BƯỚC TIẾN MỚI TRONG TƯ DUY LÝ LUẬN CỦA ĐẢNG VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA:Bài 4: Nguồn nhân lực văn hóa nghệ thuật - “lực lượng tiên phong” chấn hưng văn hóa

1.Trong mọi giai đoạn phát triển của đất nước, nguồn lực con người luôn được hết sức chú trọng. Trong nhiều nhiệm kỳ, Đảng và Nhà nước đã ban hành các nghị quyết, kết luận quan trọng nhằm tập trung nguồn lực và định hướng phát triển nhân lực văn hóa, nghệ thuật. Nghị quyết số 23-NQ/TW (năm 2008) của Bộ Chính trị xác định “tài năng văn học, nghệ thuật là vốn quý của dân tộc”, yêu cầu chăm lo phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng tài năng; đồng thời đề ra các giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo, hoàn thiện chương trình, giáo trình, sửa đổi chính sách phù hợp đặc thù nghệ thuật, mở rộng đào tạo tài năng ở nước ngoài, xây dựng tiêu chuẩn cán bộ lãnh đạo, quản lý lĩnh vực văn học nghệ thuật và thực hiện chính sách ưu đãi đối với văn nghệ sĩ có đóng góp.

Nghị quyết số 33-NQ/TW (năm 2014) xác định chú trọng phát triển năng khiếu, tài năng trẻ; quan tâm xây dựng các trường văn hóa nghệ thuật, tạo chuyển biến về chất lượng đào tạo. Kết luận số 76-KL/TW của Bộ Chính trị (năm 2020) yêu cầu tăng nguồn lực cho văn hóa, ưu tiên đầu tư cơ sở đào tạo trọng điểm, ngành công nghiệp văn hóa chủ đạo và chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ làm văn hóa, nghệ thuật. Kết luận số 156-KL/TW của Bộ Chính trị (năm 2025) tiếp tục nhấn mạnh hoàn thiện thể chế, ưu tiên nguồn lực, phấn đấu chi cho văn hóa không dưới 2% ngân sách; xây dựng chiến lược phát triển nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao; thúc đẩy công nghiệp văn hóa, xây dựng môi trường văn hóa số và chủ động hội nhập quốc tế...

Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc (2021), cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng yêu cầu xây dựng ban hành cơ chế, chính sách phù hợp, chú ý đến tính đặc thù của hoạt động văn hóa nghệ thuật, đồng thời “đặc biệt chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ”. Nghị quyết số 141/2024/QH15 tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV cũng yêu cầu rà soát, hoàn thiện cơ chế tuyển chọn, đào tạo, thu hút nguồn nhân lực nghệ thuật, nhất là lĩnh vực đặc thù.

Từ các văn bản chỉ đạo cho thấy, phát triển văn hóa và nhân lực văn hóa nghệ thuật luôn được Đảng xác định là nhiệm vụ trọng tâm, đòi hỏi đầu tư chú trọng để bảo đảm sự phát triển bền vững của văn hóa dân tộc. Và thực tế cho thấy đã có nhiều chính sách được ban hành thực thi; nhiều đề án chương trình được triển khai mang lại những hiệu quả nhất định.

TS. Mai Thị Thùy Hương - Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam khẳng định: “Không có con người với tri thức, bản lĩnh và khát vọng thì không có di sản nào được kế tục, không có sáng tạo nào được nảy nở, không có công nghiệp văn hóa nào đủ sức vươn ra thế giới”. Để chấn hưng văn hóa, phải bắt đầu từ việc xây dựng đội ngũ nhân lực văn hóa có phẩm chất, năng lực và tinh thần phụng sự, đủ khả năng chuyển hóa giá trị truyền thống thành nội lực phát triển trong điều kiện mới.

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV thể hiện bước tiến mạnh mẽ về tư duy lý luận khi xác định nhiệm vụ trọng tâm là “Phát triển nguồn lực con người, phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng, sức mạnh nội sinh, động lực to lớn cho sự phát triển của đất nước” đồng thời nhấn mạnh yêu cầu: “Nâng cao năng lực cán bộ lãnh đạo, quản lý về văn hóa và phát triển con người. Chăm lo đội ngũ văn nghệ sĩ và những người làm công tác văn hóa, nhất là văn hóa cơ sở. Ưu tiên phát triển các cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật; có chính sách hỗ trợ các bộ môn nghệ thuật truyền thống”; “Đề cao khuyến khích vai trò tiên phong của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân và những người làm công tác văn hóa”. Đây là bước tiến quan trọng bởi nhân lực văn hóa nghệ thuật là lực lượng trực tiếp duy trì đời sống văn hóa cộng đồng nhưng lâu nay chưa được đặt đúng vị trí.

Cũng theo TS Mai Thị Thùy Hương, việc đặt vấn đề nguồn nhân lực văn hóa trong bối cảnh hiện nay “không chỉ là bổ sung một mảng việc trong quản lý ngành” mà quan trọng hơn là xác lập “một tầm nhìn phát triển: chuyển từ đào tạo theo cung cách truyền nghề rời rạc sang phát triển chuỗi giá trị nhân lực theo chuẩn năng lực”; từ tư duy “làm văn hóa” sang tư duy “kinh tế hóa văn hóa” trên nền tảng số; từ quản lý hành chính sang quản trị hệ sinh thái sáng tạo.

2. Mặc dù có truyền thống văn hóa đa dạng, hệ thống trường nghệ thuật giàu kinh nghiệm và nhiều chính sách ưu tiên được ban hành, tuy nhiên công tác đào tạo và phát triển nhân lực văn hóa nghệ thuật hiện nay vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Thực tiễn cho thấy, nhiều bất cập đã và đang làm ảnh hưởng đến sự ổn định, bền vững của hoạt động đào tạo và chất lượng đào tạo nhân lực văn hóa nghệ thuật hiện nay. Một trong những bất cập lớn nhất là sự chưa tương thích giữa tính đặc thù của đào tạo nghệ thuật với các quy định pháp luật hiện hành. Bên cạnh đó, việc sáp nhập các trường văn hóa nghệ thuật địa phương trong quá trình tinh gọn bộ máy đã tạo ra những hệ lụy đáng lo ngại. Và cũng không thể không nhắc tới những bất cập trong chính sách sử dụng tài năng...

PGS.TS Lê Anh Tuấn - nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học, Công nghệ, Đào tạo và Môi trường, Bộ VHTT&DL cho rằng để đáp ứng yêu cầu chấn hưng văn hóa và triển khai hiệu quả các quan điểm mới của Đảng, vấn đề đặt ra không chỉ là bổ sung chính sách ưu đãi mà còn là tái cấu trúc toàn diện hệ sinh thái đào tạo, sử dụng, đãi ngộ nhân lực văn hóa nghệ thuật. Theo PGS.TS Lê Anh Tuấn cần rà soát, bổ sung hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về đào tạo nguồn nhân lực văn hóa nghệ thuật để tạo hành lang pháp lý đồng bộ đối với hoạt động đào tạo và sử dụng nhân lực lĩnh vực nghệ thuật”; nâng cao nhận thức và tạo sự đồng thuận trong xã hội, các cấp, các ngành về tính đặc thù của đào tạo nghệ thuật, từ đó có cơ chế ứng xử và ưu tiên phù hợp. Bên cạnh đó, cần huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực đầu tư cho đào tạo nghệ thuật; đa dạng hóa loại hình đào tạo, bồi dưỡng trong và ngoài nước; mở rộng hợp tác, giao lưu quốc tế về đào tạo văn hóa nghệ thuật; nâng cao năng lực của các cơ sở đào tạo văn hóa nghệ thuật.

NSND Trịnh Thúy Mùi - Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Sân khấu Việt Nam cho rằng Văn kiện cũng cần quan tâm làm rõ phải cụ thể hóa cơ chế để phát huy vai trò của các lực lượng sáng tạo, bổ sung và xây dựng lại cơ chế đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và tôn vinh sự cống hiến của những văn nghệ sĩ tài năng. Cần chú trọng tư duy quản lý mở và khuyến khích sáng tạo; không nên chỉ đặt nặng hình thức hội diễn, giải thưởng mà phải hướng đến xây dựng những tác phẩm có tầm tư tưởng, có chiều sâu nhân văn, có sức lan tỏa trong xã hội. Cần phải thiết kế cơ chế chính sách để khuyến khích văn nghệ sĩ có tài năng thực chất, tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ có cơ hội để tham gia thực chất vào các vấn đề phản biện xã hội.

Nguồn nhân lực văn hóa nghệ thuật là lực lượng sáng tạo giữ vai trò quyết định trong quá trình xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Việc phát triển lực lượng này không chỉ là nhiệm vụ ngành văn hóa mà là yêu cầu chiến lược đối với sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. “Trong bối cảnh thế giới chuyển động nhanh chóng, khi tri thức, công nghệ và sáng tạo trở thành thước đo sức mạnh quốc gia, Việt Nam đứng trước một thời cơ lớn: biến vốn văn hóa thành năng lực cạnh tranh. Muốn làm được điều đó, không có con đường nào khác ngoài việc đầu tư nghiêm túc, bài bản và bền bỉ cho phát triển nguồn nhân lực văn hóa, từ đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, trí thức, văn nghệ sĩ đến các tầng lớp công dân sáng tạo. Nguồn nhân lực văn hóa hôm nay không chỉ là những người “giữ hồn dân tộc”, mà còn phải là người kiến tạo tương lai. Họ cần được trang bị tri thức mới, năng lực công nghệ, tư duy hội nhập, nhưng trên hết vẫn phải mang trong mình cốt cách Việt Nam: nhân ái, trung thực, sáng tạo, kiên cường và khát vọng cống hiến. Chính họ sẽ là những người làm nên bản sắc, sức sống và tầm vóc của Việt Nam trong thế giới đương đại”, TS Mai Thị Thùy Hương nhấn mạnh./.