Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị

Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, thế kỷ XI, giữa lúc đất nước còn phải đối phó với chiến tranh, các nhà vua đã lựa chọn đầu tư cho học vấn: tôn vinh tri thức, đào tạo quan lại, tuyển chọn người tài bằng thi cử và trọng dụng họ vào những vị trí then chốt. Quyết sách ấy đã đặt nền móng cho nền giáo dục, đào tạo và sử dụng nhân tài của quốc gia.

Các triều đại sau đã kế thừa và phát triển nền móng ấy. Nhà Trần đưa khoa cử vào nền nếp và chọn người đứng đầu Quốc Tử Giám theo tiêu chuẩn tài đức. Nhà Lê sơ mở rộng nguồn tuyển sinh, xây dựng quy mô Quốc Tử Giám và khắc bia vinh danh tiến sĩ. Nhà Nguyễn lập Quốc Tử Giám ở Huế. Suốt hơn tám thế kỷ, chu trình “học - thi - dùng” đã cung cấp cho đất nước gần ba nghìn tiến sĩ, phần lớn trở thành rường cột của bộ máy nhà nước. Tư tưởng “hiền tài là nguyên khí của quốc gia” chính là sự đúc kết của quá trình ấy.

“

Văn Miếu - Quốc Tử Giám hôm nay, với các chương trình giáo dục di sản cho học sinh và hình ảnh Khuê Văn Các được chọn làm biểu tượng của Thủ đô, tiếp tục nuôi dưỡng truyền thống hiếu học, trọng hiền của dân tộc. Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám (1076 – 2026) vì vậy là dịp để nhìn lại và hành động, tiếp nối tầm nhìn của tiền nhân trong sự nghiệp xây dựng nền giáo dục Việt Nam hiện đại và đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn.

“Sau gần một nghìn năm, bài học từ quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn còn nguyên giá trị. Giáo dục và nhân tài phải được đặt ở tầm chiến lược quốc gia, với vai trò kiến tạo của Nhà nước. Đào tạo phải gắn với tuyển chọn, sử dụng và đãi ngộ; người thầy phải được coi trọng; nền học thuật phải tự chủ, đa ngành và hội nhập có bản sắc. Đó cũng là những định hướng lớn trong các nghị quyết của Đảng về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ hiện nay” - GS.TS Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh thêm.

Bài học cho các quyết sách về giáo dục và nhân tài trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Đảng và Nhà nước ta luôn xác định giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đặt cạnh Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết 71-NQ/TW khẳng định đột phá phải bắt đầu từ đổi mới tư duy, nhận thức và thể chế; Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, lấy đầu tư công dẫn dắt; giáo dục đại học là nòng cốt phát triển nhân lực trình độ cao và nhân tài.

Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học lớn. Trước hết, đầu tư cho giáo dục và nhân tài phải là quyết sách chiến lược, xuất phát từ tầm nhìn và quyết tâm của người đứng đầu. Nhà Lý lập Quốc Tử Giám ngay trong năm kháng chiến chống Tống. Đầu tư cho tri thức vì thế không thể chờ đến khi điều kiện thuận lợi. Các Vua nhà Lý cũng là những người nêu gương học tập và lắng nghe: thái tử học ở Văn Miếu, nhà vua học cùng người đỗ đầu khoa thi, chiếu cầu lời nói thẳng được ban ra cùng lúc với việc lập Quốc Tử Giám. Điều đó phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị: đột phá phải bắt đầu từ đổi mới tư duy, nhận thức, với quyết tâm chính trị và sự vào cuộc của người đứng đầu các cấp.

Bên cạnh đó, từ quyết sách lập Quốc Tử Giám cho chúng ta thấy Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo các thiết chế giáo dục, đào tạo tinh hoa cấp quốc gia. Quốc Tử Giám là thiết chế “Quốc học” do nhà nước lập ra, đầu tư và quản lý, trở thành đỉnh cao của cả hệ thống giáo dục. Ngày nay, điều đó tương ứng với việc Nhà nước đầu tư trọng điểm cho các đại học quốc gia, đại học nghiên cứu và các trung tâm xuất sắc. Những cơ sở ấy cần thực sự trở thành nơi ươm tạo nhân tài cho quốc gia, trong sự cân bằng giữa giáo dục đại chúng và giáo dục tinh hoa.

Bài học tiếp theo, đó là việc gắn kết chặt chẽ đào tạo với tuyển chọn, sử dụng và đãi ngộ nhân tài. Sức sống của mô hình xưa nằm ở chu trình “học - thi - dùng”: người đỗ được dùng ngay và được thăng tiến theo cống hiến; qua các triều đại, hơn 93% tiến sĩ được bổ dụng. Hiện nay, điểm nghẽn thường nằm ở khâu tuyển dụng theo năng lực thực chất, môi trường làm việc và chế độ đãi ngộ. Chính sách nhân tài cần được thiết kế đồng bộ từ phát hiện, bồi dưỡng đến trọng dụng và tôn vinh. Việc tuyển chọn cần minh bạch, cạnh tranh công bằng, để người tài đức thực chất được xã hội và giới chuyên môn thừa nhận.

Đồng thời, từ quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra bài học lớn coi trọng và tôn vinh đội ngũ người thầy. Ngay từ thế kỷ XIII, nhà Trần đã chọn người đứng đầu Quốc Tử Giám theo tiêu chuẩn “tài giỏi, đạo đức, thông hiểu kinh sách”. Chu Văn An được thờ ở Văn Miếu. Thời Lê Trung hưng, người giữ chức Tế tửu, Tư nghiệp Quốc Tử Giám phải là nhà khoa bảng có đức vọng. Bài học ấy nhắc rằng muốn có trò giỏi phải có thầy giỏi. Xây dựng đội ngũ nhà giáo, nhà khoa học có phẩm chất và năng lực, được đãi ngộ và tôn vinh xứng đáng, phải là khâu then chốt của mọi chiến lược giáo dục.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho biết thêm, bài học từ quyết sách lập Quốc Tử Giám còn là việc coi trọng đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên đội ngũ cán bộ, công chức. Quốc Tử Giám năm 1076 được lập trước hết để nâng cao học vấn cho quan văn đang tại chức. Kỳ thi lại viên năm 1077 kiểm tra chính những kỹ năng mà công việc đòi hỏi: viết chữ, tính toán, pháp luật. Trong bối cảnh chuyển đổi số và xây dựng nền hành chính hiện đại, việc bồi dưỡng thường xuyên và đánh giá năng lực thực thi của cán bộ, công chức càng trở nên cấp thiết.

Và cuối cùng, từ việc Quốc Tử Giám được thành lập, kế thừa qua các triều đại, cho chúng ta bài học về việc xây dựng nền học thuật tự chủ, đa ngành, hội nhập có bản sắc, tránh lặp lại mặt trái của khoa cử. Giới hạn của nền học cũ, vốn chỉ tập trung vào Nho học và dần sa vào từ chương, là lời cảnh báo cho hôm nay.

“Nền giáo dục Việt Nam hiện đại cần đánh giá người học bằng năng lực sáng tạo và đóng góp thực tế, không chỉ bằng văn bằng. Nó cũng cần phát triển đồng bộ khoa học tự nhiên, kỹ thuật, công nghệ và khoa học xã hội, nhân văn. Hội nhập quốc tế cần đi đôi với việc giữ gìn và phát huy những giá trị nền tảng của dân tộc, như nhà Lý đã từng làm khi tiếp nhận mô hình bên ngoài” - GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn, chia sẻ/.