Những nghịch lý của tuổi trẻ trong kỷ nguyên số

"iGen - Thế hệ Smartphone" là công trình nghiên cứu tâm lý học và xã hội học về iGen - thế hệ sinh từ giữa thập niên 1990 đến giữa thập niên 2000, lớn lên cùng smartphone và mạng xã hội. Dựa trên dữ liệu khảo sát hơn 11 triệu người trẻ cùng nhiều nghiên cứu tâm lý học, Jean M. Twenge phác họa những thay đổi trong cách thế hệ này học tập, giao tiếp, xây dựng các mối quan hệ và nhìn nhận tương lai.

Thay vì nhìn nhận người trẻ bằng những định kiến quen thuộc như thiếu kiên nhẫn, yếu đuối hay phụ thuộc vào công nghệ, tác giả đặt những thay đổi của họ trong mối tương quan với các thế hệ trước, qua đó chỉ ra một nghịch lý đáng chú ý: iGen có xu hướng ít nổi loạn hơn, cởi mở hơn với sự khác biệt, nhưng đồng thời cũng dễ đối diện với cảm giác cô đơn, lo âu và những bất ổn về sức khỏe tinh thần.

Điểm đáng giá của cuốn sách nằm ở cách tiếp cận dựa trên dữ liệu, bởi những khác biệt giữa các thế hệ không thể được giải thích đầy đủ bằng những nhận xét mang tính cảm tính. Khi môi trường sống, cách nuôi dạy con cái và phương thức giao tiếp thay đổi, hành vi của người trẻ cũng chịu những tác động tương ứng. Bởi vậy, muốn hiểu iGen, chúng ta không thể chỉ nhìn vào những điều họ làm khác thế hệ trước, mà còn cần tìm hiểu những điều kiện đã góp phần hình thành nên sự khác biệt ấy.

Một trong những vấn đề nổi bật được cuốn sách gợi mở là nghịch lý giữa sự kết nối và cảm giác cô đơn. Smartphone giúp người trẻ duy trì liên lạc với bạn bè, tiếp cận những cộng đồng có cùng sở thích và thể hiện bản thân trên không gian mạng, nhưng những tương tác ấy không phải lúc nào cũng thay thế được sự gần gũi trong các cuộc trò chuyện trực tiếp. Khi thời gian dành cho màn hình ngày càng nhiều, những cuộc gặp gỡ ngoài đời có thể bị thu hẹp, trong khi áp lực so sánh ngoại hình, thành công và lối sống trên mạng xã hội lại khiến người trẻ dễ hoài nghi về giá trị của chính mình.

Những lượt thích hay bình luận có thể đem lại cảm giác được chú ý, nhưng chưa chắc đã giúp một người tìm thấy sự đồng cảm khi gặp khó khăn. Từ đó, cuốn sách khiến độc giả phải suy nghĩ về một thực tế: con người có thể trò chuyện với nhiều người hơn mà vẫn thiếu một mối quan hệ đủ sâu để chia sẻ những bất an riêng tư. Tuy nhiên, sẽ là phiến diện nếu quy mọi vấn đề tâm lý của iGen cho công nghệ, bởi tác giả còn đặt chúng trong bối cảnh gia đình, giáo dục và những biến đổi rộng lớn của xã hội hiện đại.

Bên cạnh sức khỏe tinh thần, Jean M. Twenge còn đề cập đến xu hướng trưởng thành chậm rãi của người trẻ. Trong những gia đình có điều kiện sống tốt hơn và ít con hơn, cha mẹ thường dành nhiều thời gian, sự chăm sóc để bảo vệ con khỏi những khó khăn mà họ từng trải qua. Sự bao bọc ấy xuất phát từ tình yêu thương, nhưng nếu người trẻ ít có cơ hội tự giải quyết vấn đề, đảm nhận trách nhiệm và trải nghiệm những va chạm cần thiết, quá trình hình thành tính độc lập có thể diễn ra chậm hơn.

Trưởng thành vì thế không chỉ là đạt đến một độ tuổi nhất định hay hoàn thành những cột mốc quen thuộc, mà còn là khả năng tự đưa ra quyết định, chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và thích nghi trước những biến động của cuộc sống. Dẫu vậy, cuốn sách không mặc nhiên xem việc trưởng thành muộn là một biểu hiện tiêu cực, bởi những thay đổi về thời điểm kết hôn, lập gia đình hay bắt đầu cuộc sống tự lập còn gắn với điều kiện kinh tế và quan niệm sống của từng thế hệ. Điều quan trọng hơn cả là người trẻ có cơ hội phát triển năng lực tự chủ và sẵn sàng đối diện với trách nhiệm của bản thân hay không.

Với 408 trang, "iGen - Thế hệ Smartphone" hướng đến nhiều nhóm độc giả, từ người trẻ, phụ huynh đến giáo viên, nhà nghiên cứu và những người làm công tác quản lý. Đối với giáo dục, những phân tích về khả năng tập trung, giao tiếp trực tiếp và sức khỏe tinh thần có thể gợi mở cách tiếp cận phù hợp hơn với học sinh trong môi trường số. Với chính người trẻ, cuốn sách là cơ hội để nhìn lại thói quen sử dụng công nghệ, nhận diện những áp lực đang tác động đến mình và chủ động xây dựng các mối quan hệ lành mạnh hơn.

Được xây dựng từ những nghiên cứu về xã hội Mỹ, các kết quả trong sách cần được tiếp nhận trong bối cảnh cụ thể, thay vì áp dụng nguyên vẹn cho thanh thiếu niên Việt Nam, bởi điều kiện gia đình, giáo dục và văn hóa giữa hai xã hội có những khác biệt nhất định. Đây cũng là lời nhắc rằng dữ liệu khoa học có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về một thế hệ, nhưng sự thấu hiểu thực sự vẫn cần bắt đầu từ việc lắng nghe những trải nghiệm cụ thể của mỗi người.

Không đưa ra lời giải đơn giản cho mọi vấn đề của tuổi trẻ, "iGen - Thế hệ Smartphone" khuyến khích độc giả nhìn thế hệ mới bằng sự thấu hiểu thay vì phán xét. Bởi sau những chiếc điện thoại luôn sáng màn hình và những cuộc trò chuyện không ngừng nghỉ, người trẻ vẫn có thể mang theo những nỗi lo chưa biết gọi tên, những áp lực khó chia sẻ và sự lúng túng khi bước vào thế giới trưởng thành. Có lẽ, điều quan trọng nhất mà cuốn sách gợi nhắc không phải là quay lưng với công nghệ, mà là học cách sống cùng nó mà không đánh mất khả năng kết nối với con người và với chính mình./.