Hà Nội xưa - nay

Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán

Thụy Phương • 16:08 08/10/2026

Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.

Tại tọa đàm, những câu chuyện về lớp học, đời sống và tình cảm của thầy trò trong những năm chiến tranh được kể lại qua ký ức của PGS.TS, Nhà giáo ưu tú Nguyễn Thị Huệ - nguyên Trưởng khoa Bảo tàng (nay là Khoa Di sản văn hóa), Trường Đại học Văn hóa Hà Nội; ông Bùi Dương Hòa - nguyên giáo viên từng giảng dạy tại khu vực sơ tán năm 1972; ông Nguyễn Ngọc Long - nguyên học sinh Trường Tiểu học Cát Linh từng đi sơ tán năm 1972.

Một tiết mục biểu diễn của học sinh trường Tiểu học Lômônôxốp tại buổi tọa đàm.

PGS.TS, Nhà giáo ưu tú Nguyễn Thị Huệ nhớ lại, năm 1965, chỉ ba ngày sau khi nhập học Trường Lý luận nghiệp vụ Văn hóa, bà cùng các bạn phải sơ tán tới Yên Dũng, Hà Bắc, nay thuộc Bắc Ninh. Tại nơi sơ tán, lớp học được dựng bằng tranh, tre, nứa, lá. Lớp của bà có 24 người; không có điện nên chủ yếu học ban ngày, sách vở thiếu thốn, phấn được sử dụng tiết kiệm. Có những lúc, sinh viên dùng cành rào viết xuống đất để học chữ Hán - Nôm. Ngoài giờ học, các sinh viên tham gia tăng gia, trồng rau, luân phiên nhận lương thực, nhu yếu phẩm cho bếp tập thể.

Nhớ về những năm tháng ấy, cô giáo Huệ vẫn không quên mùa đông lạnh giá nhà trường làm cho mỗi bạn nữ một chiếc giường đơn bằng tre, nhưng vì rét nên thường hai ba người nằm cùng nhau cho ấm; nhớ những món quà quê được mang lên chia sẻ cùng cả lớp trong những ngày xa nhà; nhớ cả những ân tình mà các gia đình người dân địa phương đã dành cho thầy trò nhà trường những ngày tản cư khó khăn, thiếu thốn.

PGS.TS Nguyễn Thị Huệ chia sẻ ký ức những năm tháng học tập tại vùng sơ tán.

Với thầy giáo Bùi Dương Hòa, những năm tháng sơ tán cũng để lại những ký ức đặc biệt về các lớp học giữa vùng đồi núi. Năm 1972, khi vừa tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội, ông xung phong lên Yên Thế, Hà Bắc, giảng dạy theo nhiệm vụ của Ty Giáo dục Hà Bắc cũ. Từ năm 1972 đến 1993, ông giảng dạy tại Trường cấp 3 Yên Thế, sau đó chuyển về Trường Dân tộc nội trú tỉnh Bắc Giang.

Thầy Hòa nhớ lại, lớp học khi ấy được đào sâu vào trong đồi, xung quanh là rừng dẻ; các lớp không nằm liền nhau nhưng được nối bằng hệ thống giao thông hào. Mỗi lớp có khoảng 35 - 40 học sinh, mái hình chữ A dựng bằng cây nứa. Nơi ăn ở của giáo viên cũng hết sức đơn sơ, mỗi phòng chỉ có một chiếc giường, một bộ bàn và một chiếc hòm đựng đồ cá nhân.

Khi được hỏi về lý do lựa chọn công việc nhiều gian khó ấy, thầy giáo Hòa nhắc lại câu nói: “Ai cũng chọn việc nhẹ nhàng, thì gian khổ sẽ dành phần ai?”. Với tinh thần “Ba sẵn sàng”, trong điều kiện thiếu thốn, người thầy dạy Hóa học Bùi Dương Hòa năm đó đã tìm cách giúp học sinh ghi nhớ kiến thức bằng những bài ca, bài thơ. Những bài học về hóa trị, đồng đẳng, đồng phân được chuyển thành những câu dễ nhớ để học sinh dễ ghi nhớ kiến thức.

Thầy giáo Bùi Dương Hòa (giữa) và ông Nguyễn Ngọc Long (bên trái) chia sẻ ký ức về những lớp học, những ngày sơ tán năm 1972.

Còn ông Nguyễn Ngọc Long cũng không thể nào quên những năm tháng sơ tán khi ông mới tám, chín tuổi (đang là học sinh Trường Tiểu học Cát Linh). Nghe loa thông báo lệnh sơ tán khẩn cấp, ông trở về nhà và thấy bố mẹ đang chuẩn bị quần áo, sách vở để đưa ông về quê ngoại ở khu vực Chương Mỹ - Chùa Trăm Gian. “Tôi cũng không hiểu sơ tán là gì. Chỉ biết là mình sẽ về bà ngoại ở và học ở đó”, ông Long kể.

Tại nơi sơ tán, lớp học ban đầu được bố trí trong chùa làng; bên ngoài có hệ thống hầm trú ẩn. Sau vài tháng, khi bom đạn ác liệt hơn, lớp học chuyển xuống hầm. Học sinh cùng thầy cô và người dân địa phương tham gia đào hầm, đào hào. Trong một lần đào hầm, ông Long bị bạn cuốc vào gót chân, được một đơn vị bộ đội phòng không gần đó đưa đi cấp cứu. Vết sẹo trên chân vẫn còn đến nay.

Bên cạnh giờ học, ông Long nhớ những ngày được các bạn nông thôn dẫn đi khám phá đồng ruộng, bắt châu chấu, mò cua, bắt ốc và học cách làm đồ chơi từ những vật liệu sẵn có. Những trải nghiệm ấy trở thành một phần ký ức của cậu học trò Hà Nội trong những ngày sơ tán.

Đặc biệt, ông Long nhớ những đêm cuối tháng 12/1972, khi từ vùng sơ tán nhìn về Hà Nội. “Trong đêm tối, cả Hà Nội sáng rực như một chảo lửa khổng lồ. Tiếng bom, tiếng máy bay B52 gầm rú bầu trời”, ông kể. Sau khi trở về Hà Nội, ông chứng kiến khu phố Khâm Thiên nơi gia đình sinh sống bị bom đạn tàn phá.

Qua những câu chuyện cụ thể của các nhân chứng, tọa đàm tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô, khi trường lớp phải sơ tán nhưng việc dạy và học vẫn được duy trì trong điều kiện chiến tranh. Những ký ức về lớp học, sinh hoạt, ăn ở và những khó khăn mà thầy trò trải qua đã góp phần làm rõ một lát cắt của đời sống giáo dục Hà Nội trong những năm tháng này.

Trải nghiệm làm mũ rơm thời chiến tại Bảo tàng Hà Nội.

Bên cạnh tọa đàm, chương trình còn có triển lãm ảnh tư liệu, trình chiếu hình ảnh, phim tư liệu và không gian “Lớp học thời chiến”; tổ chức trải nghiệm làm mũ rơm, khiên rơm, hầm trú ẩn chữ A; giao lưu, hỏi - đáp giữa nhân chứng với học sinh, sinh viên và công chúng. Bảo tàng Hà Nội đồng thời ghi âm, ghi hình lời kể của các nhân chứng phục vụ công tác lưu trữ, nghiên cứu và phát huy giá trị tư liệu tại Bảo tàng Hà Nội.

Thông qua chương trình, Bảo tàng Hà Nội tiếp nhận thông tin, tài liệu, hình ảnh và hiện vật liên quan đến trường học, lớp học và đời sống sơ tán thời chiến. Những bức ảnh, sách giáo khoa, vở ghi, giáo án, thư từ, đồ dùng dạy học, đồ dùng học tập và kỷ vật của thầy trò được kêu gọi cung cấp, chia sẻ hoặc trao tặng, góp phần bổ sung nguồn tư liệu phục vụ công tác sưu tầm, nghiên cứu, lưu trữ và trưng bày./.

Bài liên quan
  • Tọa đàm “Lửa trên đường ray”: Ký ức không quên của những người giữ mạch đường sắt thời chiến
    Sáng 10/9, tại Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lửa trên đường ray”, trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026. Chương trình là dịp gặp gỡ, đối thoại giữa những nhân chứng từng gắn bó với ngành Đường sắt trong chiến tranh và thế hệ hôm nay, qua đó tái hiện một phần ký ức về những chuyến tàu vượt qua bom đạn, những người bám máy, bám đường và hành trình đưa đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 về Ga di sản Bảo tàng Hà Nội.
(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
  • Chiếc vé nhỏ - Câu chuyện tàu điện Hà Nội xưa
    Mỗi khi nghe ca khúc “Nhớ về Hà Nội”, những người Hà Nội ngoài ngũ tuần chắc hẳn lại nhớ về một thời xa vắng khi tiếng leng keng của tàu điện đánh thức phố phường mỗi sớm mai. Những chuyến tàu xanh hay đỏ, ghế gỗ, vành sắt mòn bóng đã chở biết bao thế hệ người Hà Nội. Ít ai nghĩ câu chuyện về những chuyến tàu ấy lại bắt đầu từ một thứ nhỏ bé: chiếc vé.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến đa dạng của chị cho nền văn học đương đại nước nhà. Đặc biệt, ở mảng sáng tác dành cho thiếu nhi, chị đã trở thành người bạn đồng hành bền bỉ của tuổi thơ qua nhiều thế hệ.
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Các thủ khoa xuất sắc của Thủ đô là nguồn lực quý báu góp phần đưa đất nước phát triển
    Đó là phát biểu của đồng chí Nguyễn Văn Phong – Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội tại "Lễ tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường Đại học, Học viện trên địa bàn Thành phố năm 2026" do Thành ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tối ngày 18/11.
  • Phường Tây Hồ tuyên dương các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu năm 2026
    Ngày 19/11, UBND phường Tây Hồ (Hà Nội) tổ chức Lễ tuyên dương, khen thưởng các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu nhân dịp kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026). Đây là dịp tri ân những đóng góp của đội ngũ nhà giáo, đồng thời ghi nhận những thành tích nổi bật của ngành Giáo dục và Đào tạo phường trong thời gian qua.
Đừng bỏ lỡ
  • Chương trình “Muôn sắc Việt Nam” tại Hà Nội khẳng định sức hút với công chúng
    Chỉ ít phút sau khi Ban tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam: Văn hóa soi đường - Non sông hòa nhịp” chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, mở cổng đăng ký vé trực tuyến vào 10 giờ sáng 19/11, toàn bộ vé trực tuyến miễn phí xem chương trình đã được đăng ký hết. Qua đó cho thấy “Muôn sắc Việt Nam” có sức hút rất lớn đối với công chúng.
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
  • Triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”
    Sáng 17/11, tại không gian Villa 49 Trần Hưng Đạo (phường Cửa Nam, TP. Hà Nội), đã diễn ra phiên khai mạc triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Ngày Văn hóa Việt Nam, Ngày hội Đại đoàn kết
    Theo Ban Tuyên giáo Trung ương, phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) cần gắn việc kế thừa các giá trị lịch sử, tư tưởng với những nhiệm vụ cụ thể trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO