Góc nhìn

Độc đáo phương ngữ miền Nam

Phạm Đình Ân 02/06/2023 08:10

Tiếng Việt sẽ nghèo nàn đi nhiều nếu không được một số lớn từ vựng miền Nam bổ sung vào hệ thống từ vựng chung cùng với những cách sử dụng giàu sắc thái phương ngữ, đáng chú ý là phương ngữ Nam bộ.

Tiếng miền Nam phát triển trong quá trình giao lưu, hội tụ với ngôn ngữ các dân tộc Hoa, Khmer, Chăm... và không thể không nhắc đến ngôn ngữ các nước Anh, Hoa Kỳ, Pháp. Đó là một thứ tiếng, ở không ít trường hợp, là nói một đằng, viết một nẻo - nhưng nhiều khi viết đúng (thí dụ: nói dui dẻ mà vẫn viết vui vẻ). Ở những biến thể từ vựng, biến thể ngữ âm của tiếng miền Nam nhiều khi không những không khiến người vùng khác khó nghe, mà ngược lại, chúng còn làm giàu có thêm từ vựng - ngữ nghĩa, giọng nói ngôn ngữ dân tộc.

Để phản ánh đời sống chiến tranh, người miền Nam có những từ: bưng biền, đồng khởi, mũ tai bèo, thêm nữa: đầm già, cá nẹp, cá rô, cán gáo (các loại máy bay địch), chống càn, ác ôn, ruồng bố, trái nổ (lựu đạn)... Về thiên nhiên, sản vật, có: gió chướng, nước lớn, nước ròng, sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, thơm (dứa), mãng cầu (na), lục bình, đước, tràm, trâm bầu…

Về vật dụng, có: chén (bát), mền (chăn), nón (mũ), mùng (màn), xà bông, bột giặt (xà phòng), bột ngọt (mì chính, gia vị), dầu ăn, dầu thắp, đậu phộng (lạc)... Về sinh hoạt hằng ngày, có: bao tử (dạ dày), trái banh (quả bóng), đánh lộn, quậy (phá phách, gây phiền), tiêu xài, nhậu, say xỉn, mánh mung, chôm chỉa (ăn cắp vặt), xạo, ba trợn ba trạo (ranh mãnh, điêu toa, xấc xược, hỗn láo), rùm beng, tùm lum (rối ren, lộn xộn), hoàn tất, công chuyện, thu gom, bán mua trọn gói, xịn (tốt), dởm (xấu, dối trá), hàng nhái (hàng giả), mắc (đắt), chỉ, cây (đồng cân, lạng vàng), chà răng, chụp hình, xả láng, quá xá, quá trời, dễ ợt, hết sảy, hết trơn, hết trọi (hết sạch, mất trắng), tới số, hết cỡ, to bự, coi bộ, ra tuồng, ngưng (ngừng), kẹt (vướng), ốm (gầy yếu), dạ (vâng)... Riêng về đường sá, đi lại, có: xa cảng, phi trường (bến xe, sân bay), lộ trình, quá giang, quẹo, bùng binh, xe đò, chạy xe, thả bộ...

Những từ khác: ngõ hầu (nhằm mong), đặng (được), khỏi lo, khỏi nói (đừng hoặc không cần lo lắng, nói năng), buồn thấy mồ đau thấy bà, sướng thấy cha, không tiền khoáng hậu, cưng (yêu, quý, mến, nuông chiều) hên và sui (may và không may mắn)...

Tiếng miền Nam nói chung và phương ngữ Nam bộ nói riêng giàu sức gợi, có tính hài hước, tính rút gọn, nhiều tượng hình, tượng thanh, nói được rất cụ thể về đời sống ngoại cảnh và cả nội tâm, phản ánh tính cách con người phóng khoáng, ngẫu hứng, "chịu chơi", chân thật, giản dị, vô tâm, bộc trực... của vùng sông nước đầy nắng gió, dễ làm ăn. Xin dẫn ra một lời ca trong Điệu lý con cóc:

Chiều chiều bắt nhái cắm câu
Nhái kêu cái ẹo thảm sầu nhái ơi
Cóc chết nàng nhái mồ côi
Chàng lui tới hỏi, lắc đầu hổng ưng
Con cóc ngồi ở gốc bưng…

Lời ca đã trở nên rất quen thuộc đối với người miền Bắc, ấy thế mà từ chỉ âm thanh ẹo, những từ hổng ưng, biểu ưng, lại tạo nên ấn tượng là lạ, ngồ ngộ về cách giao tiếp, ứng xử, vừa dễ thương vừa hóm hỉnh.

Mặc dù pha tạp hoặc nghiêng về phía khẩu ngữ, nhưng tiếng miền Nam vẫn có nhiều ưu điểm, trước hết là có nhiều từ hay, thú vị, dành riêng cho một vùng, đồng thời có thể đóng góp vào hệ thống từ vựng chung. Chỉ cần dẫn ra ngẫu nhiên một số từ như: rùm beng, tùm lum, đánh lộn, mánh mung, chôm chỉa... đã thấy khó tìm được những từ khác hay đến để thay vào. Và thả bộ nữa: Chúng ta hãy hình dung về một người đi bộ, dạo chơi, buông đôi chân, thả đôi gót, thả buông cả tấm thân và tâm trạng, từng bước từng bước thong dong, thảnh thơi trên đường, Chỉ người miền Nam mới nói được đúng và tinh tế, ý nhị đến thế về một cử chỉ, hành động quá quen thuộc.

Bài liên quan
  • Cái hay của từ nối
    Giáo sư ngôn ngữ học, dịch giả, nhà văn Cao Xuân Hạo từng kể một chuyện vui rằng có một tác giả nọ gửi bài đến tòa soạn báo, bị biên tập viên gạch xóa hết những từ nối thì, là, mà (từ nối loại này có trường hợp được gọi là liên từ, hư từ). Tác giả bài báo quá buồn nhưng bỏ qua vì ông không tin rằng người ta có thể hiểu ra vấn đề.
(0) Bình luận
  • Thú vị ngôn từ
    Nhà văn viết truyện ngắn, tiểu thuyết nếu chỉ kỳ công ở việc tạo cốt truyện, kết cấu tác phẩm, xây dựng nhân vật cùng các mối quan hệ, số phận con người mà quên mất trau chuốt ngôn từ thì sẽ giảm đi nhiều phần giá trị tác phẩm. Để thỏa mãn bạn đọc thì rất cần những trang viết hấp dẫn, lôi cuốn bởi ngôn từ, như miêu tả người và cảnh, diễn đạt trữ tình nội tâm…
  • Mùa xuân vãn chuyện bút danh
    Bút danh của nhà báo, nhà văn Việt Nam là một chủ đề phong phú, độc đáo. Đó không chỉ là một cái tên, mà còn ẩn chứa câu chuyện riêng, gắn liền với kỷ niệm, tình cảm và sự sáng tạo. Dù tên thật hay ngẫu nhiên, mỗi bút danh đều phản ánh một phần tâm hồn và hành trình của người viết.
  • Rắc rối con số
    Số 0. Cách viết số 0 đặt trước một, hai số khác (hoặc cả dãy số) đã có từ lâu. Đã nhiều năm rồi ít thấy. Mới đây, cách viết ấy lại xuất hiện nhiều, tạo thuận lợi cho đời sống xã hội thời đổi mới - hội nhập, nhưng cũng gây ra không ít phiền toái và hài hước.
  • Nói chệch, viết trật
    Chữ viết sai chính tả do một số nguyên nhân, mà nguyên nhân chính là phát âm không chuẩn (có nơi không sửa được tật nói ngọng). Bài viết này chỉ nêu một số trường hợp dễ thấy nhất.
  • Tác phẩm văn học chuyển thể thành phim - nhìn từ "Đất rừng phương Nam"
    Bộ phim điện ảnh “Đất rừng phương Nam” của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng, đã vượt mốc 100 tỷ doanh thu phòng vé sau hơn 10 ngày công chiếu.
  • Nghĩa vụ và trách nhiệm của cán bộ, chiến sỹ Cảnh sát biển Việt Nam được Luật Cảnh sát biển Việt Nam quy định như thế nào?
    Điều 10, Luật Cảnh sát biển Việt Nam quy định nghĩa vụ và trách nhiệm của cán bộ, chiến sỹ Cảnh sát biển Việt Nam.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Tọa đàm "Màu ký ức": Tri ân các nhà báo liệt sĩ
    Sáng 19/7, tại Hà Nội, Liên Chi hội Nhà báo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Bảo tàng Báo chí Việt Nam (Hội Nhà báo Việt Nam) tổ chức chương trình Giao lưu, Tọa đàm tri ân các nhà báo liệt sĩ với chủ đề "Màu Ký ức". Chương trình là lời tri ân sâu sắc của thế hệ hôm nay với những nhà báo liệt sĩ - những người đã tận hiến cho sự nghiệp báo chí cách mạng Việt Nam.
  • “Thắp lửa” tình yêu đọc sách trong thế hệ trẻ, xây dựng Thủ đô văn minh - hiện đại
    Chào mừng Kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng thị xã Sơn Tây (3/8/1954 -3/8/2024) và 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 – 10/10/2024), UBND thị xã Sơn Tây vừa tổ chức thành công Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc thị xã Sơn Tây năm 2024 với chủ đề “Phát huy hào khí Thăng Long – Hà Nội, xây dựng Thủ đô Văn hiến – Văn minh – Hiện đại”.
  • Nhà văn Hồ Anh Thái ra mắt tập truyện ngắn “Trượt chân trên tầng cao”
    NXB Phụ nữ Việt Nam vừa ra mắt bạn đọc tập truyện ngắn “Trượt chân trên tầng cao” của nhà văn Hồ Anh Thái. Tập sách nhỏ tiếp tục minh chứng cho quyết tâm mà Hồ Anh Thái định hình ngay từ khi xuất hiện trên văn đàn, đó là một hình mẫu về một nhà văn hiện đại: chuyên nghiệp, bền bỉ, quyết liệt trong phong cách; tinh tế, lớn lao và đầy tính triết luận sâu sắc trong nội dung; hài hước sáng tạo và sắc sảo trong ngôn ngữ thể hiện.
  • Huyện Ứng Hoà: Chỉnh trang đô thị, xây dựng thị trấn Vân Đình khang trang, sạch đẹp
    Với mục tiêu xây dựng thị trấn Vân Đình khang trang, sạch đẹp và đường thông hè thoáng, huyện Ứng Hoà đang tập trung chỉ đạo thực hiện chỉnh trang, cải tạo cảnh quan khu vực trung tâm huyện. Đồng thời, đẩy nhanh tiến độ các dự án xây dựng kết cấu hạ tầng, đảm bảo chất lượng, đáp ứng các tiêu chí đề ra.
  • Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từ trần
    Đồng chí Nguyễn Phú Trọng, sinh năm 1944, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã từ trần vào hồi 13h38' ngày 19/7/2024 tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
Đừng bỏ lỡ
Độc đáo phương ngữ miền Nam
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO