BƯỚC TIẾN MỚI TRONG TƯ DUY LÝ LUẬN CỦA ĐẢNG VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA:Bài 2: Đồng bộ các hệ giá trị - Cơ sở kiến tạo sức mạnh văn hóa và con người Việt Nam

Xây dựng và phát triển văn hóa trên nền tảng 4 hệ giá trị cốt lõi

Từ Đại hội VIII (1996), Đảng đã khẳng định vai trò của văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội và đặt ra yêu cầu “hình thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội mới phù hợp với truyền thống, bản sắc dân tộc và yêu cầu của thời đại”. Đến Đại hội XIII (2011), Đảng tiếp tục chỉ rõ cần “tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người, gắn với giữ gìn và phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới”.

Tiếp nối tư duy của các kỳ Đại hội trước, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV khẳng định mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời nhấn mạnh nội dung mới: phải “đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”.

Nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là một chỉnh thể hoàn chỉnh, được định hình và bồi đắp từ các hệ giá trị nêu trên. Các hệ giá trị này tồn tại trong nhau, chi phối, tác động và ảnh hưởng lẫn nhau trên cả tầm vĩ mô và vi mô.

PGS,TS Nguyễn Toàn Thắng (nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc “trên nền tảng giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam” được đặt ra trên cơ sở mối quan hệ biện chứng giữa các hệ giá trị, cùng tồn tại và tác động lẫn nhau. Ông nhấn mạnh, nhiệm vụ này phải gắn với kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa, truyền thống lịch sử của dân tộc - lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, ý thức gắn kết cộng đồng, lòng nhân ái, đức tính cần cù, sáng tạo, sự tinh tế và giản dị trong lối sống... - những giá trị đã làm nên sức mạnh nội sinh, là động lực quan trọng đảm bảo cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.

PGS,TS Phạm Duy Đức (nguyên Viện trưởng Viện văn hóa và phát triển, Học viện Quốc gia Hồ Chí Minh) nhận định, cấu trúc tư tưởng này thể hiện tầm nhìn mới của Đảng trong việc xây dựng “kiến trúc giá trị” của văn hóa Việt Nam thời kỳ hiện đại. Nếu như trước đây, các văn kiện chủ yếu nói về “xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa” hoặc “xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, thì lần này, Đảng đã xác lập hệ giá trị cụ thể làm nền tảng phát triển toàn diện, từ phạm vi quốc gia đến gia đình và cá nhân. Điều này không chỉ giúp tạo sự đồng bộ trong chính sách văn hóa - xã hội, mà còn hình thành một khung lý luận thống nhất để đánh giá, định hướng và điều tiết hành vi văn hóa trong đời sống hiện đại.

Từ tư duy lý luận đến hành động thực tiễn

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tác động sâu sắc, việc nhận diện và khẳng định các giá trị cốt lõi của dân tộc trở nên cấp thiết, đòi hỏi tư duy lý luận của Đảng phải có bước phát triển mang tính đột phá. Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV nêu rõ nhiệm vụ: “Xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc với các giá trị cơ bản: dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học; xây dựng và thực hiện đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới”. Đây là sự kế thừa và phát triển tư duy lý luận của Đảng về vai trò của văn hóa và con người trong chiến lược phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

TS. Nguyễn Văn Thắng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng đây là sự cụ thể hóa đường lối phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa, con người Việt Nam. Theo ông, nếu không phát triển đồng bộ trên nền tảng 4 hệ giá trị này thì “nền văn hóa Việt Nam sẽ mất gốc, mất phương hướng, bị hòa tan, sức đề kháng không còn và hệ lụy có thể dự báo được, thậm chí dân tộc diệt vong”.

Theo TS. Nguyễn Tiến Thư - Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, điểm mới của Văn kiện là nhấn mạnh tính “đồng bộ trên nền tảng” của các hệ giá trị, qua đó xác lập mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa và con người, giữa giá trị dân tộc và giá trị thời đại. Ông cho rằng, việc xây dựng văn hóa không chỉ là phát triển thiết chế hay hoạt động văn hóa, mà còn hướng tới “hình thành và củng cố hệ giá trị cốt lõi định hình nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”.

PGS,TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội khẳng định: “Đây là lần đầu tiên Đảng nhấn mạnh khung hệ giá trị có tính hệ thống và đồng bộ với nền văn hóa, làm căn cứ để vận dụng, triển khai vào thực tiễn cuộc sống”. Nhận định này phù hợp với lời Tổng Bí thư Tô Lâm tại Lễ kỷ niệm 80 năm ngành Văn hóa: “Văn hóa xây nên dáng hình của dân tộc, định hình hệ giá trị quốc gia, bồi đắp hệ giá trị gia đình, hệ giá trị con người Việt Nam thời kỳ mới: yêu nước, nhân ái, đoàn kết, trung thực, trách nhiệm, sáng tạo, kỷ cương, khát vọng”.

Để chuyển hóa tư duy lý luận thành sức mạnh thực tiễn, Dự thảo Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã đặt ra những nhiệm vụ cụ thể rõ ràng, thể hiện quyết tâm chính trị của Đảng. Một trong số các nhiệm vụ trọng tâm ở lĩnh vực văn hóa, đó là: “Ban hành hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, tích hợp sâu rộng vào chương trình giáo dục, các hoạt động truyền thông đại chúng và hoạt động văn hóa cơ sở”. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhiều ngành, nhiều cấp.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Thức (Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương), sau Đại hội XIV của Đảng, khi các văn kiện được thông qua, bên cạnh việc các cấp ủy Đảng, chính quyền tổ chức học tập, quán triệt Nghị quyết Đại hội, cần triển khai đồng bộ nhiều nhiệm vụ để cụ thể hóa và lan tỏa các hệ giá trị đã được xác lập. Các cơ quan nghiên cứu chính trị, khoa học xã hội và nhân văn, ngành văn hóa cần tiếp tục tổ chức các đề tài nghiên cứu, hội thảo, tọa đàm khoa học nhằm phân tích, làm sâu sắc hơn những nội dung cốt lõi của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam.

"Từ những định hướng mới trong Dự thảo, có thể gợi mở một số hướng nghiên cứu và triển khai chính sách. Về lý luận, cần tiếp tục làm rõ cấu trúc, nội hàm và mối quan hệ tương tác giữa hệ giá trị quốc gia - hệ giá trị văn hóa - hệ giá trị gia đình - chuẩn mực con người Việt Nam, từ đó hình thành khung lý thuyết đồng bộ về giá trị học Việt Nam trong bối cảnh hiện đại, đồng thời cụ thể hóa hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị con người trong từng ngành, từng địa phương để phục vụ hoạch định chính sách hiệu quả. Về thực tiễn, cần ưu tiên nghiên cứu, xây dựng chỉ số phát triển văn hóa (Cultural Development Index) và chỉ số phát triển con người Việt Nam theo tiếp cận giá trị học, nhằm lượng hóa và đánh giá hiệu quả các chính sách văn hóa trong đời sống xã hội, đồng thời tạo cơ sở thực tiễn để lan tỏa các giá trị cốt lõi vào mọi lĩnh vực, mọi cộng đồng", PGS, TS Phạm Duy Đức đề xuất.

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng khi đặt văn hóa và con người trong mối quan hệ toàn diện, dựa trên bốn hệ giá trị cốt lõi. Việc xác định và triển khai đồng bộ các hệ giá trị này là yêu cầu cấp thiết để củng cố sức đề kháng của văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đây vừa là cơ sở nâng cao sức mạnh nội sinh của dân tộc, vừa định hướng thực tiễn giúp phát triển văn hóa bền vững, giàu bản sắc và nhân văn./.