Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội

Giá trị đặc thù, vị thế của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong hệ thống di sản Thăng Long – Hà Nội

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, đặt trong không gian Thăng Long – Hà Nội, Văn Miếu - Quốc Tử Giám có thể được xem là một thành tố đặc biệt của hệ thống di sản gắn với lịch sử hình thành và phát triển của trung tâm chính trị, văn hóa và giáo dục quốc gia.

“

Thăng Long – Hà Nội sở hữu nhiều loại hình di sản phản ánh những phương diện khác nhau của lịch sử quốc gia: không gian thiết chế tín ngưỡng, hoạt động thương mại, mạng lưới làng nghề, văn hóa đô thị và các truyền thống học thuật. Trong cấu trúc đa dạng đó, Văn Miếu - Quốc Tử Giám nổi bật bởi sự kết hợp giữa giá trị giáo dục, lịch sử thể chế, di sản tư liệu và biểu tượng tri thức.

PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Nếu những di sản chính trị có thể được nghiên cứu như không gian biểu hiện và thực hành quyền lực nhà nước, thì Văn Miếu - Quốc Tử Giám cung cấp một hướng tiếp cận bổ sung: nghiên cứu những phương thức mà nhà nước tổ chức tri thức và đào tạo nhân sự để duy trì hoạt động quản trị. Điều này tạo nên khả năng kết nối học thuật giữa Văn Miếu - Quốc Tử Giám với những di sản khác của Hà Nội, đặc biệt là các nguồn tư liệu về triều đình, bộ máy hành chính, lễ nghi, văn chương và lịch sử đô thị.

Việc kết nối như vậy không nhất thiết đòi hỏi hình thành một tuyến tham quan vật lý liên tục. Trong môi trường số, dữ liệu từ những di sản có thể được tổ chức thành các chủ đề nghiên cứu chung, chẳng hạn như lịch sử giáo dục và quản trị Thăng Long, sự hình thành tầng lớp trí thức, văn hóa Hán Nôm, những không gian sản xuất tri thức hoặc sự phát triển của đô thị kinh kỳ. Đây là một hướng tiếp cận có thể tạo ra giá trị vượt lên trên phạm vi từng địa điểm di sản.

Từ góc độ công nghiệp văn hóa, những chủ đề liên di sản có khả năng trở thành cơ sở xây dựng các sản phẩm giáo dục, xuất bản, triển lãm, du lịch chuyên đề và trải nghiệm tương tác. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào chất lượng nội dung và sự phối hợp giữa các đơn vị quản lý, thay vì chỉ ở việc kết nối các địa điểm trên cùng một tuyến du lịch.

Đối với Hà Nội, việc phát triển Văn Miếu - Quốc Tử Giám thành một trung tâm tri thức số có thể góp phần bổ sung chiều sâu lịch sử cho định hướng phát triển thành phố sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế. Hà Nội gia nhập mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO năm 2019, mở ra điều kiện tăng cường liên kết giữa các nguồn lực di sản, thiết kế, công nghệ và sáng tạo đô thị.

Trong bối cảnh này, Văn Miếu Quốc Tử Giám có thể đảm nhận một vị thế riêng biệt: không chỉ là điểm đến du lịch văn hóa mà còn là trung tâm kết nối di sản giáo dục, dữ liệu lịch sử, nghiên cứu khoa học và những hoạt động sáng tạo dựa trên tri thức.

Đặc trưng của nguồn lực di sản Quốc Tử Giám đối với công nghiệp văn hóa

PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu khẳng định, không phải mọi di sản đều có khả năng tham gia vào các ngành công nghiệp văn hóa theo cùng một phương thức. Một di sản khảo cổ có thể có lợi thế trong việc phát triển các sản phẩm trưng bày, nghiên cứu và trải nghiệm lịch sử. Một làng nghề có thể gắn trực tiếp với sản xuất thủ công và thiết kế sản phẩm. Một di sản nghệ thuật biểu diễn có thể tham gia trực tiếp vào thị trường biểu diễn và sản xuất nội dung.

Đối với Quốc Tử Giám, nguồn lực đặc thù nằm ở sự kết hợp giữa lịch sử giáo dục, tư liệu tri thức, văn hóa khoa cử, biểu tượng học thuật và không gian kiến trúc. Chính vì vậy, mô hình công nghiệp văn hóa phù hợp cần ưu tiên những lĩnh vực có khả năng làm sâu sắc thêm giá trị giáo dục và tri thức. Có thể phân biệt 4 nhóm nguồn lực.

Nhóm thứ nhất là nguồn lực lịch sử và tư liệu. Những thông tin về khoa cử, nhân vật, văn bia, hoạt động giáo dục và các giá trị tư tưởng có thể trở thành cơ sở phát triển nội dung xuất bản, phim tài liệu, triển lãm, học liệu và những sản phẩm giáo dục số. Nhóm thứ hai là nguồn lực hình ảnh và biểu tượng. Các yếu tố kiến trúc, mỹ thuật trang trí, hình tượng linh vật, thư pháp và những biểu tượng gắn với đạo học có thể được sử dụng trong hoạt động thiết kế, truyền thông và sáng tạo sản phẩm văn hóa.

Nhóm thứ ba là nguồn lực không gian. Những khu vực phù hợp tại di tích có thể phục vụ hoạt động triển lãm, giáo dục di sản, trải nghiệm văn hóa và một số hoạt động sáng tạo được kiểm soát. Nhóm thứ tư là nguồn lực thương hiệu và ký ức xã hội. Quốc Tử Giám có vị trí biểu tượng đối với lịch sử giáo dục và truyền thống hiếu học Việt Nam. Đây là yếu tố có khả năng tạo nên sự khác biệt của những sản phẩm văn hóa, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm tính trang nghiêm và phù hợp trong quá trình sử dụng hình ảnh. Từ bốn nhóm nguồn lực này, có thể hình thành một mô hình kinh tế sáng tạo dựa trên tri thức, trong đó nghiên cứu khoa học và diễn giải lịch sử đóng vai trò đầu vào quan trọng.

Khác với những sản phẩm chỉ sử dụng hình ảnh của di tích như một yếu tố trang trí, sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị cao cần chứa đựng nội dung tri thức có khả năng được kiểm chứng. Chẳng hạn, một bộ trò chơi giáo dục về lịch sử khoa cử có thể được xây dựng trên cơ sở các nguồn tư liệu thực tế về kỳ thi, hình thức thi, nhân vật và hệ thống chức danh.

Một bộ sản phẩm thiết kế dựa trên mỹ thuật bia tiến sĩ có thể đi kèm những thông tin giới thiệu nguồn gốc, niên đại và ý nghĩa của họa tiết. Một chương trình trải nghiệm thực tế ảo có thể sử dụng những kết quả nghiên cứu lịch sử để giải thích bối cảnh giáo dục trong các giai đoạn khác nhau. Những hình thức này giúp tạo lập sự khác biệt giữa sản phẩm văn hóa có chiều sâu và sản phẩm lưu niệm mang tính trang trí đơn thuần.

Phát triển công nghiệp thiết kế, sản phẩm sáng tạo từ di sản tri thức

“Thiết kế sáng tạo là một lĩnh vực có tiềm năng đặc biệt đối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nhất là trong bối cảnh Hà Nội được UNESCO ghi nhận là Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực Thiết kế. Tuy nhiên, việc khai thác di sản trong thiết kế cần vượt qua xu hướng sử dụng các biểu tượng kiến trúc và họa tiết truyền thống như những yếu tố trang trí đơn giản” - PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, chia sẻ.

Một sản phẩm thiết kế dựa trên di sản có giá trị cần thể hiện khả năng chuyển hóa nội dung lịch sử, nghệ thuật và tri thức thành một hình thức sử dụng đương đại. Đối với Quốc Tử Giám, nguồn cảm hứng có thể đến từ nhiều phương diện: mỹ thuật trên bia tiến sĩ, cấu trúc kiến trúc, hệ thống văn tự, biểu tượng văn hóa học thuật và những câu chuyện về lịch sử giáo dục.

Chẳng hạn, những họa tiết và hình thức trang trí trên văn bia có thể được nghiên cứu để xây dựng một bộ cơ sở dữ liệu thiết kế. Bộ dữ liệu này không chỉ bao gồm hình ảnh mà còn thể hiện thông tin về niên đại, chất liệu, ý nghĩa biểu tượng và những biến đổi phong cách mỹ thuật. Trên nền tảng đó, các nhà thiết kế có thể phát triển những sản phẩm mới trong lĩnh vực đồ họa, thủ công mỹ nghệ, văn phòng phẩm, xuất bản, quà tặng văn hóa và sản phẩm trang trí.

Tuy nhiên, việc sử dụng những yếu tố di sản cần được định hướng bởi những nguyên tắc về tính chính xác, sự tôn trọng văn hóa và phù hợp với chức năng giáo dục của Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Một mô hình phát triển sản phẩm có thể gồm những giai đoạn: nghiên cứu tư liệu; lựa chọn yếu tố di sản; phân tích ý nghĩa và điều kiện sử dụng; thiết kế; thẩm định nội dung lịch sử và mỹ thuật; thử nghiệm với công chúng; sản xuất và phân phối.

Quy trình này đòi hỏi sự hợp tác giữa chuyên gia di sản, nhà sử học, nhà thiết kế, doanh nghiệp sản xuất và đơn vị quản lý thương hiệu. Đặc biệt, mỗi sản phẩm có thể được kết nối với một hồ sơ tri thức số. Khi người sử dụng quét mã hoặc truy cập liên kết đi kèm, họ có thể tìm hiểu nguồn gốc của hình ảnh, câu chuyện lịch sử và những thông tin liên quan đến hiện vật gốc.

“Như vậy, sản phẩm không chỉ mang chức năng tiêu dùng hoặc trang trí mà còn tham gia vào quá trình phổ biến tri thức. Đây là một hướng tiếp cận có khả năng tạo ra sự khác biệt của sản phẩm công nghiệp văn hóa gắn với Quốc Tử Giám” - PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, cho biết thêm./.