Từ bài học lịch sử của Quốc Tử Giám, mở ra chiến lược phát triển nhân tài trong thời kỳ mới

Tham luận tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước” do Ban Tuyên giáo Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Thành ủy Hà Nội và Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức ngày 12/11 nhân dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), GS.TSKH Vũ Minh Giang khẳng định, bài học đầu tiên từ lịch sử Quốc Tử Giám là quốc gia cần có chiến lược lâu dài về nhân tài.

GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh không một đất nước nào có thể phát triển bền vững nếu thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, đội ngũ chuyên gia, những người có năng lực lãnh đạo và cơ chế trọng dụng nhân tài. Trong bối cảnh kinh tế tri thức, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và cạnh tranh quốc tế ngày càng sâu rộng, chất lượng nguồn nhân lực trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực phát triển quốc gia.

Không kém phần quan trọng là bài học về sự gắn kết hữu cơ giữa đào tạo và sử dụng nhân tài. Hai khâu này phải được tổ chức như một hệ thống. Không thể chỉ chú trọng tuyển sinh, cấp bằng hoặc tổ chức các kỳ thi, mà bỏ qua những khâu tiếp theo là đánh giá năng lực, bố trí công việc, tạo môi trường phát triển và ghi nhận đóng góp. Kinh nghiệm lịch sử của Quốc Tử Giám gợi mở mối liên hệ giữa đào tạo, tuyển chọn, sử dụng và tôn vinh. Trong điều kiện hiện đại, chuỗi liên kết này cần được mở rộng theo hướng linh hoạt, công bằng, dựa trên năng lực và hiệu quả đóng góp thực tế.

Sau cùng, nhưng có thể coi là quan trọng nhất chính là nhân tài phải gắn với trách nhiệm quốc gia. Di sản Quốc Tử Giám không chỉ truyền tải thông điệp “học để thành đạt”, để “vinh thân phì gia” mà còn gợi mở một quan niệm sâu sắc hơn: học để hoàn thiện bản thân, thành tài để phụng sự xã hội và đóng góp cho đất nước. Đây là giá trị cần được tiếp tục khẳng định trong giáo dục hiện đại, khi thành công cá nhân ngày càng gắn với trách nhiệm đối với cộng đồng và tương lai chung.

GS.TSKH Vũ Minh Giang cũng cho rằng, trong xã hội truyền thống khái niệm “hiền tài” thường gắn với người có học vấn, có đạo đức và có khả năng tham gia công việc quốc gia. Trong thế kỷ XXI, nội hàm của nhân tài cần được mở rộng để phản ánh sự đa dạng của các lĩnh vực tri thức và hoạt động xã hội. Nhân tài ngày nay bao gồm có cả doanh nhân, kỹ sư, chuyên gia công nghệ, nhà sáng tạo, nhà quản trị, chuyên gia văn hóa, nghệ sĩ và những người có năng lực đặc biệt trong các lĩnh vực mới. Một quốc gia hiện đại cần có cách nhìn rộng mở về nhân tài, không giới hạn họ trong một khu vực nghề nghiệp hoặc một con đường đào tạo duy nhất.

Đồng thời, cần phân biệt giữa tài năng và nhân tài theo nghĩa đầy đủ. Năng lực chuyên môn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Một người có tài năng chỉ thực sự trở thành nguồn lực có giá trị cho quốc gia khi biết gắn năng lực của mình với trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần hợp tác và những đóng góp có thể kiểm chứng.

Vì vậy, việc phát hiện và trọng dụng nhân tài phải dựa trên nhiều tiêu chí: năng lực, thành tựu, khả năng sáng tạo, phẩm chất, tinh thần trách nhiệm và hiệu quả đóng góp. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với tinh thần kết hợp giữa “hiền” và “tài” trong truyền thống, nhưng được diễn giải theo những yêu cầu của xã hội hiện đại.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, ngay cả khái niệm Quốc học có thể cũng cần được hiểu rộng hơn. GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh, Quốc học không chỉ là việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa, tư tưởng và tri thức về một quốc gia, mà còn có thể được hiểu là năng lực của quốc gia trong việc tạo ra, tích lũy, truyền bá và sử dụng tri thức để phát triển đất nước. Theo nghĩa đó, Quốc học bao gồm cả năng lực nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo công nghệ, bảo tồn và phát huy văn hóa, xây dựng chính sách, quản trị xã hội và kết nối tri thức Việt Nam với tri thức nhân loại.

Nếu Quốc Tử Giám trong lịch sử từng là một thiết chế quan trọng để đào tạo người có học phục vụ quốc gia, thì trong thời đại ngày nay, tinh thần ấy có thể được tiếp nối bằng một hệ sinh thái phát triển nhân tài quốc gia. Hệ sinh thái này cần kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Mục tiêu không chỉ là đào tạo những cá nhân xuất sắc, mà còn tạo ra môi trường để tri thức được chia sẻ, ứng dụng và chuyển hóa thành năng lực phát triển.

Từ di sản Quốc Tử Giám có thể hướng tới một quan niệm mới về Quốc học

“Từ bài học lịch sử của Quốc Tử Giám, cần xác lập chiến lược phát triển nhân tài có tầm nhìn dài hạn, ổn định và vượt qua những giới hạn của từng nhiệm kỳ quản lý. Chiến lược này phải gắn với định hướng phát triển quốc gia, các ngành kinh tế mũi nhọn, khoa học - công nghệ, văn hóa, giáo dục, quốc phòng, đối ngoại và quản trị công” - GS.TSKH Vũ Minh Giang chia sẻ.

Bên cạnh đó, chính sách nhân tài cần có tính liên tục, nhất quán và khả năng đánh giá kết quả. Quan trọng hơn, cần xây dựng môi trường để người tài có thể phát huy năng lực, được trao cơ hội và được bảo vệ bởi các nguyên tắc minh bạch, công bằng.

Cần phát triển các đại học nghiên cứu, trường đại học có chất lượng cao, trung tâm nghiên cứu xuất sắc và những chương trình đào tạo chuyên sâu về lãnh đạo, quản trị quốc gia, khoa học - công nghệ và chính sách công. Đào tạo tinh hoa không nên được hiểu là tạo ra một nhóm người có đặc quyền, mà là đầu tư có trọng điểm cho những cá nhân có năng lực nổi trội, đồng thời đặt họ trong môi trường học thuật và nghề nghiệp có tính cạnh tranh, hợp tác và trách nhiệm xã hội cao.

Cơ chế tuyển chọn cần chuyển từ sự phụ thuộc quá lớn vào bằng cấp, thâm niên hoặc các tiêu chí hình thức sang đánh giá tổng hợp về năng lực, thành tựu, khả năng sáng tạo, phẩm chất và đóng góp thực tế. Đối với khu vực công, cần tăng cường các phương thức tuyển chọn dựa trên năng lực chuyên môn, khả năng giải quyết vấn đề, tư duy chính sách và hiệu quả công việc. Đối với khu vực nghiên cứu, giáo dục và doanh nghiệp, cần tạo điều kiện để người tài được tự chủ, thử nghiệm và phát triển các ý tưởng mới.

Trong xã hội hiện đại, nhân tài không chỉ tập trung trong các cơ quan nhà nước. Năng lực phát triển quốc gia còn được hình thành từ doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, các tổ chức xã hội và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế kết nối và huy động nhân tài trong khu vực Nhà nước với nhân tài trong doanh nghiệp, nhân tài trong đại học và nhân tài Việt Nam ở nước ngoài. Sự kết nối này có thể được thực hiện thông qua các chương trình nghiên cứu chung, hội đồng tư vấn chính sách, dự án đổi mới sáng tạo, mạng lưới chuyên gia và các cơ chế hợp tác công - tư. Điều quan trọng là tạo ra phương thức tham gia linh hoạt, tôn trọng chuyên môn và bảo đảm tính minh bạch trong sử dụng nguồn lực.

Việc tiếp nối di sản Quốc Tử Giám không nhất thiết phải là tái lập một thiết chế giống với mô hình cổ truyền. Điều cần thiết hơn là phát huy tinh thần coi trọng tri thức, giáo dục và nhân tài trong một cấu trúc phù hợp với xã hội hiện đại. Có thể nghiên cứu xây dựng một thiết chế quốc gia về đào tạo và phát triển tỉnh hoa, có chức năng kết nối giáo dục, nghiên cứu, quản trị, hoạch định chính sách và doanh nghiệp. Thiết chế này có thể tổ chức các chương trình đào tạo lãnh đạo, bồi dưỡng chuyên gia, nghiên cứu chiến lược, đối thoại chính sách và phát triển mạng lưới nhân tài trong nước cũng như quốc tế.

Nếu Quốc Tử Giám lịch sử từng là biểu tượng của sự gắn kết giữa học vẫn và trách nhiệm quốc gia, thì “Quốc Tử Giám mới” có thể trở thành biểu tượng của một quốc gia học tập, một nền quản trị dựa trên tri thức và một xã hội biết phát hiện, tôn trọng, sử dụng và phát triển nhân tài.

“

Từ di sản Quốc Tử Giám, chúng ta có thể hướng tới một quan niệm mới về Quốc học: đó là năng lực của dân tộc trong việc học hỏi, sáng tạo, gìn giữ và sử dụng tri thức để xây dựng một quốc gia phát triển, nhân văn và có khả năng đóng góp tích cực cho cộng đồng quốc tế.

GS.TSKH Vũ Minh Giang.

Giá trị lớn nhất của di sản Quốc Tử Giám không nằm ở việc phục hồi nguyên trạng một mô hình giáo dục đã thuộc về quá khứ, mà ở khả năng nhận diện những nguyên tắc có ý nghĩa lâu dài: nhà nước phải coi trọng tri thức; giáo dục phải gắn với nhu cầu phát triển quốc gia; tuyển chọn phải đi đôi với sử dụng; tôn vinh phải gắn với trách nhiệm; và nhân tài phải được đặt trong một hệ thống phát triển bền vững./.