Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô

Từ một lễ hội đến hệ sinh thái sáng tạo đô thị

Hà Nội có một kho tàng di sản phong phú, từ những khu phố nghề, làng nghề truyền thống, hệ thống đình, đền, di tích lịch sử đến những không gian văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, những giá trị ấy tạo nên bản sắc của một đô thị nghìn năm văn hiến, đồng thời lưu giữ nguồn tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm sáng tạo được tích lũy trong đời sống. Vấn đề đặt ra hôm nay là làm thế nào để nguồn lực ấy tiếp tục được phát huy, tham gia vào quá trình phát triển thành phố và tạo ra những giá trị mới trong bối cảnh đương đại.

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 chọn chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ” để gợi mở câu chuyện ấy. Nếu Kẻ Chợ xưa là đô thị của giao thương, nơi các làng nghề, phố nghề, chợ và bến sông kết nối tạo nên sức sống kinh tế, thì “Kẻ Nghệ” hôm nay tôn vinh tài hoa, kỹ nghệ và năng lực sáng tạo của những người đang góp phần kiến tạo diện mạo Thủ đô. Đó là nghệ nhân, người làm nghề, nhà thiết kế, kiến trúc sư, nghệ sĩ, doanh nghiệp, người trẻ và cộng đồng cư dân.

Thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” vì thế hàm chứa định hướng phát triển rõ ràng: kết nối những năng lực sáng tạo đang hiện hữu để chuyển hóa giá trị văn hóa, di sản, tri thức nghề thành sản phẩm, dịch vụ và nguồn lực có khả năng phát triển lâu dài.

Theo Kế hoạch số 333/KH-UBND ngày 10/12/2025 của UBND Thành phố Hà Nội, Lễ hội năm nay được đặt trong định hướng chuyển từ tổ chức một sự kiện văn hóa sang xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị. Đây là bước thay đổi quan trọng về tư duy tổ chức. Sáng tạo không còn được nhìn nhận chủ yếu qua những tác phẩm trưng bày hay hoạt động trình diễn trong một khoảng thời gian nhất định, mà được đặt trong mối quan hệ với không gian đô thị, hoạt động sản xuất, kinh doanh, giáo dục, du lịch và đời sống cộng đồng.

Thực tế, hành trình của Lễ hội đã được khởi động từ đầu năm 2026 với nhiều hoạt động kết nối, nghiên cứu, thực hành và phát triển ý tưởng. Chương trình Tụ hội Sáng tạo, cuộc thi “Hà Nội - Đánh thức không gian đô thị”, chương trình Kết duyên Sáng tạo, Summer Camp “Re:Craft 2026 - Làng nghề tái sinh”, các tọa đàm, workshop và hoạt động hợp tác giữa nghệ nhân với nhà thiết kế đã từng bước mở rộng mạng lưới tham gia. Những hoạt động này tạo tiền đề để các ý tưởng được nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển trước khi giới thiệu rộng rãi tại Lễ hội tháng 11.

Theo Ban tổ chức, Lễ hội diễn ra từ ngày 13 đến 28/11, với khoảng 150 hoạt động tại 5 cụm không gian chính: Quảng trường Sáng tạo; Chợ Đồng Xuân; đình và di tích phố cổ; Công viên Thống Nhất; rạp hát và sân khấu cộng đồng. Chương trình có sự tham gia của gần 1.000 nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà sáng tạo, trong đó có gần 100 nghệ sĩ quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài đến từ 21 quốc gia.

Quy mô này cho thấy nỗ lực mở rộng sự tham gia của nhiều lĩnh vực và chủ thể sáng tạo. Đặc biệt, việc tổ chức theo các cụm không gian với định hướng riêng giúp Lễ hội tạo nên mạng lưới kết nối thay vì tập trung toàn bộ hoạt động vào một địa điểm. Từ khu vực di sản, phố nghề, chợ truyền thống đến công viên, nhà hát và không gian công cộng, mỗi địa điểm được đặt trong mối liên hệ với đặc trưng văn hóa, lịch sử và nhu cầu sử dụng của cộng đồng.

Cùng với đó, việc lần đầu đưa mô hình lưu trú sáng tác quốc tế vào chương trình mở thêm cơ hội giao lưu, trao đổi chuyên môn và hợp tác giữa các nghệ sĩ trong nước với bạn bè quốc tế. Hà Nội có thêm điều kiện để tiếp nhận những cách tiếp cận mới về thiết kế, nghệ thuật và tổ chức không gian, đồng thời giới thiệu di sản, bản sắc và năng lực sáng tạo của mình tới cộng đồng quốc tế. Qua đó, cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW.

Đánh thức di sản bằng tư duy sáng tạo đương đại

Một trong những giá trị đáng chú ý của Lễ hội năm nay là cách tiếp cận di sản như một nguồn lực sáng tạo đang hiện diện trong đời sống, thay vì chỉ xem di sản là đối tượng bảo tồn hay không gian tham quan. Từ những chất liệu văn hóa, kỹ thuật thủ công, ký ức phố nghề đến kiến trúc và cảnh quan đô thị, các nhà sáng tạo có cơ hội tìm kiếm cách thể hiện mới, đưa những giá trị quen thuộc đến gần hơn với công chúng đương đại.

Trong cấu trúc Lễ hội, Chợ Đồng Xuân được xác định là một điểm nhấn quan trọng. Là một trong những khu chợ truyền thống gắn với lịch sử giao thương của Hà Nội, nơi đây chứa đựng nhiều lớp ký ức về hoạt động buôn bán, văn hóa phố thị và đời sống tiểu thương. Việc đưa nghệ thuật, thiết kế và các hoạt động sáng tạo vào không gian chợ mở ra cách tiếp cận mới đối với một địa điểm giao thương thường nhật.

Khi nghệ sĩ, nhà thiết kế cùng làm việc với tiểu thương và cộng đồng địa phương, không gian di sản có thể trở thành nơi gặp gỡ giữa nghệ thuật, thương mại và trải nghiệm văn hóa. Từ đó, Chợ Đồng Xuân được đặt trong định hướng phát triển thành không gian kinh tế sáng tạo, góp phần nghiên cứu, thử nghiệm mô hình Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân - Bắc Qua.

Tại khu phố cổ, câu chuyện “Thị - Phố - Nghề” được tiếp nối qua hệ thống đình, đền, di tích và những không gian gắn với các cộng đồng nghề nghiệp. Những ngôi đình thờ Tổ nghề lưu giữ ký ức về người khai sáng, quá trình hình thành và phát triển nghề thủ công, đồng thời là nơi bảo tồn những giá trị văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Khi được kết nối với hoạt động trưng bày, trình diễn, thực hành và giáo dục di sản, những địa điểm này có thêm cơ hội kể câu chuyện về nghề bằng ngôn ngữ gần gũi với thế hệ hôm nay.

Ở một hướng tiếp cận khác, Công viên Thống Nhất được định vị như không gian nuôi dưỡng những mầm sáng tạo, nơi nghệ thuật, thiết kế, thiên nhiên và cộng đồng cùng tương tác. Các tác phẩm sắp đặt, pavilion, hoạt động trải nghiệm và thực hành sáng tạo góp phần mở rộng chức năng văn hóa của không gian công cộng. Những địa điểm vốn phục vụ sinh hoạt, thư giãn của người dân có thể trở thành nơi gặp gỡ, học hỏi và tham gia sáng tạo.

Cách tiếp cận này cho thấy di sản và không gian đô thị có thể được làm mới bằng những công năng phù hợp, nhưng vẫn cần tôn trọng lịch sử, đặc trưng kiến trúc và đời sống của cộng đồng. Sáng tạo không đồng nghĩa với thay thế hay làm mất đi những giá trị vốn có, ngược lại, sự thấu hiểu di sản chính là cơ sở để các ý tưởng đương đại tìm được tiếng nói riêng, tạo thêm sức sống cho những không gian đã gắn bó lâu đời với Hà Nội. Qua đó, làm giàu bản sắc văn hóa Thủ đô.

Khi sáng tạo kết nối với thị trường và tạo sinh kế

Nếu khai thác di sản là điểm khởi đầu, thì đưa các sản phẩm sáng tạo đến gần với thị trường chính là một trong những khâu quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế sáng tạo. Bởi một ý tưởng thiết kế hay một sản phẩm thủ công có giá trị văn hóa cần được tiếp tục hoàn thiện, tổ chức sản xuất, giới thiệu và tìm kiếm người sử dụng. Khi các công đoạn này được kết nối, năng lực sáng tạo mới có điều kiện chuyển hóa thành giá trị kinh tế, tạo việc làm và sinh kế cho những người tham gia.

Những chương trình được triển khai trước Lễ hội đã bước đầu cho thấy hướng tiếp cận này. Chương trình Kết duyên Sáng tạo tạo cơ hội để nghệ nhân, nhà thiết kế và các chủ thể sáng tạo gặp gỡ, cùng nghiên cứu và phát triển sản phẩm từ chất liệu, kỹ thuật truyền thống. Từ 57 đề xuất tham gia giai đoạn đầu, 10 dự án được lựa chọn để hỗ trợ phát triển sản phẩm chuyên sâu. Đây là cách tạo cầu nối giữa tri thức nghề được tích lũy qua nhiều thế hệ với tư duy thiết kế và nhu cầu sử dụng trong đời sống hiện đại.

Trong khi đó, Summer Camp “Re:Craft 2026 - Làng nghề tái sinh” đưa sinh viên, giảng viên và nghệ nhân đến trực tiếp với các làng nghề như Hạ Thái, Kim Lan, Đào Thục, Phú Vinh và Quất Động. Quá trình tìm hiểu nguyên liệu, kỹ thuật, quy trình chế tác và đặc trưng sản phẩm giúp người trẻ tiếp cận nghề truyền thống từ thực tiễn, đồng thời tìm kiếm những hướng ứng dụng mới. Những cuộc gặp gỡ ấy có ý nghĩa trong việc hình thành nguồn nhân lực sáng tạo, thúc đẩy trao đổi tri thức và mở rộng khả năng hợp tác giữa các cơ sở đào tạo với cộng đồng làm nghề.

Tại Lễ hội, các sản phẩm và kết quả sáng tạo từ những chương trình này sẽ có cơ hội tiếp cận công chúng thông qua hoạt động trưng bày, triển lãm và hội chợ sáng tạo. Đáng chú ý, tuyến triển lãm, hội chợ trên phố Đinh Tiên Hoàng, Tràng Tiền sẽ là không gian giới thiệu sản phẩm, bộ sưu tập của nghệ nhân, nhà thiết kế, thương hiệu độc lập, doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo. Việc kết hợp trưng bày, trình diễn nghề, workshop với các hình thức kết nối thương mại mở ra cơ hội để sản phẩm tiếp xúc trực tiếp với người tiêu dùng, tìm kiếm đối tác và mở rộng kênh phân phối.

Ở đây, thị trường không đơn thuần là điểm đến cuối cùng của sản phẩm, mà còn là nơi cung cấp phản hồi để người sáng tạo tiếp tục hoàn thiện ý tưởng. Nhu cầu của khách hàng, khả năng sản xuất, mức giá, công năng và phương thức phân phối đều là những yếu tố cần được tính đến trong quá trình phát triển sản phẩm. Sự kết nối giữa người làm nghề, nhà thiết kế, doanh nghiệp và người tiêu dùng vì thế có ý nghĩa quyết định đối với khả năng duy trì sức sống của các sản phẩm sáng tạo.

Một hướng đi khác cũng được đặt ra là phát triển những mô hình có thể tiếp tục vận hành sau khi Lễ hội kết thúc. Việc định hướng hình thành Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân – Bắc Qua, duy trì các không gian sáng tạo, mở rộng hoạt động hợp tác giữa nghệ nhân và nhà thiết kế hay phát triển những chương trình trải nghiệm văn hóa gắn với phố nghề đều góp phần tạo dựng nền tảng cho các hoạt động kinh tế sáng tạo lâu dài.

Khi một sản phẩm thủ công được cải tiến có thể tiếp tục sản xuất và tiêu thụ; khi một không gian di sản duy trì được hoạt động văn hóa, nghệ thuật; khi nghệ nhân có thêm đơn hàng và cơ hội truyền nghề; khi nhà thiết kế tìm được đối tác sản xuất, đó là những kết quả cụ thể của quá trình chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành giá trị kinh tế. Đây cũng là cơ sở để các ngành công nghiệp văn hóa như thiết kế, thủ công mỹ nghệ, nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa và các lĩnh vực sáng tạo khác phát triển trong mối liên kết chặt chẽ hơn.

Bồi đắp "hạ tầng mềm" cho Thành phố sáng tạo

Để một hệ sinh thái sáng tạo có thể vận hành, bên cạnh không gian vật chất và các sản phẩm cụ thể, thành phố cần xây dựng được mạng lưới kết nối giữa những người sáng tạo, cơ chế phối hợp, nguồn lực hỗ trợ và các điều kiện để ý tưởng tiếp tục phát triển. Đây chính là yếu tố có thể xem như “hạ tầng mềm” của một Thành phố sáng tạo.

Nhìn từ cấu trúc “Thị - Phố - Nghề”, có thể thấy ba yếu tố này tạo thành mối quan hệ tương hỗ. “Thị” đại diện cho thị trường và hoạt động giao thương, nơi sản phẩm tìm được người sử dụng và cơ hội phát triển. “Phố” là không gian đô thị gắn với đời sống cộng đồng, cung cấp môi trường thực hành và trải nghiệm sáng tạo. “Nghề” là tri thức, kỹ năng và năng lực sáng tạo được tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi ba yếu tố được kết nối, di sản có thể gặp gỡ tư duy thiết kế, không gian đô thị trở thành môi trường thực hành, còn sản phẩm sáng tạo có cơ hội tiếp cận thị trường.

Theo định hướng này, giá trị của Lễ hội không dừng ở việc quy tụ nghệ sĩ, tổ chức các triển lãm hay trình diễn trong 16 ngày. Quan trọng hơn là khả năng tạo dựng những mối quan hệ hợp tác có thể tiếp tục sau sự kiện. Một nghệ nhân tìm được nhà thiết kế đồng hành, một nhóm sáng tạo kết nối được với doanh nghiệp, một không gian di sản tìm được phương thức khai thác phù hợp hay một sản phẩm tìm được thị trường tiêu thụ đều là những kết quả góp phần bồi đắp hệ sinh thái.

Việc hình thành và phát huy vai trò của Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội, Mạng lưới các không gian văn hóa sáng tạo cùng các chương trình kết nối trong năm là những điều kiện quan trọng cho quá trình này. Thông qua các đầu mối kết nối, những ý tưởng, dự án và nguồn lực có thể được tập hợp, hỗ trợ và tiếp tục phát triển. Đây cũng là cơ sở để kinh nghiệm từ mỗi mùa Lễ hội được tích lũy, trở thành nguồn tham khảo cho các hoạt động tiếp theo.

Đặc biệt, sự tham gia của người dân và cộng đồng địa phương cần được đặt ở vị trí trung tâm. Những người đang sinh sống, làm việc tại các khu phố, khu chợ, làng nghề và không gian di sản chính là những chủ thể nắm giữ tri thức bản địa, hiểu rõ đặc điểm của từng địa điểm và trực tiếp gìn giữ các giá trị văn hóa. Khi được tham gia vào quá trình sáng tạo, được chia sẻ lợi ích và có cơ hội phát triển sinh kế, cộng đồng sẽ trở thành lực lượng quan trọng duy trì sức sống cho các mô hình sáng tạo.

Ở góc độ này, phát triển kinh tế sáng tạo không thể tách rời yêu cầu bảo tồn di sản và nâng cao chất lượng đời sống đô thị. Một không gian sáng tạo có giá trị cần hài hòa với hoạt động thường nhật; một sản phẩm văn hóa cần tôn trọng tri thức, kỹ năng của người làm nghề; một hoạt động du lịch cần góp phần gìn giữ bản sắc và mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương.

Khẳng định vị thế Hà Nội trong mạng lưới các Thành phố sáng tạo

Năm 2019, Hà Nội trở thành thành phố đầu tiên của Việt Nam gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế. Danh hiệu này mở ra cơ hội để Thủ đô tăng cường hợp tác quốc tế, trao đổi kinh nghiệm và phát huy vai trò của sáng tạo trong phát triển đô thị. Tuy nhiên, để danh hiệu thực sự trở thành động lực phát triển, điều quan trọng là phải chuyển hóa những cam kết và định hướng thành các chương trình, mô hình và kết quả cụ thể trong đời sống.

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 là một minh chứng rõ nét cho định hướng đó. Việc quy tụ các nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà thiết kế, kiến trúc sư, doanh nghiệp và đối tác quốc tế tạo môi trường để các nguồn lực sáng tạo gặp gỡ, trao đổi và tìm kiếm cơ hội hợp tác. Những không gian di sản được kích hoạt bằng các hoạt động sáng tạo, những sản phẩm từ tri thức nghề được giới thiệu tới công chúng, các mô hình kết nối giữa sáng tạo và thị trường được thử nghiệm... tất cả góp phần làm rõ hơn vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế đô thị.

Đặc biệt, sự đồng hành của UNESCO, Chương trình Định cư con người Liên hợp quốc (UN-Habitat) cùng các đối tác trong nước và quốc tế cho thấy nỗ lực mở rộng mạng lưới hợp tác, đưa những kinh nghiệm và thực hành sáng tạo từ nhiều quốc gia đến với Hà Nội. Qua đó, Thủ đô có thêm cơ hội giới thiệu những giá trị văn hóa đặc sắc, tri thức bản địa và năng lực sáng tạo của người Việt Nam, đồng thời tiếp nhận những ý tưởng mới trong lĩnh vực thiết kế, kiến trúc và phát triển đô thị bền vững.

Có thể nói, thước đo thành công của Lễ hội không chỉ nằm ở số lượng hoạt động, tác phẩm hay lượng công chúng tham gia trong những ngày diễn ra sự kiện. Điều có ý nghĩa lâu dài hơn là những gì được tiếp nối sau lễ bế mạc: các mối quan hệ hợp tác có được duy trì, sản phẩm sáng tạo có tìm được thị trường, những không gian mới có tiếp tục được khai thác và cộng đồng có thêm cơ hội tham gia vào quá trình phát triển hay không.

Khi những cuộc gặp gỡ trở thành quan hệ hợp tác, những ý tưởng được phát triển thành sản phẩm và những không gian di sản tiếp tục có đời sống trong đô thị đương đại, sáng tạo sẽ từng bước trở thành nguồn lực phát triển thực chất. Đó cũng là hướng đi để Hà Nội phát huy vị thế Thành phố sáng tạo của UNESCO, xây dựng một đô thị văn hiến, giàu bản sắc, năng động và hội nhập, trong đó văn hóa và con người thực sự trở thành nền tảng, động lực cho sự phát triển bền vững của Thủ đô đúng theo tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về "Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới”.

Hà Nội sẵn sàng cho đêm khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026

Trong tuần qua, 110 nghệ sĩ đã có mặt tại Hà Nội để luyện tập và tổng duyệt cho chương trình “Thăng Long Kẻ Nghệ” - phần trình diễn nghệ thuật thuộc Lễ Khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 diễn ra lúc 17:30 ngày 13/11/2026.

Chương trình đồng thời mở màn dự án “Hà Nội Sáng Đèn”, kết nối nghệ thuật liên ngành, âm nhạc thể nghiệm, sân khấu đương đại và nghệ thuật truyền thông mới tại nhiều không gian của thành phố.

Chương trình do Lên Ngàn thực hiện, Nguyễn Quốc Hoàng Anh làm tổng đạo diễn và chỉ đạo nghệ thuật. Nghệ sĩ Việt Nam và quốc tế đã cùng nghiên cứu, sáng tác chương trình. 08 tác phẩm trình diễn nối liền trong 36 phút, chia thành ba hồi "Mở nước", "Thành phố" và "Tiếp nối", được dựng trên một "thuỷ đình" đương đại với hồ nước biểu diễn và vầng trăng LED ngay giữa quảng trường.

Trên sân khấu, các nghệ sĩ gạo cội gặp gỡ thế hệ trẻ. NSND Trần Ly Ly đảm nhiệm tổng biên đạo. Màn kết là phần tuồng của NSƯT Đặng Bá Tài hòa cùng giọng opera Văn Thi. Hai beatboxer Trung Bảo, Chiwawa và các vũ công hip hop đưa ký ức làng nghề vào ngôn ngữ của người trẻ. Chèo, ca trù, xẩm và quan họ đối thoại với âm nhạc điện tử và múa đương đại.

Lễ Khai mạc là nghi lễ đánh dấu sự khởi đầu của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, mở ra 16 ngày hoạt động tại các không gian văn hóa, di sản và sáng tạo trên toàn thành phố. Sự kiện vinh dự chào đón sự hiện diện của đại diện lãnh đạo Thành phố Hà Nội, đại diện các cơ quan tổ chức, sở, ban, ngành, đơn vị đồng hành, tổ chức trong nước và quốc tế, cùng cộng đồng sáng tạo, người dân và du khách Thủ đô./.