Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến đa dạng của chị cho nền văn học đương đại nước nhà. Đặc biệt, ở mảng sáng tác dành cho thiếu nhi, chị đã trở thành người bạn đồng hành bền bỉ của tuổi thơ qua nhiều thế hệ.
Lớn lên cùng tình yêu văn chương
Nhà văn Lê Phương Liên sinh năm 1951, tại phố Hàng Bạc, Hà Nội. Ngay từ nhỏ, chị đã rất ham học và được mẹ cho làm quen với sách từ sớm. Nhà ở gần Cung Văn hóa Thiếu nhi (trước còn gọi là Câu lạc bộ Thiếu niên) nên cô bé Phương Liên thường xuyên đến đó đọc sách. Chị nhớ lại: “Tôi đọc hầu như hết tất cả số sách Kim Đồng và không ít sách khác ở đó”. Tình yêu văn chương trong chị được nhen nhóm từ đây.

Trong những năm học phổ thông, Lê Phương Liên học giỏi đều các môn. Năm cuối cấp 3, chị được tuyển chọn tham dự kỳ thi học sinh giỏi môn Văn toàn miền Bắc và đạt giải Khuyến khích. Tuy nhiên, khi bước vào bậc học chuyên nghiệp, chị lại theo học ngành khoa học tự nhiên theo yêu cầu lúc bấy giờ. Sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm, chị về dạy môn Toán - Lý tại Trường Trung học cơ sở Yên Sở (Thanh Trì, Hà Nội). Sau 9 năm trực tiếp đứng lớp (từ năm 1971 đến năm 1980), chị quyết định rẽ lối, khi được Nhà xuất bản Kim Đồng mời về làm biên tập viên. “NXB Kim Đồng là lâu đài tôi mơ ước được bước chân vào. Niềm khao khát bấy lâu ấy cuối cùng đã trở thành hiện thực”, nhà văn Lê Phương Liên chia sẻ.
Gắn bó với NXB Kim Đồng từ năm 1980, Lê Phương Liên đã góp phần vào sự ra đời và thành công của nhiều tác phẩm dành cho thiếu nhi. Chị được xem là người biên tập mát tay đối với hàng loạt bộ sách của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, nổi tiếng nhất là bộ “Kính vạn hoa” gồm 54 tập. Chị cũng tham gia biên tập các ấn phẩm “Truyện tranh Doraemon” của Nhật Bản, gắn với tên tuổi tác giả Fujiko Fujio. Nhà văn Sơn Tùng rất trân trọng ghi nhận: nhà văn Lê Phương Liên “là ân nhân của “Búp sen xanh” - cuốn sách nổi tiếng nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông.

Song song với công việc biên tập, Lê Phương Liên vẫn miệt mài sáng tác. Trong khoảng 50 năm gắn bó với nghiệp viết, chị đã cho ra đời nhiều tác phẩm thuộc các thể loại khác nhau. Bên cạnh truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết, chị còn làm thơ, viết tản văn và truyện lịch sử. Một số tác phẩm tiêu biểu của chị có thể kể đến: “Những tia nắng đầu tiên” (1971), “Khi mùa xuân đến” (1974), “Bông hoa phấn trắng” (1984), “Hoa dại” (1995), “Bức tranh còn vẽ” (1997), “Én nhỏ” (1998), “Câu hỏi trẻ thơ” (1971), “Đêm tan” (1986), “Ngày em tới trường” (2002), “Dòng thu” (2008), “Cuộc phiêu lưu của chú rối Tễu” (2009), “Chú Tễu kể chuyện” (2019); tiểu thuyết “Nữ sĩ thời gió bụi” (2021). Chị còn viết lời cho nhiều bộ truyện tranh lịch sử…
Không nhiều nhà giáo bước chân vào con đường văn chương đầy thử thách mà gặt hái thành công ngay từ những bước đầu tiên như Lê Phương Liên. Chị từng chia sẻ về cơ duyên đưa mình đến với nghiệp viết và giúp chị gắn bó với con đường ấy suốt đời: “Tôi có một người anh họ là anh Tô Đăng Hải (tức nhà văn Tô Hải Vân). Năm 1968, khi đang là sinh viên, anh đã viết văn rồi đưa cho tôi đọc. Anh thường trò chuyện và khích lệ tôi sáng tác. Thế là tôi tập viết những chuyện học trò, đưa anh Tô Hải Vân xem giúp. Anh khuyên tôi nên gửi bản thảo đến NXB Kim Đồng. Một ngày hè năm 1969, anh đưa tôi đến NXB để gửi những trang viết hãy còn rất ngây thơ của tôi. Sau đó, bà Trần Thị Nhâm - biên tập viên khi đó đã tìm đến báo cho biết bản thảo của tôi sẽ được in. Lúc ấy, tôi vô cùng hạnh phúc. Không gì có thể tả nổi hết niềm vui sướng của tôi”. Nói về kỷ niệm đáng nhớ của những ngày đầu cầm bút ấy, khuôn mặt chị rạng ngời hạnh phúc. Vào mùa hè năm 1970, NXB Kim Đồng giới thiệu chị đi dự Trại sáng tác của Bộ Giáo dục tại xã Song Phượng, huyện Đan Phượng (nay thuộc xã Đan Phương, thành phố Hà Nội). Tại đây, chị được trang bị những kiến thức thiết yếu cho nghiệp viết.
Chính trong thời gian ấy, chị sáng tác hai tác phẩm đầu tay là “Câu hỏi trẻ thơ” và “Những tia nắng đầu tiên”. Lúc đó tác giả mới 19 tuổi, đang là sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội. Truyện “Câu hỏi trẻ thơ”, với những hình ảnh về tuổi học trò của chính tác giả, được đăng trên báo “Người giáo viên Nhân dân” (năm 1970) và đã đoạt giải Nhì (cuộc thi không có giải Nhất) trong cuộc thi “Viết về thầy giáo và nhà trường xã hội chủ nghĩa”. Nhà văn chia sẻ: “Giải thưởng đầu tiên này có ý nghĩa lớn, đã giúp tôi tự tin hơn với lẽ sống của mình để tiếp tục con đường sáng tác rất dài và rất xa về sau”.
Những tác phẩm xanh mãi với thời gian
“Khi mùa xuân đến” được viết vào mùa hè năm 1972, khơi nguồn cảm hứng từ những ký ức của chị trong thời gian làm giáo viên tại Trường Trung học cơ sở Yên Sở (Thanh Trì, Hà Nội). Những năm tháng sơ tán về nông thôn, cùng cuộc sống tự lập còn biết bao thiếu thốn đã giúp chị có sự am hiểu sâu sắc về nông thôn, từ đó xây dựng nên không gian truyện với khung cảnh đồng quê xanh tươi, bát ngát và sinh động. Tác phẩm cũng tái hiện những gian khổ, căng thẳng mà trẻ em phải trải qua trong thời chiến, khi việc đến trường luôn gắn với nỗi lo bom đạn.
Truyện dài “Hoa dại”, nằm trong “Tủ sách Tuổi hoa” của NXB Kim Đồng đã để lại nhiều ấn tượng trong lòng bạn đọc một thời. Tác phẩm giúp bạn đọc nhận ra trước mắt mình một thế giới rộng lớn, đa sắc màu, giàu rung cảm, hồn nhiên và trong sáng của tuổi học trò. Mỗi nhân vật là một tâm trạng, ít nhiều tiêu biểu cho lớp trí thức trẻ hôm nay, có dằn vặt, băn khoăn và cả đau khổ. Nhưng vượt lên tất cả là lòng tin vào cuộc sống, tin vào chính mình.
Kỷ niệm với nghề dạy học là nguồn cảm hứng lớn để chị viết hai cuốn tiểu thuyết về nhà trường thời kháng chiến chống Mỹ là “Khúc hát hạnh phúc” (NXB Hội Nhà văn, 2002) và “Ký ức ánh sáng” (NXB Phụ nữ, 2013). Các tác phẩm tái hiện những câu chuyện cảm động về các cô giáo trẻ đầy tâm huyết với nghề, giàu tình yêu thương và tinh thần trách nhiệm đối với học sinh. Qua đó, nhà văn gửi gắm đến bạn đọc tình yêu quê hương, tình cảm gia đình, sự gắn bó với nghề nghiệp và khát vọng cống hiến của tuổi trẻ.
“Câu hỏi trẻ thơ” (NXB Kim Đồng, 2020) là tuyển tập tác phẩm được Lê Phương Liên sáng tác trong giai đoạn 1970 - 2020. Cuốn sách gồm 50 truyện ngắn và tản văn tiêu biểu, ghi dấu hành trình nửa thế kỷ cầm bút của nhà văn. Qua tuyển tập, người đọc có thể nhận ra tài năng và tâm huyết của người sáng tác qua những trang văn giàu chất thơ. Cuốn sách còn tập hợp nhiều tản văn với chủ đề đa dạng, như “Mưa xuân Hồ Gươm”, “Ngày em tới trường”, “Bốn mùa trong ánh nước”… Một số tản văn và truyện của chị được tuyển chọn đưa vào giảng dạy trong nhà trường bởi lối viết dung dị, giàu hình ảnh và đậm chất lãng mạn.
Bên cạnh đó, những cuốn sách chị viết về Đinh Bộ Lĩnh, Lý Thường Kiệt, Trần Nhân Tông, Bùi Thị Xuân, Quang Trung… trong bộ sách “Tranh truyện lịch sử Việt Nam” được tái bản nhiều lần, góp phần bồi đắp tình yêu và niềm tự hào về lịch sử dân tộc cho nhiều thế hệ bạn đọc nhỏ tuổi.
Một tác phẩm ghi được nhiều dấu ấn của nhà văn Lê Phương Liên đó là tiểu thuyết dã sử “Nữ sĩ thời gió bụi” dày gần 300 trang, gồm 5 chương, khắc họa chân dung nữ sĩ Đoàn Thị Điểm - một người phụ nữ tài sắc, đức độ vẹn toàn. Từ tấm lòng ngưỡng mộ và yêu mến nữ sĩ tài danh họ Đoàn, với trí tưởng tượng sáng tạo và tài năng văn chương, nhà văn Lê Phương Liên đã đưa hình tượng Đoàn Thị Điểm từ cuộc đời vào trang sách, xây dựng nên một nhân vật phụ nữ lý tưởng. Hồng Hà nữ sĩ trong tác phẩm hiện lên sống động, xứng đáng là tấm gương sáng ngời về một “phụ nữ mẫu mực, tiêu biểu của xã hội Việt Nam ở mọi thời đại” (Vũ Nho).
Không chỉ viết truyện ngắn, tiểu thuyết, chị còn viết phê bình và chân dung văn học. Cuốn sách “Bạn văn của tuổi thơ” của Lê Phương Liên ra mắt mới đây là một công trình tâm huyết về văn học thiếu nhi Việt Nam, kết tinh hơn nửa thế kỷ gắn bó của tác giả với thế giới trẻ thơ. Với hơn 400 trang và hơn 50 bài viết, cuốn sách tạo nên một bức tranh khá toàn diện về diện mạo, hành trình và những giá trị của văn học dành cho trẻ em. Điều đáng quý là Lê Phương Liên không tiếp cận văn học thiếu nhi bằng cái nhìn hàn lâm khô cứng mà bằng tri thức của người nghiên cứu, trải nghiệm của người từng trải và tình yêu sâu nặng với trẻ thơ. Qua những chân dung Tô Hoài, Đoàn Giỏi, Xuân Quỳnh, Sơn Tùng, Nguyễn Nhật Ánh… cùng những tác phẩm quen thuộc, chị vừa nhận diện phong cách sáng tạo, vừa khám phá khả năng của văn học trong việc nuôi dưỡng trí tưởng tượng, lòng nhân ái và những giá trị đẹp đẽ ở con người.
Viết văn vốn là cả một hành trình gian nan, viết cho thiếu nhi càng khó. Nhà thơ Trần Đăng Khoa đã có nhận xét xác đáng: nhà văn Lê Phương Liên chọn con đường khó nhất ấy để tạo dựng sự nghiệp văn chương cho mình. Với tâm hồn trong trẻo, tinh tế và nhạy cảm, lại thêm lối kể chuyện mộc mạc, giản dị mà không kém phần hấp dẫn, sâu sắc… văn của chị là những món quà đặc biệt đã “thửa” riêng dâng tặng con trẻ và những ai từng là con trẻ. Có lẽ vì vậy, văn chương của nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên giống như những hạt phù sa âm thầm bồi đắp, nuôi dưỡng ước mơ và khát vọng của bạn đọc, đặc biệt là các em nhỏ. Những câu chuyện của chị dễ đi vào lòng người; dù viết về niềm vui hay nỗi buồn, trang văn vẫn mang dấu ấn riêng: trong sáng, hồn hậu và thấm đẫm tình yêu con người, yêu cuộc sống./.