Sự tối giản, tính thiền và triết học trong thơ Trần Lê Khánh

Sự tối giản và tư tưởng trong thơ Trần Lê Khánh

Tập thơ “Ngàn bài thơ khác” của Trần Lê Khánh là tuyển tập những bài thơ ngắn nhưng mang đầy kiến thức về tôn giáo, tính triết lý chiêm nghiệm và tư tưởng thiền cũng như sự độc đáo về cấu tứ như: “em đi ngang đời tôi/ lũ gió rủ nhau/ đem buổi chiều ra thổi” (Sự thoáng đãng của tâm hồn); “con đường thi ca/ không có lấy một cái cây/ nhưng đầy bóng râm của chúng” (Nội tâm); “ngọn gió mới sinh ra/ tập men theo chiếc lá/ để nhận ra mình” (Con đường nhân loại); “con sông/ chảy qua nhiều quốc gia/ sóng là ngôn từ duy nhất” (Bảo tàng về thời gian); “chiếc lá vàng bay/ một mình làm nên mùa thu/ nó đâu biết rằng kiếp sau/ hóa thành đàn chim én” (Kiếp nào hơn) hay “hoàng hôn giữ mây/ như biển sâu giữ hờ ngọn sóng/ để sóng trong lòng/ vỗ về đâu” (Níu giữ)…

Đối với Trần Lê Khánh, những sáng tác của anh không bị ảnh hưởng bởi các nhà thơ, tác giả nào. Anh nhận mình chỉ chịu ảnh hưởng từ những câu thơ hay và để tránh trường hợp rơi vào motif cũ, anh đã tự trau dồi tri thức bằng việc đọc nhiều hơn ở các lĩnh vực khác nhau.

Chia sẻ về thơ nói chung, nhà thơ Trần Lê Khánh cho rằng, thơ hay là thơ mà đọc lên khiến người ta cảm thấy hay ngay lập tức, còn nếu phải suy nghĩ mãi mới thấy hay thì có thể nói đó là thất bại của nhà thơ. Và anh cũng chia sẻ, nếu để tự chọn ra những tác phẩm mà anh tâm đắc trong tập thơ mới này thì con số 50 bài thơ là có phần dễ dãi, và thực sự thì anh chỉ lọc lại ở con số 5 – 7 bài thơ.

Khi được hỏi về điều gì khiến anh theo đuổi sự cô đọng, tối giản trong thơ của mình, Trần Lê Khánh nhận rằng đó như một “thói quen nghề nghiệp”, vì anh đã từng phải trình bày rất nhiều dự án của mình cho các nhà đầu tư lớn trong các hội thảo – mỗi dự án có nội dung dày như một cuốn sách hàng trăm trang nhưng chỉ được trình bày trong khoảng tối đa 1 – 2 phút, việc đó giúp anh có thói quen rút lọc được những ý chính và hình thành kỹ năng tóm gọn vấn đề.

Trước đó, tác phẩm đầu tiên của Trần Lê Khánh mà Bruce Weigl dịch sang tiếng Anh là tập thơ “Sự bắt đầu của nước” với nhan đề “The beginning of Water” và cuốn sách đã được xuất bản song ngữ tại Mỹ, do Nhà xuất bản White Pine ấn hành, ra mắt vào tháng 4/2021. Và đối với “Ngàn bài thơ khác”, Bruce Weigl đã mất 5 năm (từ 2017 tới năm 2022) để hoàn thành bản dịch “The sum of now”.

Nói về thơ của Trần Lê Khánh, nhà thơ Bruce Weigl nhận định: “Khi đọc thơ Trần Lê Khánh, tôi cảm thấy đặc biệt. Cũng là một nhà thơ và với hơn 50 năm hoạt động phê bình văn học, tôi có một góc nhìn về thơ không chỉ thiên về đánh giá thơ hay hay không hay mà là ở sự đặc biệt. Đó là sự súc tích, cô đọng của những bài thơ ngắn nhưng gợi nhiều vấn đề và suy ngẫm”. Bruce Weigl cũng chia sẻ, ông rất thích bài thơ: “trăng/ đập thình thịch trên bầu trời/ rằm rồi anh ơi” vì sự cô đọng mà đầy chất gợi của nó và đây là một ví dụ cho việc Trần Lê Khánh biết nên giữ lại cái gì và loại bỏ cái gì trong thơ của mình.

Dịch giả cũng là người đồng sáng tác

Theo chia sẻ của nhà thơ Trần Lê Khánh, trong quá trình Bruce Weigl dịch tập thơ “Ngàn bài thơ khác” của anh, hai nhà thơ đã trao đổi với nhau rất nhiều qua online, rồi hẹn gặp nhau trực tiếp để trao đổi kỹ hơn về việc chuyển ngữ. Và khi có những câu thơ ở bản tiếng Việt chuyển sang tiếng Anh mà rất khó để giữ nguyên được tinh thần, Bruce Weigl đã cho anh những gợi ý, kiến nghị thay đổi để có được bản dịch phù hợp. Quá trình tương tác giữa tác giả và dịch giả dựa trên tinh thần học hỏi, không ít lần hai bên từ chối những phương án lựa chọn của nhau, nhưng cuối cùng họ đã đi đến được thống nhất tâm đắc, với sự chọn lọc tối ưu. Bruce Weigl đã tốn nhiều thời gian và công sức trong việc dịch thơ anh hơn cả lúc anh sáng tác và hoàn thiện tập thơ này.

Bruce Weigl thừa nhận việc dịch thơ Trần Lê Khánh sang tiếng Anh gặp rất nhiều khó khăn, nhất là lúc dịch nhan đề các bài thơ và bởi vốn dĩ việc dịch thơ luôn là bất khả thi nhưng đây cũng là quá trình đầy thử thách thú vị. Ông đã từng đưa một bài thơ cho nhiều người dịch thử và kết quả thú vị là mỗi người cho ra một phiên bản dịch khác nhau. Vì thế, việc dịch thơ là một quá trình cần sự nghiêm túc, phải làm sao để bản dịch vẫn giữ được tinh thần của tác giả là câu chuyện không đơn giản.

“

Nhà thơ Trần Lê Khánh sinh năm 1971, vốn là một chuyên gia tư vấn tài chính cấp cao, hiện sống và làm việc tại TP. Hồ Chí Minh. Anh đến với thơ trong khoảng 10 năm nay. Trước tác phẩm “Ngàn bài thơ khác” Trần Lê Khánh đã ra mắt bạn đọc nhiều tác phẩm như: “Lục bát múa” (2016), “Dòng sông không vội” (2017), “Ngày như chiếc lá” (2018), “Lục bát múa trọn bộ” (2018), “Giọt nắng tràn ly” (2019), “Xứ - Rung một ngọn mây” (Giải thưởng VHNT xuất sắc của Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam năm 2021)… Cũng năm 2021, tập thơ “Sự bắt đầu của nước” được xuất bản song ngữ tại Mỹ với nhan đề tiếng Anh là “The Beginning of Water”.

Nhà thơ Bruce Weigl sinh năm 1949, là nhà thơ người Mỹ có nhiều gắn bó với Việt Nam. Ông là Chủ tịch chương trình Viết văn quốc gia Mỹ, Chủ tịch Hội đồng thẩm định thơ của Giải thưởng Văn học quốc gia Mỹ và là người đã dịch 2 tập thơ của Trần Lê Khánh sang tiếng Anh.

Tác giả trích dẫn