Ký ức phố nghề qua những ngôi đình cổ

Dự án “Chuyện Đình trong Phố” do nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn khởi xướng và giám tuyển, mở ra những cuộc đối thoại giữa nghệ thuật đương đại, di sản kiến trúc và tri thức nghề đã góp phần làm nên Thăng Long - Kẻ Chợ.

Tại khu phố cổ Hà Nội, nhiều ngôi đình gắn liền với quá trình hình thành các phường nghề, nơi những người thợ từ các làng nghề truyền thống về kinh thành lập nghiệp, mang theo kỹ nghệ và tín ngưỡng quê hương.

Tuy nhiên, giữa nhịp sống đô thị hiện đại, không phải ngôi đình nào cũng được công chúng biết đến và phát huy đầy đủ giá trị. Xuất phát từ mong muốn đưa những không gian ấy trở lại với đời sống văn hóa đương đại, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn đã phát triển dự án “Chuyện đình trong phố” từ những thử nghiệm nghệ thuật tại đình Nam Hương năm 2020, với triển lãm “Từ truyền thống tới truyền thống”. Trải qua 5 năm, dự án từng bước mở rộng, kết nối các không gian đình, hội quán trong khu phố cổ, hình thành một hành trình khám phá di sản gắn với lịch sử các phường nghề.

Chia sẻ về dự án, Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn nhấn mạnh mong muốn đưa những không gian đình phố trở lại với vai trò “ngôi nhà chung” của cộng đồng. Theo ông, việc giảm bớt tính cá nhân, phát triển tính cộng đồng là yếu tố quan trọng để những câu chuyện về di sản không bị chìm khuất. Đồng thời, sự kiện tạo cơ hội để nghệ sĩ, nghệ nhân và các thế hệ trẻ cùng tham gia gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa.

Tại đình Nam Hương, không gian trưng bày tập trung khai thác những dấu ấn của nghệ thuật tranh dân gian Hàng Trống. Nổi bật là tranh “Hổ” sáng tác năm 1984 của Vũ Dân Tân và phù điêu ảnh “Ngũ hổ” của Nguyễn Xuân Lam, bên cạnh các tác phẩm trên lụa, giấy dó và sơn mài. Đồng thời, những sáng tác của các họa sĩ trẻ được đặt trong cuộc đối thoại với di sản tranh Hàng Trống, tạo nên sự gặp gỡ giữa kỹ thuật tạo hình truyền thống và cách biểu đạt đương đại.

Bên cạnh đó, công chúng còn có thể trực tiếp trải nghiệm in, tô màu tranh mộc bản cùng nghệ nhân Công Đạt. Đình Nam Hương cũng là không gian gắn với những thử nghiệm nghệ thuật đầu tiên của Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn từ năm 2020 qua triển lãm “Từ truyền thống tới truyền thống”, đặt nền móng cho hành trình phát triển dự án sau này.

Mỗi địa điểm mở ra một câu chuyện riêng về nghề thủ công truyền thống. Tại đình Phả Trúc Lâm (số 40 phố Hàng Hành, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội), công chúng tìm hiểu nghề da giày qua các tác phẩm hội họa, nhiếp ảnh và sắp đặt. Nổi bật là những bức tranh ghép da của nghệ nhân Cao Quỳnh, tác phẩm lấy cảm hứng từ bia tiến sĩ trên chất liệu da in UV của nghệ sĩ Trần Hậu Yên Thế cùng các tư liệu quảng cáo của cửa hàng da giày Hà Nội xưa. Những chất liệu và hình ảnh này gợi lại hành trình lập nghiệp của cộng đồng thợ da giày tại Thăng Long.

Tiếp đó, đình Cổ Vũ (số 85 phố Hàng Gai, phường Hoàn Kiếm) giới thiệu nghệ thuật khắc mộc bản qua các tác phẩm của những nghệ sĩ Phạm Khắc Quang, Thành Vinh, Phạm Hùng Anh cùng nhiều ván khắc và tranh in của nghệ nhân Công Đạt đến từ làng nghề Thanh Liễu (Hải Dương). Sự hiện diện song song của bản khắc và tranh in giúp người xem hình dung rõ hơn kỹ thuật tạo hình, quá trình chế tác và những giá trị được lưu giữ qua từng công đoạn của nghề.

Tại đình Hà Vĩ (11 Hàng Hòm, phường Hoàn Kiếm), nghề sơn mài được giới thiệu qua các sáng tác của nhiều nghệ sĩ, nghệ nhân cùng dụng cụ, chất liệu và sản phẩm ứng dụng. Một điểm nhấn đặc biệt là hai cây sơn ta được đưa từ Phú Thọ về trồng ngay trong sân đình. Từ cây nguyên liệu đến dụng cụ và tác phẩm hoàn thiện, công chúng có thể hình dung trực quan hành trình tạo nên chất liệu sơn ta và những sản phẩm thủ công truyền thống.

Đến đình Xuân Phiến Thị (số 4 phố Hàng Quạt, phường Hoàn Kiếm), câu chuyện về nghề làm quạt của cộng đồng thợ từ làng Đào Xá (Hưng Yên) được tiếp nối bằng những sáng tạo nghệ thuật đương đại. Tên gọi “Xuân Phiến Thị” có nghĩa là “chợ quạt mùa xuân”, lưu giữ dấu ấn về một nghề thủ công từng phát triển trên tuyến phố. Trong không gian đình, chiếc quạt giấy xuất hiện qua các tác phẩm hội họa, sắp đặt đèn hình quạt của nghệ sĩ Vũ Xuân Đông cùng những sáng tác nhiếp ảnh và tạo hình trên kim loại.

Tại đình Hoa Lộc Thị (số 90 phố Hàng Đào, phường Hoàn Kiếm), nơi gắn với cộng đồng thợ nhuộm từ làng Đan Loan (Hải Dương), Câu chuyện về nghề nhuộm được thể hiện qua các tác phẩm tranh lụa, vải nhuộm của các nghệ sĩ Trần Thị Hội, Nguyễn Đức Phương và Phạm Ngọc Trâm. Bên cạnh tham quan, công chúng còn có thể tham gia workshop “Màu của nắng”, trải nghiệm nhuộm khăn lụa, trực tiếp tìm hiểu cách tạo màu trên chất liệu truyền thống.

Ngoài sáu ngôi đình kể trên, dự án còn mở rộng tới nhiều không gian di sản khác trong khu phố cổ. Đình Tú Thị (số 2A phố Yên Thái, phường Hoàn Kiếm) gắn với nghề thêu của những người thợ từ làng Quất Động (Thường Tín, Hà Nội); đình Yên Thái (số 8 ngõ Tạm Thương, phường Hoàn Kiếm) lưu giữ câu chuyện về nghề dệt lụa, gắn với câu chuyện về Nguyên phi Ỷ Lan; đình Vũ Thạch (số 13 phố Bà Triệu, phường Cửa Nam) là không gian tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng Khoa Ba Sơn; đình Kim Ngân (số 42 - 44 phố Hàng Bạc, phường Hoàn Kiếm) gắn với lịch sử hình thành và phát triển nghề kim hoàn ở Thăng Long; đình Hành Tích, còn gọi là đình Lò Rèn (số 1 phố Lò Rèn, phường Hoàn Kiếm) lưu dấu cộng đồng thợ rèn và nghề rèn sắt từng phát triển tại khu vực này.

Đồng thời, tại Hội quán Phúc Kiến (số 40 phố Lãn Ông, phường Hoàn Kiếm), câu chuyện về phố nghề Đông Nam dược Lãn Ông tiếp tục bổ sung một góc nhìn về đời sống giao thương của người dân Thăng Long xưa. Đặc biệt, triển lãm “Tổ Nghề và nhà Nho nước Việt” tại Nhà Thái Học, Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) kết nối truyền thống khoa bảng với các nghề in mộc bản, dệt chiếu, sơn mài, da giày, dát thiếc và thêu. Đồng thời, chợ Đồng Xuân cũng là điểm kết nối quan trọng trong hành trình khám phá lịch sử giao thương của đô thị.

Thông qua mạng lưới các đình, hội quán và không gian di sản, “Chuyện đình trong phố” đã giới thiệu những dấu ấn nghề thủ công, khơi gợi mối liên hệ giữa giữa người thợ với cộng đồng đã tạo dựng nên bản sắc Thăng Long - kẻ chợ. Những ngôi đình từng là nơi thờ Tổ nghề, hội họp và sinh hoạt chung nay tiếp tục trở thành điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật, di sản và công chúng, góp phần đưa ký ức phố nghề trở lại với đời sống đương đại./.