Cuộc thi viết Hà Nội & Tôi

Chứng nhân lịch sử giữa lòng Hà Nội

Nguyễn Thị Ngọc Oanh • 05/09/2023 11:28

Ngay giữa lòng Hà Nội ồn ào, náo nhiệt, có một nơi yên ắng đến lạ thường. Nơi từng được gọi là "địa ngục trần gian" nay nhẹ nhàng thầm thì những câu chuyện đã đi qua cùng năm tháng. 

Chiến tranh đã qua đi hơn nửa thế kỷ nhưng “Nhà tù Hỏa Lò” vẫn sừng sững ở đó như một chứng nhân lịch sử, biểu tượng cho tinh thần bất khuất, kiên cường của những người con Việt Nam yêu nước.

11.jpg
Hình ảnh ngoài cổng Nhà tù Hỏa Lò

Tôi mới được dịp ghé thăm Hà Nội hai lần, và lần nào tôi cũng ghé vào Nhà tù Hỏa Lò, bởi lẽ cái giá trị mà nó mang lại, tôi đã “không thở được”, rất khó để có thể gọi tên chính xác cái cảm xúc bi hùng khi bước vào nhà tù. Nhắc đến Hà Nội, tôi sẽ nghĩ ngay đến Hỏa Lò, đôi khi còn đùa vui với bạn bè rằng: “Hay mai mình “đi tù” đi?”. Với tôi, Hà Nội có một cái gì đó rất riêng và Nhà tù Hỏa Lò cũng vậy.

Cả quốc gia, có lẽ chỉ có duy nhất một con phố đặc biệt như Hỏa Lò. Con phố không quá ngắn nhưng chỉ có một số nhà – nhà số 1 – và là nhà duy nhất. Con phố mà trong cả một khoảng thời gian dài đằng đẵng – quãng gần 100 năm – luôn là nỗi ám ảnh sợ hãi đối với phần đông những người vô tình đi ngang đó. Cánh cổng sắt đen sì, nhìn đã thấy ớn lạnh, lúc nào cũng im ỉm đóng.

Nhà tù Hỏa Lò được người Pháp xây dựng năm 1896 và được đặt tên là “Nhà tù Trung tâm”. Tổng diện tích của Trại giam Trung tâm và các trục đường lân cận dẫn vào trại giam là 12,908m2. Nhà tù được bao bọc bởi bức tường đá kiên cố cao 4m, dày 0,5m với hệ thống điện cao thế để ngăn tù nhân trốn thoát. Bên trong bức tường kiên cố có hệ thống vỉa hè rộng 3m để cho lính canh đi tuần tra. Toàn bộ cửa sắt và hệ thống khóa đều được mang từ Pháp sang. Cả khu vực ngục tù được chia thành 4 khu: A,B,C,D, trong đó:

Khu A, B: dành cho các phạm nhân đang được điều tra, phạm nhân không quan trọng hoặc phạm nhân vi phạm vào kỉ cương của nhà tù.

Khu C: dành cho tù nhân Pháp hoặc ngoại quốc.

Khu D: dành cho các phạm nhân đang chờ thụ án tử hình.

22.jpg
Cấu trúc nhà tù được xây thành nhiều khu vực khác nhau và kiên cố chống tù nhân tẩu thoát

Thế nhưng, ý chí cách mạng và tinh thần yêu nước thì không thể khuất phục. Các chiến sĩ cách mạng đã biến nhà tù thành trường học, nơi tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng. Tù nhân yêu nước ở Nhà tù Hỏa Lò không ngừng đấu tranh. Ông Đặng Văn Biểu, Phó Trưởng ban Quản lý di tích Nhà tù Hỏa Lò chia sẻ: Không phải tự nhiên có cụm từ “biến nhà tù thành trường học”. Tất cả đều say mê với một tinh thần kiên cường nhất: Thầy giáo lớp này - Học trò lớp khác.

Không gian nhà tù tăm tối, ngột ngạt với ánh sáng le lói hắt xuống cùng âm thanh rùng rợn; song sắt, gông cùm, xiềng xích dù có siết chặt thân thể cũng chẳng thể trói được ngọn lửa trong lòng mỗi người tù cách mạng. Những người cộng sản đã bảo vệ được khí tiết của mình, thể hiện tinh thần đấu tranh kiên cường bất khuất, như lời thơ trong bài thơ “Không giam được trí óc” của đồng chí Xuân Thủy viết khi đang bị giam cầm ở Hỏa Lò năm 1938:

“Đế quốc tù ta, ta chẳng tù

Ta còn bộ óc, ta không lo

Giam người, khóa cả chân tay lại

Chẳng thể ngăn ta nghĩ tự do”

Tham quan Di tích Nhà tù Hoả Lò là một trải nghiệm khác biệt hoàn toàn so với các bảo tàng, di tích lịch sử khác. Tôi như được trải qua những cảm xúc chân thật nhất, những giây phút sinh tử nhất khi nỗi đau thương của mỗi cá nhân đối diện với khát vọng lớn lao hơn về tự do, hòa bình dân tộc.

Tôi không nghĩ mình sẽ bật khóc khi tham quan một di tích lịch sử nào đó, cho đến khi vào Hỏa Lò, chứng kiến chiếc máy chém - nổi tiếng nhất Hỏa Lò từ khi mới xây dựng. Máy chém được thiết kế cao từ 2m - 4m bằng các cột gỗ. Phía trên là một lưỡi dao lớn được giữ bằng các chốt. Bên dưới là hai miếng ván hình bán nguyệt ghép lại thành một hình tròn hoàn hảo, mục đích của nó là để giữ đầu của những tù nhân đã chết ở phía trước.

Máy chém là án hành quyết cao nhất đối với những tử tù cách mạng. Đứng trước máy chém - vật dụng mà Pháp mang ngang dọc Nam - Bắc tử hình những chiến sĩ yêu nước, cảm xúc tôi lẫn lộn: có sợ hãi, có căm thù, có xót thương, trái tim như bị bóp nghẹn. Thật dã man!

Thế mà cái uy lực của máy chém vẫn không thể dập cái uy trong tâm mỗi chiến sĩ cách mạng. Khi bọn thực dân Pháp chuẩn bị đưa các tử tù ra pháp trường thì tất cả người tù cộng sản đều reo vang: “Phản đối thực dân Pháp”, “Phản đối án tử hình”, còn các tử tù cách mạng bị dẫn đi hành quyết rất kiên cường trước khi đi cũng hô: “Thực dân Pháp đưa tôi ra pháp trường đây, các đồng chí ở lại mạnh khỏe, chiến đấu bảo vệ quê hương, Chủ tịch Hồ Chí Minh muôn năm; Việt Nam độc lập, thống nhất muôn năm".

Nếu máy chém là vũ khí tra tấn tàn nhẫn nhất thì “ngục tối” là nơi đáng sợ nhất khi nói đến Hỏa Lò, được mệnh danh là “địa ngục của địa ngục”.

Bất cứ phạm nhân nào nghe đến ngục tối đều cảm thấy ám ảnh kinh hoàng, với những cái tát nảy lửa, những trận đòn ghê rợn, bị gông, cùm, ăn ở, vệ sinh, đều chỉ trong một không gian chật hẹp và tăm tối. Thiết kế những không gian giam giữ riêng biệt khiến phạm nhân không thể nằm ngủ, bao phủ bằng một không gian tối tăm, những ai từng bị nhốt ở đây một thời gian đều bị phù, ghẻ lở và thiếu dưỡng chất do thiếu vệ sinh và ánh nắng mặt trời.

Một thủ thuật cũng tàn nhẫn không kém của bọn thực dân Pháp dành cho các chiến sĩ đó là: đưa bố mẹ, vợ con vào chung tù hy vọng dùng tình cảm gia đình lung lạc chí khí các nhà Nho yêu nước. Nhưng chúng đã thất bại.

Lao tù vốn dĩ chẳng như thơ

Đời kham khổ, hoa vẫn đua nhau nở

Những yếu mềm nay cũng đâu còn nữa

Để tiếng “độc lập” chẳng là mơ

Giữa một Hà Nội phồn hoa cổ kính ấy, ẩn sau là một công trình lịch sử có ý nghĩa đặc biệt và lớn lao. Cánh cửa sắt nặng nề trông ra con phố nhỏ với những hàng bằng lăng cổ thụ lúc nào cũng im lìm – đã mở cửa suốt tuần để đón khách vào tham quan. Nhưng những gì thuộc về ngôi nhà duy nhất chiếm trọn con phố Hỏa Lò suốt gần 100 năm qua cũng không phải vì thế mà giờ không còn gì bí ẩn. Nếu được, dù chỉ là một lần, mong bạn hãy đến thăm Hỏa Lò để lắng đọng, chìm vào dòng xoáy của lịch sử hào hùng dân tộc./.

Tác phẩm tham dự cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Oanh. Thông tin về cuộc thi xem tại đây.
Bài liên quan
  • Bánh cuốn, nỗi nhớ Hà Nội
    Một sáng thức giấc giữa Sài Gòn, ghé quán bánh cuốn quen, mua cho con gái một hộp mang đến trường, nhìn làn khói mơ hồ bay khắp không gian, lòng tôi chợt nao nao nhớ Hà Nội khôn nguôi. Những kí ức một thời niên thiếu ở Thủ đô cùng gia đình trong phút chốc chợt trở về nguyên vẹn trong tim.
(0) Bình luận
  • Hà Nội trong mắt thế hệ mới
    Có một Hà Nội đang hiện ra trước mắt thế hệ trẻ với một diện mạo khác. Những cây cầu mới nối đôi bờ sông Hồng, những tuyến vành đai mở rộng không gian đô thị, những đại lộ kéo dài về phía ngoại thành, những khu đô thị và công trình mới đang từng ngày làm thay đổi cách người Hà Nội đi lại, làm việc, vui chơi và hình dung về tương lai. Hà Nội không còn chỉ nhìn về phía những gì đã làm nên mình mà đang bắt đầu nhìn xa hơn về phía chân trời.
  • Một buổi chiều đi qua nghìn năm
    Buổi chiều ấy, tôi đang học thì nhận được tin nhắn. Bạn đã ở chùa Trấn Quốc. Đợi tôi. Tôi nhìn đồng hồ. Buổi học vẫn chưa hết. Ngoài kia là một chiều Hà Nội tháng Tám còn lòng tôi đã chạy trước đến Hồ Tây. May sao gần bốn giờ, cô cho nghỉ sớm. Tôi thu vội sách vở. Ở tuổi ngoài bốn mươi, vẫn có những phút được tan học sớm khiến người ta vui như một cô học trò nhỏ.
  • Những người “giữ lại” Hà Nội
    Có những buổi sáng, Hà Nội thức dậy bằng những âm thanh rất khẽ. Tiếng chổi tre trên vỉa hè, tiếng rao của người bán hàng rong, tiếng xe đạp lướt qua con phố còn bảng lảng sương. Và đâu đó, giữa 36 phố phường, vẫn có những âm thanh mà tưởng như đã thuộc về một Hà Nội xa xưa: Tiếng búa gõ vào đe, tiếng giấy sột soạt dưới bàn tay người viết chữ, tiếng gọi nhau mua gói cốm, tiếng người bán hoa báo mùa đang tới.
  • Dịu dàng thu qua phố
    Hà Nội vào thu với những con đường đẹp như mơ, sắc vàng rực rỡ nhuộm cả khung trời. Những chiếc lá nhẹ rơi, bay bay trong gió, xào xạc theo bước chân như níu giữ người đi. Con đường Phan Đình Phùng, Hoàng Diệu với những hàng cây cổ thụ rợp bóng, là nơi mà giới trẻ hay thích chụp ảnh, check in. Nơi đây cũng là nơi mà có rất nhiều những chiếc xe đạp của các mẹ, các chị chở đầy các loài hoa đến bán. Với bó hoa cúc Hoạ Mi trên tay, các cô gái trẻ hay cả những phụ nữ trong tà áo dài duyên dáng đang thả sức tạo kiểu để có bộ ảnh kỷ niệm. Một khung cảnh nên thơ, để ai đó đi ngang qua cũng không khỏi thốt lên: "Ôi sao thu dịu dàng, yên bình đến thế!".
  • Đi qua Hà Nội
    Trưa ấy, một người bạn xứ Bắc hẹn tôi ra Hàm Cá Mập. Bạn chỉ bảo muốn tôi có thêm một trải nghiệm riêng có của Hà Nội khi thành phố vừa chớm thu. Khi tôi đến, bạn đã nhẫn nại đợi ở đó, bên mình là chiếc máy ảnh cơ to và nặng. Bạn đã đi nhiều nơi, biết nhiều miền đất nước, lại khá tường tận Hà Nội. Nhưng hôm ấy, bạn không đưa tôi vào một di tích nào. Chỉ cùng tôi bước lên tầng hai của một chiếc xe buýt.
  • Có người gọi tên tôi giữa Hà Nội
    Không phải tiếng rao khuya, tiếng chuông tàu hay một câu hát cũ. Chỉ là giữa một buổi sáng ở Cát Linh, khi tôi đang lủi thủi theo dòng người, phía sau bỗng vang lên: - Chị Tâm ơi, lên xe nào!
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
Chứng nhân lịch sử giữa lòng Hà Nội
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO