Hà Nội xưa - nay

Cháy cơm nếp làng Cổ Đô dâng Thành hoàng Vũ Minh

Phan Văn Đà • 22/09/2023 07:30

Vũ Minh nguyên quán huyện Quế Dương, sinh vào giờ Ngọ ngày mồng 8 tháng Chín. Khi sinh Vũ Minh trời cao xanh không một gợn mây, trong nhà đầy ắp hào quang, cho nên cha mẹ mới đặt tên là Minh.

anh-minh-hoa.jpg
Ảnh minh họa

Vũ Minh học chữ từ năm 7 tuổi, sớm bộc lộ tư chất thông minh chăm chỉ, lại giỏi cung tên, am tường thơ phú, đến năm 16 tuổi dự khoa trường, trúng ngay lần đầu. Vua rất yêu quý tài năng một người trẻ, cho làm quan ở Viện Hàn lâm.

Năm Khai Hựu thứ 13 (1341) vua Trần Hiến Tông mất, Trần Dụ Tông lên thay. Trần Dụ Tông ham mê tửu sắc, yêu cô đào hát, đã có thai từ trước và sinh ra Dương Nhật Lễ. Năm Đại Trị thứ 12 (1369) khi vua Trần Dụ Tông sắp mất có di chiếu lại cho quần thần và triều đình để Dương Nhật Lễ kế vị ngôi vua. Dương Nhật Lễ là bậc cận thần bạo ngược, nên đã giết hại cả thái hậu và các đại thần. Tương truyền, trước cảnh bạo ngược đó, Cung Tĩnh Vương (con vợ thứ của Trần Minh Tông) và các tướng lĩnh bàn với nhau rằng: “Dương Nhật Lễ vốn là con nhà đào hát, không phải là con của hoàng hậu sinh ra, nếu không sớm trừ khử thì chúng ta còn mặt mũi nào để nhìn tiên đế nơi suối vàng”.

Việc bị lộ, Dương Nhật Lễ liền giết Thái tể (tức Cung Tĩnh Vương). Giai thoại kể rằng, Vũ Minh đem quân chống cự nhưng trong thế bức bách không có quân chi viện, lại bị thương nên phải nhờ lưng ngựa đưa ông đến trang Cổ Sắt (nay là thôn Cổ Đô, xã Cổ Đô, huyện Ba Vì). Khi đến thấy có một quán nước, chủ quán là một bà cụ có tên là Ổn. Cụ hỏi: Tướng quân đi đâu mà một mình một ngựa thế này? Thấy ông bị thương nặng, người mệt mỏi, cụ liền mời ông tạm nghỉ chân và băng bó vết thương. Một lát sau, cụ Ổn về nhà đem cơm canh ra mời ông ăn cho đỡ đói. Cơm gồm có: Một nồi cơm nếp nấu vội có cả cháy, một bát canh rau cải và một miếng dưa hấu. Ông cảm ơn tấm lòng bà cụ và khi ăn xong thấy người đỡ mệt, ông ngẩng lên nhìn trời thấy có đám mây ảm đạm che bên trên, xa xa có một dải núi dài nhấp nhô tựa như một đàn con theo mẹ. Trước cảnh đẹp tráng lệ ấy đã làm ông xúc động, nhưng vì vết thương quá nặng nên Vũ Minh đã hóa tại đây. Hôm đó là ngày 11 tháng Chín.

com-chay-thit-ga.-hinh-anh-chi-mang-tinh-chat-minh-hoa.jpg

Thấy chuyện lạ ở đầu núi Cẩm Sơn, bà cụ Ổn về ngay trong làng báo cho các bô lão biết. Khi dân làng đến nơi thì đã thấy mối đắp kín thi hài của ông. Sau đó, ngay đêm ngày 12 tháng Chín các phụ lão trong trang đều mộng thấy có một người con gái mang binh mã đi tuần trong trang và báo với mọi người rằng: “Đầu núi có người hóa là tiền thân của anh em ta. Nay nước loạn, trung thần đã mất nhưng danh thì còn, cho nên được nắm quyền trong dân. Dân khu muốn yên ổn thì phải lập miếu thờ, thần sẽ phù hộ cho dân tránh được mọi tai họa”. Nói xong người con gái biến mất. Sáng hôm sau khi tỉnh dậy thì mặt trời đã hửng đông, mọi người trong làng cùng kể giấc mộng đêm qua và tất cả đều giống nhau, cho nên các cụ phụ lão và dân làng đã quyết định dựng miếu thờ ngài.

Đến khi Cung Định Vương chạy lên Đà Giang chiêu tập những người tài tìm cách diệt Dương Nhật Lễ, nhờ sự âm phù trung dũng của ngài nên việc lớn đã thành công. Cung Định Vương lên ngôi vua, đổi niên hiệu là Thiệu Khánh. Sau khi trừ được hiểm họa, triều đình xét phong tặng bách thần. Ngay sau đó nhờ có sớ tâu của trang Cổ Sắt ngài Vũ Uy công ở thôn Yên Bang trang Cổ Sắt được ban sắc “Trấn Yên Giang khẩu Vũ Uy đại vương”. Tất cả có tới 27 nơi dựng đền thờ phụng ngài.

Năm Nhâm Tý (1432) niên hiệu Thuận Thiên triều Lê, có quan Khâm sai vâng lệnh vua về chiêu mộ nghĩa quân và trú tại đầu núi Cẩm Sơn của trang Cổ Sắt. Truyền rằng, ban đêm vị quan này mộng thấy thần nhân hiện lên nói rằng: Nếu muốn dẹp xong quân giặc, giữ yên đất nước, tất phải tu sửa miếu thờ thần Vũ Uy đại vương, sau đó quan Khâm sai đại thần đã tâu lại sự việc lên vua. Đến năm Mậu Tuất triều đình ban cấp cho bản xã là nơi quốc tế (triều đình cử quan trong triều về tại địa phương tổ chức tế lễ thần), từ đó đã thành cổ lệ.

Tháng Giêng ngày 10 lễ cầu đinh. Lễ vật là mâm ngũ quả, trầu cau, rượu trắng.

Tháng Bảy ngày 4 lễ dâng mã. Lễ vật là vàng mã, trầu cau.

Tháng Chín từ ngày 8 đến 13 lễ đại tịch, làng mở hội lớn và tế hội đồng.

Hằng năm, làng cử một họ; họ cử một gia đình có phẩm hạnh sắm lễ vật dâng thần ngày hội là cháy cơm nếp và gà thờ. Để có nồi cháy cơm nếp đạt tiêu chí quy định của làng, ngay cả tháng trước đó, người đăng cai đã phải tìm mua gạo nếp cái hoa vàng, phải nhặt chọn không được lẫn một hạt gạo tẻ hay một hạt thóc bất kỳ. Cơm nếp phải nấu bằng nồi đồng rộng miệng, thường gọi là nồi tư hay nồi sáu (miệng nồi rộng 40 - 60cm). Nồi tư nấu 3kg; nồi sáu nấu 5 - 6kg gạo. Sau khi vo kỹ, cho gạo vào nồi với lượng nước vừa đủ rồi đun to lửa. Khi cơm sôi lắp tắp, người ta nhanh tay chắt bớt nước để cơm không bị nát. Sau đó, nồi cơm được vùi vào than củi hồng rực cho cơm chín đều và để quanh thân nồi cũng phải có cháy. Nồi cơm nấu xong được ngâm vào nước. Đến khi cơm nguội hẳn, người ta úp ngược nồi vào mâm đồng có lót lá chuối đã hơ qua lửa, toàn bộ nồi cơm trong nồi bong ra mâm mà vẫn giữ nguyên hình và có cả cháy bao quanh nhưng là cháy vàng. Trên mâm cháy cơm nếp người đăng cai đặt một con gà thờ. Ngoài ra, lễ vật còn có dưa hấu, canh rau cải là những món mà bà Ổn ngày xưa đã dâng ngài; tiếp nữa là trầu cau, rượu mộng (rượu nếp). Sau khi tế rã, một phần cơm nếp và gà dành biếu người đăng cai, phần còn lại toàn dân cùng thụ lộc.

Bên trái ngôi miếu thờ Thành hoàng, dân làng còn dựng một cái am để thờ cúng bà hàng nước, người đã có công chăm sóc khi ngài bị thương và kịp thời báo tin ngài quy hóa cho dân làng được biết. Vào các ngày tuần tiết, và ngày hội tưởng niệm Vũ Uy đại vương, trong miếu dâng cơm cháy gà thờ thì tại am, dân làng cung kính dâng lên ban thờ Bà Ổn oản quả, hương hoa, trầu rượu./.

Bài liên quan
  • Ký ức Ba Đình
    "Ba Đình trong tôi là niềm mong ước của tuổi học trò, của thời thanh xuân cầm súng đi ra chiến trường - và của ngày trở về khi đất nước bình yên. Tôi mang điều mong ước giản dị đó trong suốt hành trình theo đuổi nghề kiến trúc..."
(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
    Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Để “Ngày Văn hóa Việt Nam” trở thành dấu ấn thương hiệu của Thủ đô
    Trong giai đoạn 2026 - 2030, Hà Nội sẽ tổ chức thường niên chuỗi sự kiện “Ngày Văn hóa Việt Nam” vào dịp 24/11 gắn liền với các ngày lễ lớn tháng 11 nhằm xây dựng dấu ấn thương hiệu đặc trưng cho Thủ đô. Mở đầu bằng tuần lễ sôi động tại phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm cùng 126 xã, phường vào năm 2026, chương trình huy động sự phối hợp đồng bộ từ giáo dục, bảo tàng đến ứng dụng công nghệ số và phát triển sản phẩm thủ công sáng tạo...
  • Tọa đàm Nghệ thuật liên ngành: Kết nối thực hành sáng tạo với chiến lược đào tạo đương đại
    Chiều 16/11, tại trụ sở Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Thành phố Hà Nội, số 19 phố Hàng Buồm (Hà Nội), diễn ra Tọa đàm “Nghệ thuật liên ngành: Kết nối thực hành sáng tạo với chiến lược đào tạo đương đại”.
  • Workshop “Màu của nắng” và hành trình làm sống dậy di sản của nghệ sĩ Bo Bi
    Ẩn mình trên tầng hai của khu thương mại sầm uất, đình Hoa Lộc Thị, nơi thờ tự Ông tổ nghề nhuộm những ngày này bỗng bừng lên rực rỡ. Nằm trong chuỗi hoạt động của Tuần lễ Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop tơ lụa “Màu của nắng” không chỉ mang đến lăng kính thị giác mới mẻ, mà còn là nỗ lực đầy tâm huyết của người nghệ sĩ nhằm đánh thức trầm tích văn hóa ngàn năm trên đất kinh kỳ.
  • Xã Hòa Xá lan tỏa giá trị Ngày hội đại đoàn kết gắn với chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam
    Thông tin từ UBND xã Hòa Xá (TP Hà Nội), 12/12 thôn trên địa bàn xã đã hoàn thành tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc gắn với hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11). Đặc biệt, tối 18/11, Đảng ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Hòa Xá tổ chức đêm văn nghệ Chào mừng kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (18/11/1930 – 18/11/2026).
  • 4 bước đăng ký thành công vé chương trình nghệ thuật đặc biệt "Muôn sắc Việt Nam"
    Chương trình nghệ thuật đặc biệt "Muôn sắc Việt Nam" chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 được tổ chức tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình, Hà Nội. Chương trình có sự tham gia của khoảng 3.000 nghệ sĩ, diễn viên, dự kiến thu hút khoảng 50.000 khán giả, trong đó dành 38.000 vé miễn phí phục vụ công chúng.
Đừng bỏ lỡ
Cháy cơm nếp làng Cổ Đô dâng Thành hoàng Vũ Minh
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO