Gia tộc

Nhà văn Trần Chiến| 02/02/2023 16:11

Gia tộc có vẻ là khái niệm dính với thời phong kiến, làng xóm và thành thị chưa cách biệt nhiều.

anh-2-pho-hang-bac-cuoi-the-ky-19.jpg
Phố Hàng Bạc cuối thế kỷ XIX (Ảnh tư liệu)
anh-1.jpg
Cổng vào nhà thờ họ Đỗ ở Đông Ngạc vẫn giữ được nét cổ kính.

Một địa phương thường kể ra “danh gia vọng tộc”, lấy đó làm đặc điểm đáng tự hào của mình bên cạnh hình sông thế núi. Chiếu theo tiêu chí này thì Hà Nội có vẻ không nổi trội bằng cố đô. Ở Huế đầu bảng là “đích dòng” Nguyễn Phước tộc, để phân nặng nhẹ phải lập ra “cơ quan” Tôn Nhơn phủ. Tiếp đó là các nhánh Tôn Thất, rồi những họ Nguyễn Tri, Nguyễn Khoa, Hồ Đắc, Thân Trọng chi chít quan, xác định trên dưới chắc cũng phức tạp. Nhưng tìm vọng tộc của Hà Nội hình như dễ hơn Sài Gòn. Nhìn vào “đỉnh” cơ cấu dân cư, là người tài của thành phố trẻ trung đón gió bốn phương thì yếu tố dòng giống rất chi bé nhỏ. Từ Huế, Quảng vào trước đây, nay ồ ạt lớp người Bắc, Sài Gòn chả bài gì, luôn cởi mở kể cả với văn hóa bên ngoài - Trung Hoa, Âu Mỹ. Đây cũng là một cách nhận diện ba thành phố thường được coi là tiêu biểu của đất nước dài dằng dặc.

Hà Nội, không tính đến phần “thành”, là cơ quan “quân dân chính” điều khiển sinh hoạt, thì nên lấy lõi là khu ba sáu phố phường. Thời Tây vào, nhượng địa phía Nam nhiều biệt thự, và các “phố thông phán” Triệu Việt Vương, Mai Hắc Đế… điểm thêm một nét vào sắc thái chung, thì các phố “Hàng” vẫn được nhắc đến nhiều nhất. Người từ đồng bằng sông Hồng tới buôn bán làm ăn, để lại luôn những dấu ấn văn hóa, tâm linh mang từ quê ra. Đình Đan Loan Hàng Đào do thợ ruộm làng Đan Loan Hải Dương lập nên, đình Kim Ngân Hàng Bạc của thợ bạc. Nhưng phải tưởng tượng theo nếp (nay gọi “cơ cấu”?) cũ, rằng ra trước tiên phải là một hai gia đình, sau đến họ tộc. Khi người làng tụ tập đông nảy ra nhu cầu xây chỗ riêng, thỉnh Thành hoàng ra thờ. Gia tộc có gia trưởng, ông chết theo bác, bố chết nghe anh. Nhưng thương nhân tiền “đuổi” ít thời gian, chả nhẽ cứ hội làng phải dứt ra về quê mới hương khói hiếu hạnh được? Vậy là tập quán tâm linh mới ra đời, đem bài vị gia tộc vào phối thờ trong những chùa làng chùa họ, đình đền cũ hoặc mới ngoài phố.

Dù sao, người ba sáu phố phường, với cốt cách thương nhân, mang yếu tố thị dân là chính. Tự do hơn, rường mối lỏng lẻo, vẫn tam tứ đại đồng đường chen nhau trong nhà ống, giỗ tết chung nhưng tinh thần gia trưởng đã phai nhạt. Ngày dưng gia đình riêng ai ấm bếp nhà nấy, cá nhân được khai phóng, sống cởi mở để chịu những ảnh hưởng ngoại lai. Chẳng hạn phường thợ may từ Phú Xuyên ra, chàng thanh niên có thể ngang bướng với trưởng phường kiêm trưởng họ để tạo ra kiểu cách ăn vận mới, gọi theo Tây là “mốt”. Rồi rạp xi nê, sàn nhảy đầm, phòng trà nhạc sống mọc lên thì “trật tự” càng tung tóe, con cái vận Âu phục về mừng thọ bố mẹ áo the khăn xếp chai rượu vang.

Phải ra ven ngoại mới thấy rõ nền nếp gia phong. Làng Vẽ (Đông Ngạc) chi chít khoa bảng còn nghiêm ngắn những từ đường, giỗ Tổ các họ lớn Phạm, Phan, Hoàng… xưa rộn rịp võng kiệu, nay san sát xe máy, ô tô. Đi về phía Nam có Tả Thanh Oai với họ Ngô Thì, Kim Lũ với các họ Hoàng Đạo, Nguyễn. Đặc điểm này càng rõ khi Hà Tây thành đất Thủ đô. “Cầu Nam chùa Bắc đình Đoài”, nhiều ngôi đình ở Quốc Oai, Thạch Thất, Đan Phượng còn giữ bộ sàn phân chia mâm trên mâm dưới. Tưởng tượng các “đinh” hiện đại ra ngoài nên vương nên tướng về giỗ Thành hoàng vẫn phải theo tinh thần trưởng thượng rất chi phức tạp. Rồi sau đó ta về họ ta vẫn có chi cao chi thấp, nghĩ mình đỗ đạt ủy viên bộ trưởng mà quên lễ độ là ăn quả mắng ngay, đến ngày cưới con dễ bị các cụ dỗi không ra.

Họ Nguyễn bên mẹ tôi gốc làng Vạc, Bình Giang, Hải Dương, có nghề làm lược bí. Thuở những xà phòng Camay, dầu gội Sunsilk chưa có, lược bí chải chấy bán khắp chợ cùng quê, sang tận Nam Vang. Đời nào ra Hà Nội, ông ngoại tôi không ghi lại, chỉ biết cụ tôi có hiệu buôn chè ở 49 - 51 Hàng Đường. Cậu tôi, nếu còn gần trăm tuổi, mỗi áp Tết rất sợ phải sang đền Bạch Mã bên Hàng Buồm lau mâm bồng, đánh đỉnh đồng trên bàn thờ; họ tôi có một nơi cúng bái riêng chăng? Vì ở “tầng lớp trên” nhưng đóng nhiều người cho cách mạng, mà sau năm 1954, các nhánh, cành mất nhiều gia sản nhưng con cái vẫn vào đại học, thành công chức được. Dẫu vậy nhiều nếp xưa không còn giữ, như vài chục năm chả về quê Vạc, các gia đình tản mác, cúng bái giản tiện cho phù hợp lối mới. Tài, là người giữ hồn cốt gia tộc lại người đàn bà.

Cô Nhắt ở 17 Hàng Đường, không lấy chồng. Đợt cải tạo nhà cửa những năm sáu mươi, cô đón người bà con “cán bộ” về, giữ lại được căn nhà ống, đi qua cửa hàng bán đồ khô đến khoảnh sân bầy chậu hoa, cầu thang chẽ sang hai tầng gác. Khi việc thờ phụng của cả họ suy tàn, ai ai cũng sợ “mũ” phong kiến, thì cô tôi, dù chả phải ngành trưởng, đứng ra lo liệu. Tết lễ, giỗ chạp được lên Hàng Đường ăn cỗ là dịp mừng vui lớn. Trước khi ăn phải “chào” các cụ, trẻ mỏ đứng trước bàn thờ chả biết những ảnh là ai, rất ngại vái lại sợ bị mắng “mất nếp”. Mâm gỗ cũng bốn bát bốn đĩa như nhà khác, mà tất cả đều ngon và đẹp lạ lùng. Sau này lớn lên, tôi hiểu sự lạ đó là ở cách dùng gia vị, nấu mộc mà tinh xảo. Cô tôi chỉ đun củi, ghét mì chính, vani, còn húng lìu, cà ri để tẩm ướp chỉ mua ở mấy hiệu Tàu Hàng Buồm. Thức tráng miệng thường là bánh hoa cầu, bánh củ cải hay cam Canh, bưởi Diễn. Lũ cháu lớn lên trong sự cung cấp của mậu dịch - người nội trợ cho toàn xã hội - hồi ấy chỉ biết cái gì cũng ngon, còn chẳng hiểu cô kiếm ra những thức “giàu vị phong kiến hơn tư sản” ấy ở đâu.

Những biến động khiến xã hội thay đổi thật nhanh. Chiến tranh hết, công cuộc làm ăn chóng mặt. Chữ Nho biến hẳn, tiếng Pháp và văn hóa Pháp thua hẳn màu Âu Mỹ. Những món ăn Nhật, Hàn, Anh, Mỹ tràn ngập. Thanh niên nghe chuyện xưa phẩy tay “Dào ôi, các cụ…” nhưng lại nhận xét sao mấy “u tám mươi” họ mình gặp nhau cứ quấn quýt, dứt không ra. Là vì từng cùng được lên Hàng Đường đùa nghịch trong sân giời rồi lên gác vái xong chén cỗ bà Nhắt. Những thứ ấy mong manh mà buộc được những người có chung tý máu mủ lại gần nhau, ở đoạn sắp “thiên cổ”.
Hà Nội “đất trũng” cả núi người đổ về, luôn có hai chiều hướng nghịch ngược nhau cuộn chảy: Thành thị hóa nông thôn và nông thôn hóa thành thị. Trong những gia đình mới nhập cư, bố mẹ gồng gánh đồng hương đồng tộc lên ở cùng, tiền kiếm được đem về quê xây nhà thờ họ. Phần đời con cái lại đề cao cuộc sống cá nhân, sự chọn lựa riêng. Khái niệm quê hương nhạt dần, nghe đâu đó lũ lụt chỉ thương chung chung trừu tượng. Thế hệ thứ ba đã có những công dân quốc tế, quốc tịch vẫn Việt Nam nhưng sinh sống, văn hóa Hàn đặc Tây xịn. Hình ảnh người thị dân, như thế, có vẻ ngập ngừng: không thể quay về với nếp gia trưởng, đứa trẻ còn trong bụng mẹ đã có nghĩa vụ chống gậy, nhưng làm cái anh tự do tuyệt đối chả gốc gác nào chả hóa ra cánh bèo không rễ a.

Thế thì vai trò của gia tộc cùng những truyền thống khác ra sao, còn cần không và gìn giữ thế nào? Rất nhiều câu trả lời khác nhau đấy. Trên lý thuyết thì nó đã thể hiện ở những nghị quyết, chủ trương… Nhưng vẫn cứ mong manh ở từng “tế bào xã hội”, sự từng trải của mỗi con người. Có những thứ tạo nên hình ảnh một đô thị như gốc cây, góc chợ, mảnh tem phiếu cũ. Lại bao nhiêu vô hình vô ảnh bé tẹo trong ký ức, như bát canh bóng tỏa mùi nấm hương trên mâm cỗ, ngày rét đậm…

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Nghề làm xôi Phú Thượng được ghi danh vào danh mục Di sản văn hoá phi vật thể Quốc gia
    Ngày 17/2, tại di tích lịch sử - văn hoá Quốc gia Đình Phú Gia, UBND quận Tây Hồ long trọng tổ chức Lễ hội truyền thống Xôi Phú Thượng lần thứ VII và công bố Quyết định ghi danh Nghề Xôi Phú Thượng vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
  • Câu đối Tết ở Thăng Long - Hà Nội
    Xưa, trong ngày Tết Nguyên Đán, người Việt thường treo câu đối đỏ ở cửa ra vào. Ở Thăng Long - Hà Nội, treo câu đối không chỉ là một nét văn hóa truyền thống mà còn được xem như một hình thức nghệ thuật tao nhã, thể hiện sự sâu sắc trong tư duy của người dân Kinh kỳ.
  • Thương nhớ hương vị Tết Hà Nội
    Hương vị Tết Hà Nội xưa luôn là nỗi nhớ thương đến thao thiết, đằm sâu trong tôi khi những ngày sau cùng của mùa đông đang dần trôi, dù tôi đã qua 49 cái Tết ở quê nhà TP. Hồ Chí Minh. Đó là nét vương vấn của những năm tháng ba má tôi tập kết ra Bắc và công tác ở Hà Nội trong 20 năm, rồi sinh ra tôi ở Thủ đô.
  • Chợ Tết cổ truyền làng Mọc xưa và nay
    Làng Mọc (phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, TP. Hà Nội) là một trong những vùng còn giữ được nhiều nét văn hóa truyền thống cho đến nay. Một trong số đó là phiên chợ Tết ngày 27 tháng Chạp vẫn diễn ra đều đặn hằng năm và rất sầm uất suốt hơn 6 thế kỷ qua.
  • Nguyễn Đăng Huân - vị quan thanh liêm kiệm ước
    Nguyễn Đăng Huân, tên tự là Hy Khiêm, sinh năm Ất Sửu (1805), người xã Hương Ngải, huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây; nay là thôn Hương Ngải, xã Hương Ngải, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Ông đỗ cử nhân khoa Mậu Tý (1828) tại trường thi Bắc Thành. Kỳ thi này, lấy đỗ 20 người, thì Nguyễn Đăng Huân đỗ thứ hai.
  • Làm giấy sắc phong: Nghề truyền thống cần được khôi phục và gìn giữ
    Làng Nghĩa Đô nằm bên hữu ngạn sông Tô Lịch là một làng gồm 4 thôn: Tiên Thượng (Tân), Vạn Long (Dâu), Yên Phú (An Phú) và Trung Nha (làng nghề) cùng với các làng Yên Thái, Đông Xã, Hồ Khẩu hợp thành cụm làng làm giấy. Nghĩa Đô trước thuộc huyện Từ Liêm, tỉnh Hà Đông về sau là phường Nghĩa Đô, quận Cầu Giấy, Hà Nội. Xưa, dân làng sống chủ yếu bằng nghề dệt và nghề giấy, còn ruộng thường cho cấy rẽ.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhiếp ảnh gia Lê Bích giới thiệu bộ ảnh “Mẹ yêu con” với công chúng Thủ đô Hà Nội
    Thông tin từ Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam cho biết, Bảo tàng sắp mở triển lãm ảnh “Mẹ yêu con”, giới thiệu những tác phẩm đặc sắc của nhiếp ảnh gia Lê Bích.
  • Đánh thức tinh hoa làng nghề Hà Nội
    Thủ đô Hà Nội là “đất trăm nghề”, gắn liền với các làng nghề ngoại thành đến các phố nghề nội đô như Hàng Bạc, Hàng Trống, Hàng Thiếc, Hàng Gai, Hàng Đào... Sở hữu hơn 1.300 làng nghề (chiếm 30% làng nghề cả nước), Hà Nội có một nguồn lực lớn trong tiến trình phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô.
  • Tổ chức phong trào thi đua lập thành tích chào mừng kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô
    UBND Thành phố Hà Nội vừa ban hành Kế hoạch số 69/KH-UBND về việc “Tổ chức phong trào thi đua phấn đấu hoàn thành xuất sắc các chỉ tiêu kinh tế - xã hội năm 2024, lập thành tích chào mừng kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2024)”.
  • VINFUTURE công bố danh sách Hội đồng giải thưởng mùa 4 - 2024
    Hà Nội, ngày 26/02/2024, Quỹ VinFuture chính thức công bố Danh sách Hội đồng Giải thưởng VinFuture mùa giải 2024 với 11 thành viên là các nhà khoa học xuất chúng, có nhiều thành tựu đóng góp cho nhân loại. Đặc biệt, cả 3 gương mặt mới gia nhập Hội đồng Giải thưởng năm nay đã từng được vinh danh ở các mùa giải trước và là những nhà khoa học xuất sắc trong lĩnh vực pin năng lượng mặt trời, sinh học thực vật, hóa học khí quyển.
  • L’Oréal ký kết thỏa thuận độc quyền toàn cầu với Miumiu
    Tập đoàn L’Oréal và Prada vừa công bố việc ký kết thỏa thuận cấp phép dài hạn trên toàn thế giới để sáng tạo, phát triển và phân phối các sản phẩm làm đẹp cao cấp thương hiệu Miu Miu. Sau sự hợp tác thành công với thương hiệu Prada, Miu Miu sẽ là thương hiệu tiếp nối gia nhập ngành hàng cao cấp của L’Oréal (L’Oréal Luxe) mở ra một chương mới trong ngành làm đẹp của hãng.
Đừng bỏ lỡ
Gia tộc
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO