Văn hóa – Di sản

Tục nâng phan trong lễ hội chùa Nành

ThS. Nguyễn Thị Tô Hoài 07:51 17/03/2024

Ninh Hiệp xưa có tên Nôm là làng Nành, thuộc tổng Nành cũ nằm về phía Bắc huyện Gia Lâm, cách Hà Nội khoảng 15km. Là một làng cổ ven sông Đuống, Ninh Hiệp ngày nay còn khá đầy đủ các sắc thái văn hóa dân gian truyền thống với một bề dày hệ thống các di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc. Trong đó, các lễ hội của làng, đặc biệt là lễ hội chùa Nành, hàng năm vẫn thu hút lượng lớn khách hành hương về dự.

hrthtryhjr6tj6.png
Cây phan được dựng lên trong lễ hội.

Hội chùa Nành xưa nay luôn được xem là một trong những lễ hội đặc sắc ở Hà Nội với rất nhiều nghi thức và hoạt động dân gian cổ truyền, được tổ chức từ mồng 4 đến mồng 6 tháng 2 âm lịch hằng năm. Song, cũng như nhiều địa phương khác trên cả nước, sau Cách mạng tháng Tám 1945, lễ hội bị mai một và các ghi chép về lễ hội cũng không được thống nhất. Phải sau khi đổi mới (năm 1986) lễ hội mới được phục dựng đồng loạt cùng với các lễ hội khác ở Đồng bằng sông Hồng. Đặc biệt là từ sau khi chùa Nành được cấp bằng di tích lịch sử cấp Quốc gia thì lễ hội chùa Nành được triển khai đều đặn hằng năm với lễ rước vô cùng trang trọng và độc đáo, làm nên “thương hiệu” cho lễ hội.

lhchuananh23.jpg
Múa sênh tiền tại lễ hội

Trong các hoạt động hội thuở trước thì làng Nành nổi tiếng cả một vùng bởi có tục nâng phan độc đáo và đặc sắc không chỉ thu hút người làng tham gia mà còn hấp dẫn với nhiều nhà nghiên cứu về lễ hội. Tục nâng phan gắn liền với sự tích liên quan đến lá cờ phan có hình con quạ tha bộ lòng người. Tục này được thực hành vào trước ngày khai hội gắn với truyền thuyết về lá phan chỉ riêng có ở làng Nành mà hầu như người làng ai cũng biết.

Tương truyền, ngày xưa ở làng Nành có người đàn ông (cũng có người kể là người đàn bà) lái đò ở bờ sông Thiên Đức (sông Đuống ngày nay), người này chỉ có 2 cái khố, 1 cái khố lành và 1 khố rách đang mặc. Một ngày dân làng kêu gọi quyên tiền ủng hộ xây dựng chùa Pháp Vân (chùa Nành), người này có tâm nên mới quyên chiếc khố mới. Nhưng dân làng lại cho là báng bổ, người này chỉ biết giãi bày và chứng minh bằng cách mổ bụng, moi ruột ra cho mọi người thấu được tấm lòng. Sau đó mọi người hiểu chuyện, làm lễ giải oan cho người lái đò, hằng năm mở hội có lễ treo lá phan (hình tượng trưng của cỗ lòng) để nhắc nhở tấm lòng thanh tịnh chân thành khi hướng về Tam Bảo, ngay cả cái khố che thân cũng có thể biến thành món lễ cúng dường ở nơi tâm.

Các ghi chép trước đây còn lưu tục nâng phan truyền thống được duy trì đến hội Đại cuối cùng năm Ất Mùi (1895). Theo các cụ trong làng thì xưa kia chỉ chính gốc trai làng trên 18 tuổi mới được tham gia nâng phan. Cây phan là do “Bách trúc hợp thành phân vi cứu cấp”, nghĩa là một trăm cây tre bó lại thành chín tầng, dưới to trên bé, trên đỉnh của cây phan là lá phướn có hình con quạ tha cỗ lòng.
Người nâng phan ngoài quy định là trai đinh trên 18 tuổi thì còn phải là người chưa vợ, có quá khứ trong sạch, do dân cử ra, xếp thành các đội, có cai đội chỉ huy tập luyện từ ngày 15 tháng Giêng, ban ngày tập luyện cứ đến bữa thì về nhà chủ hội ăn cơm, đến buổi tối thì ngủ luôn tại chùa. Về trang phục các trai đinh nâng phan trong ngày hội mặc quần màu vàng, đầu đội khăn xanh buộc đầu rìu, thắt lưng màu đỏ. Để nâng phan, những người này cầm gậy tre có chạc ở đầu dài từ 5 đến 11, 12 thước (từ 1,2 mét đến 5,6 mét) gọi là dóng dài.

lhchuananh02.jpg
Các vãi chuẩn bị cho đám rước

Trò nâng phan diễn ra trong khung cảnh cây phan được đặt nghiêng dưới hố sâu khoảng 1 mét, dưới đáy hố có phiến đá to. Trước khi nâng, dóng nâng phan được cắm trên giá theo thứ tự ngắn dài, cụ trùm sẽ dẫn đầu các trai tráng trong làng (từ già đến trẻ, cả các bé trai còn ẵm ngửa do bố mẹ bế) lần lượt đặt tay vào các dóng nâng phan để biểu thị trách nhiệm và vinh dự là được là trai tráng trong làng. Trong khi đó, những người nâng phan đứng thành 2 hàng, mỗi người đứng trên một chiếc nồi đồng úp sấp (nồi cao khoảng 0,4 mét; đáy rộng khoảng 0,6 mét; miệng rộng 0,5 mét; độ dày khoảng 2,5 ly), ai đứng trên chiếc nồi nào thì sẽ được nhận chiếc nồi đó.

Khi ông chủ hội cầm trịch bắt đầu đánh trống cái, đội nâng phan sẽ vào vị trí. Hàng chục ấm tay rượu được rót ra bát và truyền cho từng người, người nâng phan uống hết bát này đến bát khác trong tiếng hò reo của những người cổ vũ. Khi ông chủ hội ra lệnh, tiếng chiêng nổi lên, cả chuông khánh trong chùa cũng vang lên cùng tiếng hò reo của người dự hội, người nâng phan dùng dóng nâng cây phan khỏi miệng hố, đảo ba vòng thuận rồi ba vòng nghịch mới dựng đứng được cây phan, trong quá trình đó không được dựa cây phan vào miệng hố, sao cho lá phan trên đỉnh luôn bay phần phật.

Theo quan niệm, nếu lá phan không bay thì là điềm xấu, người làng sẽ phải sửa lễ để tạ Đức Phật, tạ hàng Tổng. Nếu cây phan dựng đứng, lá phan bay phấp phới tức là năm ấy thắng lợi, những người nâng phan tiếp tục reo hò, uống rượu, chạy chính vòng xung quanh cây phan rồi sẽ vào bái tạ Đức Phật xong mới về nghỉ. Đến ngày giã hội, chủ hội làm lễ rồi phá cây phan cho dân làng cướp, mỗi nhà chỉ được cử một người, cướp được cây tre đem về gác lên mái nhà lấy khước để làm ăn thuận lợi, khỏe mạnh…

Sau này khi phục dựng lại lễ hội chùa Nành, do kinh tế còn khó khăn nên tục này cũng mai một đi nhiều. Theo một vài mô tả gần đây thì trò nâng phan khi đó là: một bó gồm khoảng 60 cây tre để nguyên cả cây chỉ róc gai, nhưng để ngọn. Chúng được buộc lại bằng 8 cái đai vững chắc đặt sẵn ở một bãi rộng. Trên ngọn cao nhất của bó tre buộc một lá cờ đỏ. Gốc phan là một hố được đào sâu sẵn khoảng 1 mét. Trò nâng phan được tiến hành bởi vài chục trai đinh quần trắng, áo thâm, chiết khăn đầu rìu, tay cầm một cây tre dài hơn 1 mét, có chạc nhô ra như gậy đánh phết. Họ đứng xung quanh cây phan và khi có hiệu lệnh thì phải hợp sức nâng bó tre lớn ấy đứng lọt vào trong hố, sau đó dùng gậy đảo cây phan xoay theo vòng từ Đông sang Tây sao cho lá cờ trên ngọn phan phải luôn bay. Cây phan đảo đều mà không đổ trước sự cổ vũ cuồng nhiệt của dân làng và khách xem hội, cùng tiếng trống, chiêng, thanh la, reo hò của những người tham gia.

Có thể thấy, tục nâng phan ở lễ hội chùa Nành không chỉ thể hiện sức lực của những người tham gia mà còn là một trò đua tài thi khéo, đồng thời thể hiện sự đồng lòng, đoàn kết và hiệp lực của tất cả mọi người trong và ngoài cuộc chơi. Tục nâng phan còn gửi gắm ước vọng cầu mong sự phồn thịnh, hy vọng một năm làm ăn thuận lợi, mở đầu cho một năm mới tốt đẹp.

Ngày nay, những nghi thức xa xưa nhất của tục nâng phan không còn ai được chứng kiến lại, nhưng dấu ấn về tục nâng phan trong lễ hội chùa Nành vẫn được xem là một nét đặc sắc làm nên “thương hiệu” cho hội chùa Nành. Khoảng gần chục năm trở lại đây, trong lễ hội, người ta không tổ chức trò nâng phan như trước mà lá phan được treo sẵn cùng cờ Phật và cờ Tổ quốc ở các trụ cờ đã được dựng sẵn trong sân chùa. Mặc dù vậy, hầu hết các cụ già trong làng vẫn chưa quên được tinh thần gửi gắm mà tục nâng phan mang lại.
Vì vậy, các cụ vẫn tiếp tục trao truyền cho các thế hệ sau bằng cách ghi lại, kể lại những kí ức của mình về tục nâng phan đặc sắc để trao truyền kí ức cho con cháu. Và, dù trải qua nhiều biến thiên của thời gian cũng như sự thay đổi của môi trường kinh tế xã hội, các nghi thức lễ tiết, các hoạt động đua tài thi khéo ở lễ hội chùa Nành đã có những sự mất đi hoặc cải biên cho phù hợp với bối cảnh mới, thì hội chùa Nành vẫn là điểm thu hút đặc biệt với nhiều du khách trong dịp hội xuân của Thăng Long - Hà Nội ngày nay./.

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Điệu múa trống bồng làng Triều Khúc
    Múa bồng đã xuất hiện ở nhiều nơi tại nhiều lễ hội và mỗi nơi múa bồng lại có dáng vẻ riêng. Tuy nhiên đến nay chỉ duy nhất ở làng Triều Khúc điệu múa này còn giữ được nguyên hồn cốt và thần thái.
  • Làm "sống lại" trò chơi được vua quan triều Nguyễn yêu thích
    “Đầu hồ” trò chơi truyền thống được vua, hạ thần, quan lại thời nhà Nguyễn yêu thích vừa được “Trung tâm Trải nghiệm thực tế ảo (VR) – Đi tìm Hoàng Cung đã mất” ra mắt và du khách có thể trải nghiệm trong Đại Nội Huế.
  • Đề nghị Lễ hội Sayangva vào danh mục Di sản văn hóa
    Lễ hội Sayangva còn gọi là lễ cúng thần Lúa hay là Mừng lúa mới. Đây là lễ hội lớn nhất của người Chơro, thường diễn ra từ rằm tháng 2 đến rằm tháng tư âm lịch hàng năm vào những ngày trời đẹp, đêm có trăng sáng. Lễ hội truyền thống này mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ.
  • Vẻ đẹp của ngôi chùa thờ vị thiền sư đầu tiên được phong hiệu Quốc sư
    Chùa Non Nước tên Hán là Sóc Thiên Vương Thiền Tự, nằm trong quần thể di tích Đền Sóc (xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, TP. Hà Nội) không chỉ là nơi có cảnh đẹp kỳ vĩ giữa núi rừng mà nơi đây còn lưu giữ những giá trị lịch sử lâu đời của văn hóa Phật giáo Việt Nam.
  • “Bão Thánh Gióng hái cà” ở làng Bẽ
    Nói đến sự tích Thánh Gióng, mọi người đều nhớ chuyện cậu bé làng Gióng ở huyện Gia Lâm. Sau ba năm từ lúc sinh ra, cậu nằm trên chõng tre im lặng, chẳng biết nói cười. Đến một ngày nghe tiếng loa của sứ giả vua Hùng gọi tìm người tài, cậu vươn vai đứng dậy tình nguyện đi đánh giặc Ân.
  • Di tích Trung Giã: "Địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ
    Khu di tích cách mạng kháng chiến Trung Giã (thôn Xuân Sơn, xã Trung Giã, huyện Sóc Sơn, TP. Hà Nội) là nơi diễn ra cuộc hội đàm giữa Bộ Tổng tư lệnh quân đội nhân dân Việt Nam và phái đoàn quân đội Pháp từ ngày 4/7-27/7/1954 để bàn về tất cả các vấn đề mà cuộc đàm phán ở Genève đặt ra. Di tích đang được huyện Sóc Sơn và TP. Hà Nội lên kế hoạch tôn tạo, tu bổ trở thành không gian giáo dục truyền thống cách mạng và lịch sử Thủ đô cho thế hệ trẻ.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và sự quan tâm sâu sắc tới văn học nghệ thuật
    Ngày 19/7/2024, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã ra đi để lại niềm tiếc thương vô hạn đối với đồng bào cả nước. Trong suốt cuộc đời 80 năm của mình, đồng chí Nguyễn Phú Trọng đã có cống hiến vô cùng ý nghĩa. Ông là nhà lãnh đạo xuất sắc; nhà lý luận, nhà văn hóa, và là một nhân cách lớn luôn hết lòng vì Đảng, vì dân... Với văn học nghệ thuật, đồng chí Nguyễn Phú Trọng luôn dành sự quan tâm sâu sắc và đặt nhiều kỳ vọng vào sự phát triển của nền văn học nghệ thuật nước nhà.
  • Tọa đàm "Màu ký ức": Tri ân các nhà báo liệt sĩ
    Sáng 19/7, tại Hà Nội, Liên Chi hội Nhà báo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Bảo tàng Báo chí Việt Nam (Hội Nhà báo Việt Nam) tổ chức chương trình Giao lưu, Tọa đàm tri ân các nhà báo liệt sĩ với chủ đề "Màu Ký ức". Chương trình là lời tri ân sâu sắc của thế hệ hôm nay với những nhà báo liệt sĩ - những người đã tận hiến cho sự nghiệp báo chí cách mạng Việt Nam.
  • “Thắp lửa” tình yêu đọc sách trong thế hệ trẻ, xây dựng Thủ đô văn minh - hiện đại
    Chào mừng Kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng thị xã Sơn Tây (3/8/1954 -3/8/2024) và 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 – 10/10/2024), UBND thị xã Sơn Tây vừa tổ chức thành công Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc thị xã Sơn Tây năm 2024 với chủ đề “Phát huy hào khí Thăng Long – Hà Nội, xây dựng Thủ đô Văn hiến – Văn minh – Hiện đại”.
  • Tây Hồ tập huấn kỹ năng, nghiệp vụ PCCC cho các tiểu thương, hộ kinh doanh
    Trong 2 ngày 18-19/7, Công an quận Tây Hồ đã phối hợp với Ban quản lý (BQL chợ quận tổ chức tập huấn kỹ năng, nghiệp vụ PCCC cho 100% cán bộ, viên chức, người lao động của BQL chợ và tiểu thương, hộ kinh doanh tại các chợ, siêu thị, trung tâm thương mại trên địa bàn.
  • Huyện Ứng Hoà: Chỉnh trang đô thị, xây dựng thị trấn Vân Đình khang trang, sạch đẹp
    Với mục tiêu xây dựng thị trấn Vân Đình khang trang, sạch đẹp và đường thông hè thoáng, huyện Ứng Hoà đang tập trung chỉ đạo thực hiện chỉnh trang, cải tạo cảnh quan khu vực trung tâm huyện. Đồng thời, đẩy nhanh tiến độ các dự án xây dựng kết cấu hạ tầng, đảm bảo chất lượng, đáp ứng các tiêu chí đề ra.
Đừng bỏ lỡ
Tục nâng phan trong lễ hội chùa Nành
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO