Gặp gỡ "Chú robot tưởng mình là người" cùng GS.TS Lê Anh Vinh

GS.TS Lê Anh Vinh là một gương mặt quen thuộc trong lĩnh vực toán học và giáo dục. Sinh năm 1983, ông tốt nghiệp thủ khoa ngành Toán - Tin học tại Đại học New South Wales (Australia) và nhận bằng tiến sĩ Toán học tại Đại học Harvard (Hoa Kỳ). Ông được phong hàm Giáo sư năm 2020 khi mới 37 tuổi và hiện là Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ GD&ĐT).

Không chỉ thành công trong lĩnh vực giáo dục, GS.TS Lê Anh Vinh còn ghi dấu ấn với các sáng tác dành cho thiếu nhi. Tác phẩm mới nhất của ông “Chú robot tưởng mình là người” vừa được vinh danh giải "Khát vọng Dế Mèn" tại Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 7 (tháng 5/2026). Với cách tiếp cận nhẹ nhàng nhưng chạm tới những vấn đề mang tính thời sự như trí tuệ nhân tạo, tác phẩm đã được NXB Kim Đồng nối bản ngay khi phát hành, đồng thời được chọn đưa vào đề thi tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại TP.HCM mới đây.

Tại buổi giao lưu, GS.TS Lê Anh Vinh chia sẻ, ông viết cuốn sách này xuất phát từ quá trình xây dựng và giảng dạy thử nghiệm chương trình Trí tuệ nhân tạo (AI) cho học sinh tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam. Khi cùng các em học sinh thảo luận về ranh giới giữa con người và máy móc, ông đặt ra nhiều giả định thú vị: Điều gì thực sự phân biệt con người với máy móc? Nếu một chú robot biết suy nghĩ và cảm xúc, liệu nó còn là robot? Và con người sẽ đối xử với nó như thế nào?... Những câu hỏi ấy đã bước vào trang sách, thôi thúc ông xây dựng nhân vật Biết Điều.

Khán phòng nhiều lần rộn lên tiếng cười khi tác giả kể về những tình huống vụng về nhưng đáng yêu của Biết Điều trong những ngày đầu làm quen với cuộc sống bên ngoài phòng thí nghiệm. Được tạo ra để hỗ trợ trẻ em nhưng Biết Điều lại biết buồn, biết khó chịu và tổn thương. Chính vì thế mà chú bị xem là một trường hợp bất thường có thể ảnh hưởng tới các robot khác và bị giam giữ trong phòng thí nghiệm. Một đêm mưa giông, chú trốn thoát và bắt đầu hành trình đến trường, kết bạn, hòa nhập với thế giới loài người.

Cuốn sách được cấu trúc thành hai phần. Nửa đầu là những câu chuyện gia đình nhẹ nhàng; nửa sau trở nên gay cấn khi viện công nghệ phát hiện và yêu cầu thu hồi Biết Điều. Từ đây, các bạn nhỏ trong truyện phải tìm cách thuyết phục người lớn rằng một chú robot biết thấu cảm xứng đáng được ở lại.

Không chỉ chia sẻ về cuốn sách, GS.TS Lê Anh Vinh còn giải đáp câu hỏi của nhiều độc giả nhí như: Lý do đặt tên nhân vật; cơ duyên hợp tác với họa sĩ minh họa; hay vì sao một người dạy toán như ông lại viết văn?... Ông cho biết những độc giả đầu tiên của mình chính là các con. Từ những câu chuyện kể trước giờ đi ngủ, các ý tưởng ngẫu hứng nhằm mang lại niềm vui cho con dần được phát triển thành tác phẩm hoàn chỉnh. Tác giả tiết lộ cuốn sách không được viết liền mạch mà trải qua nhiều lần tạm dừng, chỉnh sửa. Mỗi khi gặp khó khăn trong việc phát triển câu chuyện, ông thường tìm đến những “cố vấn đặc biệt” là các con. “Nếu là các con thì sẽ làm thế nào?” - câu hỏi ấy giúp ông giữ được những góc nhìn hồn nhiên, chân thực của trẻ nhỏ thay vì áp đặt tư duy của người lớn.

Với nhiều năm làm việc trong lĩnh vực giáo dục, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng toán học và văn học không đối lập như quan niệm phổ biến lâu nay về khối tự nhiên và xã hội. Theo ông , toán học giúp hình thành tư duy logic, nhưng để viết tốt và thấu hiểu con người, mỗi người cần đọc nhiều hơn, nuôi dưỡng tâm hồn phong phú hơn. “Toán và văn không phải hai môn trái ngược, loại trừ nhau. Người học toán có khả năng viết logic, chặt chẽ. Nhưng thế là chưa đủ, mà phải đọc nhiều sách, mở rộng tâm hồn nhiều hơn. Môn văn là vô cùng quan trọng”, ông nhấn mạnh.

Trong phần giao lưu, tác giả đã tiết lộ đang ấp ủ phần tiếp theo của cuốn sách với câu chuyện về “chú robot muốn trở nên hoàn hảo”. Đó là sự tiếp nối hành trình của Biết Điều, đồng thời phản chiếu quá trình trưởng thành của mỗi con người, từ một đứa trẻ vụng về mong trở thành người lớn đến khi trưởng thành lại luôn muốn mình hoàn hảo hơn. “Một con người muốn trở nên hoàn hảo không thể trở thành chính mình nữa”, tác giả chia sẻ.

Ở góc độ một nhà khoa học giáo dục, GS.TS Lê Anh Vinh cũng dành thời gian trao đổi với các bậc phụ huynh về việc nuôi dưỡng thói quen đọc sách trong thời đại số. Ông nhận định sự phổ biến của thiết bị điện tử và video ngắn làm suy giảm khả năng tập trung và tư duy của trẻ em. Theo ông, thay vì cấm đoán cực đoan, phụ huynh nên tạo có lựa chọn thay thế phù hợp, đồng thời khuyến khích phụ huynh đồng hành cùng con trong quá trình đọc. Đối với sách, thói quen đọc cần được hình thành từng bước, bắt đầu từ những câu chuyện ngắn, đơn giản, nhiều tranh minh họa rồi dần chuyển sang các tác phẩm dài và có độ phức tạp cao hơn…

Buổi đọc sách khép lại bằng hoạt động sáng tạo robot, cùng phần ký tặng và chụp ảnh với tác giả. Không khí hào hứng của đông đảo bạn đọc nhỏ tuổi một lần nữa cho thấy sức hút của chuỗi sự kiện “Góc đọc cuối tuần” trong việc tạo dựng không gian đọc sách và giao lưu văn hóa dành cho thiếu nhi. Rời góc đọc, nhiều em vẫn mang theo những câu hỏi mà Biết Điều gợi mở về cảm xúc, sự khác biệt và khả năng thấu cảm. Đó cũng chính là những thông điệp mà GS.TS Lê Anh Vinh gửi gắm qua hành trình của chú robot đặc biệt này./.