Xứ Đoài - miền đất thiêng, vùng đất thơ

Trong tâm thức người Việt, “nhất cao là núi Ba Vì”. Không chỉ là độ cao địa lý, Ba Vì còn là đỉnh thiêng của lòng ngưỡng vọng, nơi tôn vinh cội nguồn, đại bản doanh của Tản Viên Sơn Thánh - vị đệ nhất phúc thần, người anh hùng vô song, biểu tượng cho ý chí và sức mạnh dân tộc thuở sơ khai dựng nước.

Phải chăng từ nghìn năm trước, đức vua Lý Thái Tổ đã thả hồn về non Tản, tìm “hình thế núi sông sau trước” để viết “Chiếu dời đô”? Đâu phải ngẫu nhiên mà anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi, trong “Dư địa chí”, đã tôn vinh Ba Vì là “núi Tổ” của dân tộc Việt.

Dưới bóng núi Tổ, xứ Đoài từng in dấu những bước chân oai hùng của nghĩa quân Hai Bà Trưng, Phùng Hưng, Ngô Quyền... làm nên những chiến công lẫy lừng trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Biết bao anh hùng hào kiệt, vượt qua không gian và thời gian, đã trở thành nhân thần, phúc thần, Thành hoàng làng làm linh thiêng thêm đền miếu, lăng mộ, đình chùa của xứ Đoài. Đó chính là mạch ngầm truyền thống, hun đúc nên âm hưởng hào hùng và giai điệu trữ tình sâu lắng, làm nên những khúc tráng ca bất hủ của lịch sử dân tộc.

Mảnh đất xứ Đoài cũng là nơi nuôi dưỡng và tỏa sáng “nguyên khí quốc gia”. Chỉ tính riêng các huyện, thị thuộc tỉnh Sơn Tây (cũ), từ khoa thi đầu tiên năm Ất Mão (1705) đến khoa thi cuối cùng năm Kỷ Mùi (1919), đã có 63 vị đỗ đại khoa với đủ các học vị: Thái học sinh, Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa, Tiến sĩ, Phó bảng. Nhiều bậc hiền tài được vinh danh trong văn bia Quốc Tử Giám, tên tuổi của họ trở thành tên trường học, đại lộ và các giải thưởng danh dự khuyến tài, khuyến học. Những nhân vật kiệt xuất như Phùng Khắc Khoan, Giang Văn Minh, Phan Huy Chú, Nguyễn Bá Lân... đã làm rạng danh nền văn hiến xứ Đoài. 63 vị tiến sĩ Nho học cùng bao trước tác và di cảo để lại, há chẳng tạo nên mạch nguồn văn hóa, cốt cách văn chương cho thi ca hiện đại? Hẳn vẫn còn nhiều trang bản thảo, tư liệu quý đang được lưu giữ trong các gia đình, dòng họ, ghi chép trong gia phả, tộc phả… là chứng tích cho một miền đất khoa bảng vang danh.

Thật có lý khi Sơn Tây, một trong tứ trấn thời Nguyễn, có Văn Miếu - một công trình văn hóa lịch sử tôn vinh truyền thống hiếu học và vinh danh các bậc đại khoa. Khuôn viên di tích Văn Miếu Sơn Tây tọa lạc trên ngọn đồi đá ong thuộc xã Đường Lâm. Di vật quý còn lại là một chiếc khánh đồng, một chiếc khánh đá, hiện treo ở hai bên tả mạc, hữu mạc đình Mông Phụ, cùng bài “Văn Thánh Bi”, ghi chép về quá trình xây dựng và các lần trùng tu Văn Miếu.

Thật hiếm nơi nào có tấm bản đồ du lịch đa sắc màu như xứ Đoài, với đầy đủ loại hình văn hóa, lịch sử, tâm linh, thể thao và nghỉ dưỡng cuối tuần. Từ Thành cổ Sơn Tây, đền Và, làng cổ Đường Lâm, khu di tích Đá Chông đến hồ Suối Hai, Khoang Xanh, Ao Vua, Thác Đa, Đầm Long, Tản Đà... tất cả đều là những điểm đến đặc sắc, thơ mộng, làm say lòng du khách. Riêng làng cổ Đường Lâm đã sở hữu tới 7 di tích văn hóa, lịch sử được xếp hạng cấp quốc gia: đền và lăng Ngô Quyền, đình thờ Phùng Hưng, đình Mông Phụ, chùa Mía, đình Đoài Giáp, đình Cam Thịnh, đền thờ thám hoa Giang Văn Minh. Thực là một “hoa thiên cảnh” (vùng trời hoa), xứng đáng với lời ca tụng của người xưa.

Những trầm tích văn hóa và lịch sử của vùng đất huyền thoại đã bồi đắp, nuôi dưỡng nên cốt cách, phong điệu cho các thế hệ thi nhân xứ Đoài, mà đỉnh cao là thi sĩ tài danh Tản Đà. Nhà thơ Ngô Quân Miện, người đồng hương với danh nhân văn hóa Tản Đà đã tự thuật về mảnh đất đã sinh ra hồn thơ của mình:

Đất nuôi tôi
bằng
Giếng chắt đá ong
Tiếng gà gô vách núi
Cọng rau muống tháng chín
Hạt thóc mang màu sỏi
Hoa bìm bìm quanh nôi
Đất nuôi tôi
bằng
núi: Thần tiên, sông: Thủy quái
Gái đất đồi, trai đất bãi
Tích chèo thành trận ghen
Keo vật vui vỡ hội
Nếp hoa vàng say men.

Dường như vùng đất này sinh ra là để dành cho thơ, ủ sẵn men thi ca. Ngòi bút tài hoa của Chu Thần Cao Bá Quát đã khắc họa núi Tổ trong dáng hình hoành tráng nhất từ chiều kích lịch sử:

Mây giáp đến tận trời, các chòm sao
có thể hái được
Đất xa hàng vạn bậc, nước lụt không làm gì nổi
Đường y khiếp đảm, Cao Biền phải bó tay
Chót vót ở miền cực Nam, trấn giữ
trời phương Nam.

Còn nỗi nhớ xứ Đoài của nhà thơ Quang Dũng đã in sâu trong tim bạn đọc:“Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm”. Nhà thơ vẽ nên hình ảnh núi Ba Vì sống động như một nhân thần, thức cùng lịch sử: “Ba Vì tảng trận xanh/ Thức dưới mây Đoài trắng xóa”.
Cũng trường cảm xúc đó, nhà thơ Trần Lê Văn viết: “Ba Vì không đổi phiên canh gác/ Lồng ngực Sơn Tinh hứng gió ngàn”.

Âm hưởng hào hùng và trữ tình từ chân núi Tổ vang xa, lan tỏa trong tâm hồn những người con xứ Đoài, rung động và khơi mở cảm hứng cho thi ca. Nhìn về non Tản, ta như thoáng gặp cả dòng chảy lịch sử, nơi ánh lên chân dung những anh hùng bất tử, tỏa sáng ý chí và tâm hồn Việt kiên cường, bất khuất. Họ đã chung lưng đấu cật, vượt muôn trùng sóng gió, chống thiên tai, địch họa, lấy đại nghĩa thắng hung tàn, giữ thái bình muôn thuở.

Năm 2008, quê lụa xứ Đoài sáp nhập vào Hà Nội, góp phần làm cho Thủ đô “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn” như Bác Hồ kỳ vọng. Trên bầu trời Thủ đô rộng mở hôm nay, giữa mây ngàn Ba Vì tụ khí thiêng, dường như vẫn vọng về dấu rồng vàng thời Lý tung bay:
Mây núi Ba Vì tụ khí thiêng
Rồng vàng thời Lý đã bay lên
Đỉnh cao thêm sáng lời Di Chúc
Núi Tổ trường xuân thể vững bền...