Dâng hương kỷ niệm 908 năm ngày hóa Nguyên phi Hoàng Thái hậu Ỷ Lan

Tọa lạc nơi giao giữa phố Yên Thái và ngõ Tạm Thương, đình Yên Thái là nơi thờ Hoàng Thái hậu Ỷ Lan – Nguyên phi của vua Lý Thánh Tông. Bà tên thật là Lê Thị Yến, người làng Thổ Lỗi (nay là xã Gia Lâm, TP Hà Nội). Trong suốt hơn nửa thế kỷ (1063–1117), từ Nguyên phi đến Hoàng hậu, rồi Nhiếp chính triều Lý, Ỷ Lan thể hiện là bậc nữ lưu kiệt xuất, có tài kinh bang tế thế, giúp vua trị nước, hai lần nắm quyền nhiếp chính, giữ nghiêm phép nước, chống tham nhũng, yêu dân, trọng nông tang... Bà được nhân dân xưng tụng là “Lý triều Đại mẫu nghi”.

Theo sử cũ, vua Lý Thánh Tông khi đã 40 tuổi mà chưa có con trai nối dõi, từng thân hành đi cầu tự tại các chùa. Một ngày xuân, khi ngự giá đến chùa Dâu, dân làng kéo đến đón vua, chỉ riêng một cô gái làng Sủi vẫn điềm nhiên hái dâu, không ra nghênh giá. Vua lấy làm lạ, cho gọi đến hỏi. Cô gái cung kính thưa: “Thiếp là con nhà nghèo hèn, phải làm lụng đầu tắt mặt tối, phụng dưỡng cha mẹ, có đâu dám mong đi xem rước và nhìn mặt rồng”. Vua cảm phục sự đoan trang, lời nói phong nhã, đối đáp phân minh, lễ nghĩa khác người bèn cho cô gái theo long giá về Kinh đô, phong cho nàng là Ỷ Lan phu nhân, cung của bà được gọi là cung Ỷ Lan.

Năm 1066, Ỷ Lan sinh hoàng tử Kiền Đức, được vua phong làm Nguyên phi. Năm 1069, khi Chiêm Thành xâm lấn bờ cõi nước ta, vua Lý Thánh Tông thân chinh đi đánh giặc, giao quyền nhiếp chính cho Nguyên phi Ỷ Lan. Đến năm 1072, vua ốm nặng rồi qua đời, hoàng tử còn nhỏ, Ỷ Lan được tôn làm Hoàng Thái hậu Linh Nhân, tiếp tục buông rèm nhiếp chính, điều hành đất nước cùng hai danh tướng Lý Thường Kiệt và Lý Đạo Thành.

Trong những năm trị vì đất nước, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan đã giữ được triều chính ổn định, thi hành nhiều chính sách chăm lo đời sống nhân dân, phát triển nông nghiệp, trọng giáo dục, bài trừ tệ nạn. Cả hai lần buông rèm nhiếp chính, Ỷ Lan đều hoàn thành sứ mệnh, được vua tin tưởng, quan thần kính phục, nhân dân yêu mến.

Hoàng Thái hậu Ỷ Lan mất ngày 25 tháng 7 năm Đinh Dậu (1117), được hỏa táng và dâng thụy là Phù Thánh Linh Nhân Hoàng Thái hậu, mai táng tại Thọ Lăng, phủ Thiên Đức. Nhân dân làng An Thái đã dựng đền thờ bà trên nền cũ của cung Ỷ Lan để ghi nhớ công lao to lớn và phụng thờ.

Không chỉ là biểu tượng của tài trí và đức độ, bà còn được nhân dân và giới Phật giáo tôn là “Phật Mẫu”, được tôn làm Thành hoàng của làng Yên Thái, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương cũ (nay thuộc phường Hoàn Kiếm, Hà Nội).

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư” và truyền thuyết dân gian làng An Thái, đình Yên Thái trước có tên “Quán Đồng Thiên” (một trong tứ quán của Thăng Long xưa), nay gọi là “Yên Thái linh từ”. Đình được xây dựng theo kiểu chữ công, gian chính giữa đặt tượng thờ Ỷ Lan Nguyên phi, bên trái thờ tượng Mẫu, bên phải thờ Phật. Trải qua nhiều thăng trầm, đình được trùng tu, tôn tạo, là không gian văn hóa – tín ngưỡng tâm linh của nhân dân địa phương.

Hiện nay, đình Yên Thái còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật quý giá, trong đó có 10 đạo sắc phong quý, sớm nhất là sắc phong thời Cảnh Hưng thứ 14 (năm 1753). Ngày 16/1/1995, đình được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử văn hóa.

Những năm qua, đình Yên Thái được các cấp chính quyền, nhà hảo tâm và người dân quan tâm gìn giữ, tu bổ. Đặc biệt, nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, di tích được đầu tư trùng tu, tạo diện mạo mới nhằm phát huy giá trị văn hóa – lịch sử và du lịch tâm linh. Giai đoạn 2021–2022, quận Hoàn Kiếm đã triển khai nhiều hạng mục cải tạo như đảo ngói, bó vỉa đá, thay cổng hậu, tỉa cây xanh, sửa mái đình… Năm 2023, đình tiếp tục được duy tu, sơn lại tường nhờ nguồn xã hội hóa.

Phát biểu tại lễ dâng hương, bà Ngô Thị Thuỳ Dương - Trưởng Ban Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội nhấn mạnh: lễ dâng hương được tổ chức trang trọng, tiết kiệm, đúng quy định, theo đề án "Tổ chức lễ hội truyền thống trong khu phố cổ và khu vực hồ Hoàn Kiếm". Đây không chỉ là hoạt động văn hóa tâm linh ý nghĩa với người dân phường Hoàn Kiếm mà còn là dịp thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây”, khơi dậy niềm tự hào dân tộc.

Bà Ngô Thị Thuỳ Dương khẳng định, tưởng niệm Hoàng Thái hậu Ỷ Lan hôm nay là dịp để chính quyền, nhân dân phường Hoàn Kiếm và đông đảo đại biểu, du khách thập phương bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với tiền nhân, đồng thời ý thức rõ hơn trách nhiệm bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng gắn với thân thế và sự nghiệp của bà. Tri ân quá khứ chính là cách bồi đắp bản lĩnh, hun đúc lòng tự hào dân tộc, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, góp phần xây dựng Thủ đô văn hiến – văn minh – hiện đại.

Trong niềm thành kính ấy, chính quyền và nhân dân phường Hoàn Kiếm nguyện tiếp nối di sản tinh thần mà Hoàng Thái hậu Ỷ Lan để lại, gìn giữ và phát huy giá trị di tích để những di sản ấy luôn tỏa sáng trong dòng chảy dân tộc, trở thành nguồn sức mạnh và niềm tự hào của các thế hệ mai sau./.