Văn hóa – Di sản

Chùa Hưng Ký và câu chuyện về người thợ gốm tài hoa

Phan Ngọc Khuê • 12:24 18/03/2023

Chùa Hưng Ký nằm trong ngõ Chùa Hưng Ký, số 422, phố Minh Khai, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Đây là một ngôi chùa mới được xây dựng khoảng năm 1931 - 1932.

Theo văn bia được lập vào rằm tháng Chạp năm Nhâm Thân, Bảo Đại thứ 7, tức năm 1932, chùa Hưng Ký có tên là chùa Vũ Hưng và điện Mai Sau. Chủ nhân của chùa có tên là Trần Văn Thành tức Hưng Ký, một chủ lò gạch ở Cầu Đuống, quê ở Quảng Đông (Trung Quốc) có vợ là bà Vũ Thị Sau, người làng Hoàng Mai, xã Hoàng Mai, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Vũ là họ vợ, Hưng là tên chồng và điện Mai Sau (Mai là tên làng, Sau là tên vợ) được đặt theo cách ghép họ tên của hai vợ chồng chủ nhân.

anh-2-.jpg
Tam quan chùa Hưng Ký.

Trần Hưng Ký và vợ thuê Đào Văn Can - một người thợ gốm tài hoa thiết kế kiến trúc và giữ vai trò là tổng công trình sư của ngôi chùa này.
Đào Văn Can (1894 -1976) người làng Triều Đông, xã Tân Minh, huyện Thường Tín, Hà Nội. Trước khi sinh Đào Văn Can, bố mẹ ông đã phải rời quê hương vì nghèo đói, không ruộng đất, tới làm thuê cho một lò nung bát ở Bát Tràng thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội.

Ngay từ thuở nhỏ, Đào Văn Can đã quấn quýt với các nghệ nhân của xưởng gốm, lò nung ở Bát Tràng. Cậu bé thường dùng than đen, gạch non để vẽ hình con giống, dùng đất sét để nặn con giống rồi đặt chúng trong những kẽ hở của lò nung. Những đồ chơi bằng gốm đầu tiên của Đào Văn Can được các thợ gốm ở Bát Tràng tán thưởng.

Sau này lớn lên, làm việc ở Bát Tràng (từ năm 1908 - 1917), đã cho ông hiểu sâu sắc hơn về ngành gốm: men, mộc, kỹ thuật lò nung, nét vẽ phóng bút, hình đắp tỉ mỉ, công phu. Đặc biệt, qua những pho tượng, trang trí đình chùa ở đây đã giúp ông có thêm những kiến thức về nghệ thuật cổ truyền mà cụ thể là cách tạo dáng, tạo hình cho tượng người, vật, hoa, lá...

anh-1.jpg
Nét đặc sắc nhất trong kiến trúc của chùa Hưng Ký là những mảng trang trí bằng gốm sứ rất tinh xảo.

Từ năm 1917 - 1931 ông được làm việc ở Công ty gốm Thanh Trì tại Hà Nội, lúc ấy còn gọi là lò gốm ông Thiếu Hà Đông (lò gốm của gia đình Thiếu Bảo Hoàng Trọng Phu) với các công việc: Hướng dẫn vẽ và các công đoạn nghề gốm cho thợ mới; Sáng tác mẫu, dáng đồ vật, họa tiết để trang trí các mặt hàng gốm. Và quan trọng hơn cả là sáng tác tượng và tranh phù điêu gốm, sử dụng men tây vào sản phẩm. Loại men này mua từ Pháp về, giá rẻ, thành phẩm hạ, men dày, không lộ xương gốm. Hàng không đẹp nhưng dùng trong công nghiệp thì có nhiều lời lãi (Đến nay loại hàng này đã rất phổ biến trên thị trường).

anh-3.jpg
Dưới nóc mái có nhiều ô trang trí tái hiện các cảnh trong “Tây Du Ký” - tiểu thuyết Phật giáo nổi tiếng Trung Hoa.

Vốn liếng nghề nghiệp và khả năng sáng tạo trong khoảng thời gian này đã giúp cho ông có nhiều thành tựu trong công việc Tổng công trình sư tại chùa Hưng Ký.

Đây là một ngôi chùa đặc biệt, không hề có cột kèo và hệ thống mái bằng gỗ. Toàn bộ ngôi chùa làm bằng bê tông, cốt thép. Chùa không có vẻ u tịch của một ngôi chùa ở làng quê Bắc bộ mà toàn bộ đượm vẻ khang trang, vui tươi của một hội quán (của người Hoa kiều).
Từ cổng tam quan tới chính điện thờ Phật, nhà Hậu, nhà Bia đều được trang trí tô điểm bằng tượng nổi, con giống, hoa văn, câu đối, tranh trang trí… tất cả đều làm bằng gốm men tây, màu sắc rực rỡ gắn vào các bộ phận của kiến trúc bê tông. Các đôn, chậu, chum, thống giá nến, bát hương cũng đều bằng gốm phủ men tây rực rỡ, bóng loáng.
Chùa Hưng Ký có tới hàng ngàn pho tượng lớn nhỏ làm bằng gốm, tô men tây sáng bóng, rực rỡ về các đề tài: Tây Du ký - Tam Tạng thỉnh kinh, Sự tích Thích Ca đi tu, Sự tích Quan Âm Thị Kính, Sự tích về công chúa Liễu Hạnh, Thập động Diêm Vương.

Có thế ví đây như là một rừng tượng bé, cao cỡ 20cm - 30cm trang trí kín 3 mặt của nhà bia, trong đó tiêu biểu là tượng vợ chồng Hưng Ký, đặt thờ ở nhà Hậu; tượng Phật đắp lớn (gồm 5 pho, mỗi pho cao từ 2m - 3m) ngồi chật một gian chùa ở chính điện). Tượng Hộ pháp, rồng, con sấu, cá, đầu đao, vòng, nguyệt… Tất cả vẫn còn trơ men màu sáng bóng, khoe vẻ đẹp của nghệ thuật tạc tượng và kỹ thuật nung tượng gốm lớn nhỏ của nghệ nhân Đào Văn Can ở thời kỳ này.

Tương truyền, khi ngôi chùa làm xong, Hưng Ký cho dựng bia kỷ niệm và khắc tên người thiết kế, thể hiện mỹ thuật cho ngôi chùa này. Tuy vậy không phải lúc nào người ta cũng đi tìm xem tên người thợ được khắc trên bia, nên ít người biết về người thợ tài hoa này.

Năm 1958, Đào Văn Can trở thành hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam. Ông là Ủy viên Ban Chấp hành Khóa I (1966 - 1989), tiểu ban Mỹ thuật Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam và là tác giả của nhiều tác phẩm điêu khắc dự Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc. Đào Văn Can từng tham dự Triển lãm Mỹ thuật 12 nước XHCN ở Rumanie, năm 1958.

Bài liên quan
  • Giữ bản sắc, tạo nếp văn minh trong lễ hội Hà Nội
    Những năm qua, công tác quản lý và tổ chức lễ hội được Thành phố Hà Nội hết sức chú trọng. Với sự quan tâm của các cấp chính quyền, sự quản lý và hướng dẫn hoạt động của các cơ quan chuyên môn, những bất cập, hạn chế trong các lễ hội truyền thống đang dần được tháo gỡ từ đó góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, tạo nếp văn minh cho các lễ hội ở Hà Nội…
(0) Bình luận
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Hà Nội: Công nhận 46 không gian văn hóa sáng tạo và khai trương Không gian văn hóa Lũng Trăng
    Tối 8-11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, xã Yên Xuân, Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Lễ trao quyết định công nhận 46 Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026 và khai trương không gian văn hóa Lũng Trăng. Nằm dưới chân núi Viên Nam, giữa không gian thiên nhiên của vùng đất Mường Yên Xuân, Lũng Trăng ra đời mở ra một không gian giao thoa giữa thiên nhiên, nghệ thuật và văn hóa bản địa.
  • Hai di sản tư liệu Việt Nam góp thêm dấu ấn trong kho tàng Ký ức thế giới
    “Văn bia Phố Hiến” (Hưng Yên) và “Ma nhai trên núi Non Nước” (Ninh Bình) vừa được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nâng tổng số di sản tư liệu của Việt Nam được UNESCO ghi danh lên 13.
  • Đình Tường Phiêu- từ di sản độc đáo đến câu chuyện phát huy giá trị
    Tại Di tích quốc gia đặc biệt đình Tường Phiêu (xã Phúc Thọ, TP Hà Nội), bài toán phát triển kinh tế di sản gắn với bảo tồn, lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử đang có những chuyển biến tích cực. Chính quyền địa phương đang gắn kết các giá trị độc nhất vô nhị tại đình Tường Phiêu với làng nghề hoa cây cảnh truyền thống, giáo dục di sản ở địa phương để chung sức phát triển du lịch văn hóa Hà Nội.
  • Hà Nội sẵn sàng cho Festival làng nghề toàn cầu lần thứ nhất
    UBND Thành phố Hà Nội vừa có chỉ đạo tổ chức Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất, năm 2026, diễn ra từ giữa tháng 11/2026 tại Hoàng thành Thăng Long. Sự kiện quy tụ khoảng 200 đại biểu, nghệ nhân quốc tế với nhiều hoạt động trọng tâm như Lễ Khai mạc, Hội nghị xúc tiến đầu tư, Hội thi sản phẩm thủ công Châu Á – Thái Bình Dương và các tour trải nghiệm làng nghề.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Chùa Hưng Ký và câu chuyện về người thợ gốm tài hoa
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO