Lý luận - phê bình

Văn Cao mùa chữ, mùa người

Nhà LLPB Bùi Việt Thắng • 09:30 11/01/2024

Nhân dịp Kỷ niệm 100 năm năm sinh nhạc sĩ - thi sĩ - họa sĩ Văn Cao (1923-2023) nhiều sự kiện văn hóa, văn học nghệ thuật được tổ chức ở Thủ đô Hà Nội và Tp. Hồ Chí Minh. Tại Hà Nội, Ban Văn học nghệ thuật VOV6 (Đài Tiếng nói Việt Nam) đã tổ chức hội thảo và ra mắt sách “Văn Cao mùa chữ, mùa người” (Nxb Hội Nhà văn, 2023) - một cuốn sách đẹp cả về hình thức, nội dung và có tính chất “cập thời vũ”.

van-cao....jpg

Văn Cao là ai: nhạc sĩ, thi sĩ, họa sĩ? Nếu không thể không tính công trạng to lớn của Văn Cao với tư cách tác giả “Tiến quân ca” đã trở thành Quốc ca của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1945-1975) và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1976 đến nay) suốt gần 80 năm qua, thì Văn Cao là một thi sĩ từ trong máu huyết, mang số phận và bản mệnh của thiên tài.

Trong cảm thức của nhiều người Việt Nam nói chung, Văn Cao là nhạc sĩ thiên tài, còn trong văn giới thì Văn Cao hiện diện như một thi nhân. Cuốn sách “Văn Cao mùa chữ, mùa người” hẳn nhiên là bình và luận về văn sản chữ của Văn Cao. Ngoài 2 Phụ bản (Phụ bản1/ Thơ về Văn Cao; Phụ bản 2/ Bìa và minh họa sách của Văn Cao, với 40 trang/ 300 trang), cái “hạt nhân”, “cốt lõi” của sách là nâng niu, trân trọng, thưởng thức thơ Văn Cao. Phải nói như thế vì sự kiện văn hóa này cũng là cơ duyên để bạn đọc trở về với thơ Văn Cao dường như đôi khi bị lãng quên một cách vô tình hay cố ý (!?).

183461257291102.jpg

Phần “lõi” của sách “Văn Cao mùa chữ, mùa người” gồm 21 bài viết (dưới dạng nghiên cứu - lý luận - phê bình chủ yếu về thơ Văn Cao, có 2 bài viết của tác giả Lê Thiết Cương và Đỗ Anh Vũ viết tràn bờ sang cả ngành nghệ thuật nhạc - họa, nơi Văn Cao đều có những đóng góp to lớn, xứng đáng được tôn vinh).

Bài viết của các tác giả Bùi Việt Thắng - “Văn Cao thơ hôm qua và hôm nay”, Thiên Sơn - “Những bước ngoặt trong tư duy thơ Văn Cao”, Phùng Gia Thế - “Văn Cao một đường thơ”, Phạm Xuân Thạch - “Người tiên tri cách mạng”, Nguyễn Hoài Nam - “Văn Cao một tiếng thơ “vang vang cả lòng cả đáy”, Nguyễn Thanh Tâm - “Văn Cao - đốt nghìn kinh chưa thắp sáng cuộc đời”,... đều có cái nhìn tổng quan, rộng và sâu về sự nghiệp thơ Văn Cao từ cả bình diện lịch đại và đồng đại, về thi pháp và phong cách.

Những bài viết tổng quan giúp người đọc có được hình dung tương đối đầy đủ về “lý lịch văn học” của một nhà thơ danh tiếng, tuy nhiên trước đây không phải đã được đánh giá đầy đủ và công bằng. Nếu ở dạng chân dung thì “Văn Cao và tôi” của Nguyễn Thụy Kha là có khả năng “chạm” vào một con người - một nghệ sĩ lớn, một nhân cách lớn (tâm và tầm).

Những bài viết khác “điểm huyệt” những nốt nhấn trong thơ Văn Cao của các tác giả Lê Huy Quang (Về hai bài thơ của Văn Cao), Văn Thao (Ngoại ô mùa đông năm 1946), Văn Giá (Thơ “chấn thương” của Văn Cao), Đào Bá Đoàn (Về một bài thơ kinh dị trong tập “Lá” của Văn Cao), Trịnh Thu Tuyết (Nỗi buồn của lá), Trần Xuân Toàn (Hệ thống tín hiệu thẩm mỹ trong ba bài thơ của Văn Cao về Quy Nhơn),...

Đường thơ Văn Cao bắt đầu từ trước Cách mạng tháng Tám 1945, những bài thơ đầu tay còn run rẩy hơi hướng của chủ nghĩa lãng mạn cuối mùa được đăng báo sớm từ 1939-1944.

sach-van-cao-mua-chu-mua-nguoi.jpg

Thi sĩ Văn Cao quê Nam Định, sinh ở Hải Phòng nhưng quá nửa đời người sống và sáng tác ở Hà Nội. Vì thế không có gì lạ khi Hà Nội in dấu trong thơ Văn Cao với những hình ảnh, cung bậc cảm xúc khác nhau tùy vào “thời tiết” chính trị và những bước đường đời chứa chất éo le của số phận một thiên tài nghệ thuật. Bắt đầu từ “Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc” (1945), “Ngoại ô mùa đông 1946” (1946), tiếp đến là “Phố Phái” (1967), “Một đêm Hà Nội” (1967). Có những thi phẩm không có hai chữ Hà Nội trong nhan đề, nhưng rõ ràng có hơi hướng, màu sắc, âm thanh, mùi vị Hà Nội, đất Kinh kỳ đặc trưng Kẻ Chợ, Hà thành như “Tuổi già đến”, “Khuôn mặt em”, “Mùa thu”, “Quán bia”, “Đêm quán”, “Thời gian”, “Năm buổi sáng không có trong sự thật”.

Mùa thu Hà Nội là thi liệu, thi hứng, thi ảnh trong thơ Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi. Cũng thế trong thơ Văn Cao, nhưng nếu đọc kỹ sẽ thấy có gì đó rất khác: “Thềm nhà lăn tăn rơi/ Lá me vàng/ Những bóng người loang trên Hồ Gươm/ Mỗi góc phố/ Mỗi góc đường/ Mỗi góc nhà/ Giấu kín một cái bóng cổ kính/ Hà Nội một ngày xưa còn lại/ Tiếng đào hào dựng lũy/ Hà Nội còn lại một ngày xưa/ Một bài thơ ngắn/ Một tiếng hát/ Bao người ngụ cư không tên tuổi/ Không nhớ đến ngày đi/ Chỉ biết hy sinh vì Hà Nội/ Máu bao người thấm đất/ Để người ta mãi nhớ/ Phố phường Hà Nội/ Lúc vào thu...” (Mùa thu, 11/1968). Đọc thơ Văn Cao, tôi chợt nhớ đến câu nói của đại thi hào Đức thế kỷ XIX J. Goethe (Gớt): “Thơ nào cũng là thơ thời sự”. Những người cạn nghĩ thì gắn thời sự với nhất thời, trong khi thời sự trong ý nghĩa đầy đủ nhất của từ này gắn với thế sự - tức là về quy luật muôn đời.

Bài thơ “Mùa thu” được Văn Cao viết vào thời điểm ác liệt của chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ ở miền Bắc Việt Nam, với ý đồ dã tâm đưa Việt Nam trở về thời đồ đá cũ. Đọc thơ mới thấy người thơ và qua đó thấy cái vĩ đại hiện hiện trong cái bình thường và ngược lại. Nếu nói “Tột cùng văn hóa là con người” thì thơ Văn Cao có điểm tựa văn hóa vững bền, nghĩa là tựa vào những con người bình thường “Không nhớ đến ngày đi/ Chỉ biết hy sinh vì Hà Nội”, hoàn toàn khác cái khẩu khí lãng mạn kiểu tráng sĩ xưa: “Nhớ đêm ra đi đất trời bốc lửa/ Cả đô thành nghi ngút cháy sau lưng/ Những chàng trai chưa trắng nợ anh hùng/ Hồn mười phương phất phơ cờ đỏ thắm” (Ngày về - Chính Hữu). Đúng là cái đẹp, cái anh hùng, lòng yêu nước có nhiều dáng vẻ. Cái đẹp, cái anh hùng trong thơ Văn Cao mang vẻ đẹp của “lá” (giản dị, giấu mình) bởi: “Ở rẻo cao lá sa mu gọi mưa/ Ở rừng sâu lá thùy dương gọi suối/ Ở biển xa / lá phi lao/ gọi mặt trời” (Đề từ tập thơ Lá).

Thành tựu thơ Văn Cao, qua các bài viết, còn được đánh giá cao ở phương diện hài hòa cảm xúc và trí tuệ, tình cảm và tư tưởng. Trong bài viết “Văn Cao thơ - hôm qua và hôm nay”, nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng đã dành hẳn một tiểu mục để viết Văn Cao thơ - đốt cháy trái tim đến thành trí tuệ, đốt cháy trí tuệ đến thành trái tim; phẩm tính này thể hiện trong từng dòng thơ, bài thơ và đặc sắc nhất, trội bật nhất là “Năm buổi sáng không có trong sự thật”. Thơ Văn Cao còn là bằng chứng sinh động của văn hóa nhà văn trong “ứng xử” với tiếng mẹ đẻ - Tiếng Việt - “như bùn và như lụa” (Lưu Quang Vũ).

Trong bài viết “Văn Cao, một đường thơ”, nhà phê bình văn học Phùng Gia Thế đã thuyết phục người đọc bằng kết luận xác đáng: “Độ lùi thời gian giúp ta nhìn rõ hơn một Văn Cao vinh quang lẫy lừng bên một Văn Cao buồn tủi. Có điều chắc chắn là, trong những thời đoạn thăng trầm nhất của lịch sử, của đời người, Văn Cao luôn quyết liệt bảo vệ cái mới, không bao giờ phản bội lý tưởng, phản bội chính mình. So với những tài danh nghệ thuật cùng thế hệ, Văn Cao dường như luôn trác việt hơn họ, về mọi nhẽ, cả vinh quang lẫn đắng cay, bởi một điều riêng khác: ông mang phẩm chất và bản mệnh của một thiên tài”.

Nói Văn Cao của hôm qua và của hôm nay còn bởi: “Càng tới gần cái cuộc sống đầy mâu thuẫn đấu tranh là càng đi như gần lại một kho thuốc nổ. Có người dao động sợ hãi và quay lưng. Có người vụng về làm nổ. Nhưng cũng có người can đảm biết làm nổ để mở đường” (Văn Cao - Mấy ý nghĩ về thơ). Có thể nói, Văn Cao là một người mở đường tài năng và tinh anh cho đổi mới văn học nghệ thuật Việt Nam thời hiện đại (từ sau 1954)./.

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt
    Trường ca “Thần Nông chân đất” của nhà thơ Phùng Trung Tập (NXB Hội Nhà văn, 2024) gồm 12 chương, với 184 trang. Tác phẩm tái hiện và ngợi ca lao động nông nghiệp như nền tảng sinh tồn của cộng đồng Việt, đồng thời đưa người nông dân lên tầm biểu tượng văn hóa - lịch sử - những “Thần Nông chân đất” đã mở cõi, dựng làng, giữ nước và truyền sinh khí cho non sông qua hàng nghìn năm. Đây là bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt Nam trong chiều dài lịch sử dân tộc.
  • "Thép dưới cỏ": Bản anh hùng ca về người lính và lịch sử
    Sau hơn 50 năm cầm bút, nhà thơ Hữu Thỉnh vừa ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết đầu tiên mang tên “Thép dưới cỏ”. Không chỉ tái hiện chiến dịch Tà Mây - Làng Vây và trận ra quân đầu tiên của Binh chủng Tăng - Thiết giáp, tác phẩm còn cho thấy một cách nhìn rất Hữu Thỉnh: giàu trải nghiệm trận mạc, nặng nghĩa tình đồng đội, tinh tế trong quan sát con người và luôn hướng tới những giá trị nhân bản phía sau các sự kiện lớn của lịch sử.
  • Thơ về người lính: Khi quá khứ và hiện tại cùng soi bóng
    Lịch sử là một chuỗi ký ức. Nói như nhà văn Pháp Marcel Proust, ký ức chính là con đường dẫn đến quá khứ, giúp con người nhận diện cội nguồn, “Đi tìm thời gian đã mất”. Trong tâm thức mỗi người Việt Nam, ký ức về những năm tháng đấu tranh giành độc lập, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là ký ức không thể phai nhòa. Đó không chỉ là ký ức của những cá nhân mà là ký ức chung của cả cộng đồng, dân tộc.
  • Nhà báo, nhà thơ Vương Tâm với “Nhịp phố bốn mùa hoa”
    Tiếp nối mạch sách viết về Hà Nội như “Những nhịp cầu mùa thu” - trường ca viết về cầu Long Biên (NXB Quân đội nhân dân, 2009); “Cây đa Bác Hồ với muôn nẻo đường xuân” (NXB Văn học, 2017); “Vui nhất có chợ Đồng Xuân” (NXB Văn học, 2022); “Phố thời gian và ô cửa gió” (NXB Văn học, 2025)… mới đây, nhà thơ, nhà báo Vương Tâm tiếp tục ra mắt bạn đọc tập bút ký “Nhịp phố bốn mùa hoa” (NXB Hà Nội, 2026). Trong cuốn sách này, tác giả tập trung khắc họa những đường phố Hà Nội xưa và nay, đặc biệt là những phố cổ mang tên “Hàng” gắn với lịch sử, văn hóa và hồn cốt của Thăng Long - Kẻ Chợ.
  • Bản sắc thiên nhiên và ký ức quê hương trong thơ Đinh Xuân Trường
    Trong đời sống thơ Việt hôm nay, nơi nhiều tìm tòi hình thức, đổi mới diễn ngôn, những tiếng thơ đi từ mạch đất, từ đời sống bình dị lại có sức lay động lạ lùng, và tập thơ “Một phần mười giây” (NXB Hội Nhà văn, 2025) của tác giả Đinh Xuân Trường là một tập thơ như thế.
  • Đời sông, đời người đều chảy ra biển lớn thế gian!
    Bắt đầu từ thời hiện tại ngược về quá khứ kể về những biến thiên lịch sử một ngôi làng trong khoảng nửa thế kỷ gắn liền với quãng đời của nhân vật chính (Măng). Khép lại câu chuyện là sự quay về thời hiện tại để ngỏ số phận nhân vật dành cho bạn đọc phân tích, dự đoán, kết luận.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Thúc đẩy phát huy tiềm năng không gian đô thị thông qua các ý tưởng sáng tạo
    Sáng ngày 15/11/2026, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội đã diễn ra Lễ trao giải Cuộc thi “Thiết kế Không gian Sáng tạo Hà Nội 2026” với chủ đề “Hà Nội – Đánh thức không gian đô thị” do Tạp chí Kiến trúc – Hội Kiến trúc sư Việt Nam phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức trong khuôn khổ Chương trình Phát triển Hạ tầng sáng tạo thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.
  • “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”: Bồi đắp lòng yêu nước, khơi dậy sức mạnh đoàn kết
    Nhân dịp kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam (18/11/1930 - 18/11/2026), tối ngày 14/11, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội đã tổ chức chương trình chính luận nghệ thuật đặc biệt mang tên “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”.
  • Chuyện "Nghề và Nghệ" kể bên hồ Hoàn Kiếm
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Hội chợ Sáng tạo “Nghề và Nghệ” trên tuyến phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) đã đưa những giá trị thủ công lâu đời bước ra khỏi không gian làng nghề, trực tiếp "đối thoại" với đông đảo du khách trong và ngoài nước.
  • “Lụa Đào Nhuộm Dáng” - Khi thời trang hòa nhịp cùng phố phường Hà Nội
    Chiều 15/11, tuyến phố Tràng Tiền (Hà Nội) trở thành sàn diễn thời trang đầy sắc màu nghệ thuật với sự tham gia của 5 đơn vị giáo dục: Đại học Công nghiệp & Thương mại Hà Nội, Đại học Mở Hà Nội, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Đại học Mỹ thuật Công nghiệp và Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
  • Chung kết IC Master 2026: Nâng tầm bản sắc nông sản Việt bằng tư duy sáng tạo của người trẻ
    Tối 14/11, Vòng Chung kết Cuộc thi Nhà Truyền thông Tài Ba - IC Master 2026 diễn ra tại Trung tâm Văn hóa - Thông tin và Thể thao phường Đống Đa (Hà Nội), với sự tranh tài của 4 đội thi xuất sắc. Thông qua những dự án truyền thông sáng tạo, các sinh viên mang đến cách tiếp cận mới trong quảng bá nông sản, lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam đến công chúng.
Đừng bỏ lỡ
  • Tour "Chạm Đồng Xuân": Trải nghiệm đa chiều về một Hà Nội luôn vận động và sáng tạo
    Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, tour nghệ thuật "Chạm Đồng Xuân" đang thổi luồng sinh khí mới vào ngôi chợ trăm tuổi. Bằng việc lồng ghép khéo léo tác phẩm của 25 nghệ sĩ vào nhịp giao thương huyên náo, dự án đã biến Đồng Xuân thành một không gian nghệ thuật đa giác quan sống động mà không làm gián đoạn việc mưu sinh của hàng ngàn tiểu thương.
  • Quy hoạch, trưng bày 29 tác phẩm “Ấn tượng Huế, Việt Nam - 2026” bên bờ sông Hương
    Ban Tổ chức Festival Huế quy hoạch và trưng bày 29 tác phẩm tiêu biểu của “Ấn tượng Huế, Việt Nam - 2026” bên bờ sông Hương từ di tích Nghinh Lương Đình đến cầu Dã Viên.
  • Ký ức phố nghề qua những ngôi đình cổ
    “Chuyện Đình trong Phố” mở cửa đón công chúng từ ngày 14 đến 28/11/2026 tại mạng lưới 12 điểm đình, hội quán ở Hà Nội, đồng thời kết nối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và chợ Đồng Xuân trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Mở cánh cửa mới cho di sản Tháp nước Hàng Đậu với “Tháp Ẩn Ca”
    Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, UBND thành phố Hà Nội chỉ đạo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì đã khai trương tác phẩm sắp đặt âm thanh “Tháp Ẩn Ca” (The Tower of Hidden Songs) tại Tháp nước Hàng Đậu, phường Ba Đình. Đây là lần thứ hai Tháp nước Hàng Đậu mở cửa đón du khách, kể từ Lễ hội thiết kế Sáng tạo 2023.
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
Văn Cao mùa chữ, mùa người
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO