Hà Nội xưa - nay

Nữ liệt sĩ, chiến sĩ biệt động người làng Đông Ngạc

Thái Bảo • 08:14 22/07/2025

Sinh ra trong gia đình giàu truyền thống yêu nước tại làng Đông Ngạc (nay thuộc quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội), bà Phạm Thị Chinh (tức Phạm Thị Phan Chính) là một trong những nữ chiến sĩ biệt động đầu tiên hoạt động trong nội thành Sài Gòn. Cuộc đời bà là hành trình cống hiến âm thầm nhưng vô cùng quả cảm cho cách mạng, kết tinh những phẩm chất cao đẹp của người phụ nữ Việt Nam trong kháng chiến.

Bà Phạm Thị Chinh (tên khác: Phạm Thị Phan Chính) sinh năm 1930, là con cụ Phạm Văn Ty (tức Phạm Tứ Kỳ) và cụ Nguyễn Thị Khoa (hiệu Diệu Hồng), quê gốc làng Đông Ngạc, sau chuyển cư sang làng Xuân Đỉnh, cùng thuộc huyện Từ Liêm, Hà Nội. Gia đình bà Chinh thuộc hai dòng họ lớn Phạm và Nguyễn ở làng Đông Ngạc nổi tiếng khoa bảng. Cha bà là thợ thủ công giỏi tay nghề, còn mẹ buôn bán vải, có sạp lớn tại chợ Bưởi, tham gia cách mạng từ năm 1945, từng nuôi giấu bộ đội, bảo vệ cơ sở cách mạng và được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì.

anh-1-buc-hoa-ong-tran-van-lai-va-ba-chinh.jpg
Sau khi bà Phạm Thị Chinh hy sinh, ông Trần Văn Lai đã tự vẽ bức chân dung hai vợ chồng, gửi gắm ước vọng một ngày đất nước được hòa bình, thống nhất.

Khi học đến lớp 7, bà Phạm Thị Chinh được cha mẹ gửi vào Nam học nghề kim hoàn với hai người cậu ruột: Phạm Quang Thuận, chủ tiệm vàng Phú Xuân, và Phạm Quang Bằng, chủ tiệm vàng Vĩnh Xuân – hai tiệm vàng lớn bậc nhất Sài Gòn thời bấy giờ. Sau vài năm học nghề, do chị cả lập gia đình, bà được đưa trở lại Hà Nội để phụ mẹ buôn bán tại sạp vải sợi ở chợ Bưởi.

Những năm 1946 - 1948, hưởng ứng lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến, bà Chinh vừa kinh doanh, vừa tham gia hoạt động giao liên, công khai hoạt động trong nội thành Hà Nội. Đầu năm 1949, khi nhận nhiệm vụ đến lấy tài liệu tại số 71 phố Nguyễn Sinh Từ (nay là Nguyễn Khuyến), bà bị mật thám phục kích bắt giữ. Dù người anh rể - ông Nguyễn Xuân Thái, cầu thủ Câu lạc bộ Thăng Long đã tìm cách cảnh báo nhưng không kịp. Bị giam tại bốt Liễu Giai, phải đối mặt tra tấn và dụ dỗ nhưng bà Chinh vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo, khiến địch không có chứng cứ kết tội. Mẹ bà, với tiềm lực tài chính và các mối quan hệ xã hội đã tìm cách chuộc bà ra. Sau khi được thả, bà lập tức nối lại liên lạc, tiếp tục hoạt động cách mạng.

Đến năm 1953, do yêu cầu của tổ chức, bà Chinh cùng một số đồng chí khác được phân công vào gây dựng phong trào ở nội đô Sài Gòn, dưới vỏ bọc là thợ kim hoàn của tiệm vàng Vĩnh Xuân rồi làm thư ký cho tiệm vàng Phú Xuân. Một thời gian sau bà mở sạp buôn bán vải ở chợ Tân Định để dễ bề hoạt động và là một trong những chiến sĩ của biệt động Sài Gòn hoạt động trong nội thành giai đoạn đầu tiên.

Thời điểm đó, ông Trần Văn Lai (1920 - 2002), quê làng Đông Trì (nay thuộc xã Vũ Đông, TP. Thái Bình) được tổ chức bố trí hoạt động trong vai trò cán bộ xây dựng cơ sở nghiệp đoàn quần chúng lao động nhằm bảo vệ Hiệp định Genève 1954. Ông là một chiến sĩ biệt động nổi tiếng, trực tiếp tham gia xây dựng nghiệp đoàn công nhân thợ nệm tại Sài Gòn - Gia Định. Trong quá trình hoạt động, ông Lai gặp bà Phạm Thị Chinh - người đồng chí cùng chiến tuyến. Tình yêu nảy nở từ sự gắn bó trong lý tưởng và nhiệm vụ cách mạng. Để phục vụ công tác, ông Trần Văn Lai “nhập vai” thành Nguyễn Văn Đại, một “ông chủ thầu khoán” danh tiếng. “Vỏ bọc” của ông được tổ chức xây dựng kỹ lưỡng: có “bảo bối” là tấm bằng của Quốc trưởng Xi ha núc tặng vì tài hoa trang trí nội thất tại Hoàng cung của vua Miên, lại có dòng dõi xuất thân là cháu vợ quan Án sát Phạm Gia Nùng. Dưới danh nghĩa ấy, ông đến xin cầu hôn bà Chinh - cháu của chủ tiệm vàng Phú Xuân, một trong những thương gia có thế lực ở Sài Gòn. Sau khi thành gia thất, hai người sống trong căn biệt thự liền kề tại số 6 và số 8 đường Tự Đức (nay là đường Nguyễn Thị Huỳnh, quận Phú Nhuận, TP.HCM). Dưới vỏ bọc ông Mai Hồng Quế - chủ thầu khoán, ông Lai hoạt động hợp pháp, còn bà Chinh buôn bán vải tại chợ Tân Định. Cả hai hỗ trợ nhau trong nhiều nhiệm vụ cách mạng được giao.

Đầu năm 1962, do nhu cầu chiến lược cần phát động mạnh phong trào vũ trang đánh địch ngay trong lòng địch, ông Trần Văn Lai được chuyển sang đơn vị 159 Biệt động thuộc Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Bằng sự đạo diễn, diễn xuất tài ba của bà Chinh và ông Lai, hai người đã tận dụng khai thác được thế mạnh về vị thế trong các mối quan hệ giao dịch của ông chủ tiệm vàng để “nhà thầu khoán” trúng thầu vào làm trang trí nội thất cho Dinh Độc Lập, nổi tiếng với cái tên giao dịch là Mai Hồng Quế. Từ “vai” một ông chủ thầu khoán có thẻ của Phủ Đầu Rồng cấp, Mai Hồng Quế đã mở rộng quan hệ giao dịch với một tổ chức viện trợ của Mỹ là USOM. Tên tuổi của ông gắn liền với biệt danh “Thầy Năm U.Som” - cách gọi tôn kính của đồng đội, giới thương nhân và cả các chính khách Sài Gòn thời đó.

Cuối năm 1962, lãnh đạo lực lượng Biệt động Sài Gòn chỉ đạo xây dựng một số hầm chứa vũ khí chiến lược ngay trong nội thành. Ông Trần Văn Lai và bà Phạm Thị Chinh là hai trong số cán bộ được giao nhiệm vụ đào hầm tại chỗ, với đầy đủ điều kiện bảo đảm yêu cầu tuyệt mật và sử dụng lâu dài. Ngoài hai cơ sở chính tại số 6 và số 8 đường Tự Đức, vợ chồng ông còn gây dựng nhiều cơ sở hợp pháp khác vừa để kinh doanh lấy tiền chuyển ra căn cứ, vừa làm nơi đón tiếp cán bộ, giao nhiệm vụ và trao đổi tài liệu, tiền bạc. Tiêu biểu trong số đó là xưởng nệm 304 trên đường Võ Văn Tần và quán cơm tấm 113 trên đường Đặng Dung.

Cuối năm 1963, trước sức ép của dư luận, chính quyền Sài Gòn buộc phải “phóng thích” một số tù chính trị cách mạng với điều kiện phải có người ở Sài Gòn đứng ra bảo lãnh. Nhận nhiệm vụ từ tổ chức, vợ chồng ông Trần Văn Lai và bà Phạm Thị Chinh đã trực tiếp lo liệu thủ tục bảo lãnh, đón và bảo vệ hai cán bộ cao cấp đang bị giam tại nhà tù Côn Đảo là Phan Trọng Bình và Phạm Quốc Sắc. Để che mắt địch, trong đơn bảo lãnh, bà Chinh đã khai theo lời mẹ dặn rằng ông Phạm Quốc Sắc là chú, còn ông Phan Trọng Bình là cậu. Sau một thời gian ngắn, ông Lai được giao nhiệm vụ đưa hai cán bộ này ra khu căn cứ an toàn.

Ông Phạm Quốc Sắc sinh năm 1918 tại làng Phương Trạch (nay thuộc xã Phương Công, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình). Ông Phan Trọng Bình, còn gọi là Vũ Văn Mậu, sinh năm 1923 tại làng Đại Yên, huyện Đan Phượng (nay thuộc thành phố Hà Nội). Cả hai đều là những chiến sĩ cách mạng kiên trung, từng hoạt động tích cực trong phong trào đấu tranh tại nhà tù Côn Đảo.

Vì là người đứng đơn bảo lãnh cho hai cán bộ cách mạng Phạm Quốc Sắc và Phan Trọng Bình - hai trong số “năm ngôi sao sáng Côn Đảo” nên bà Phạm Thị Chinh nhanh chóng trở thành mục tiêu truy xét khi chính quyền Sài Gòn phát hiện cả hai ông mất tích. Bà bị bắt giam ngay sau đó. Trong thời gian bị giam giữ, bà Chinh liên tục bị tra tấn dã man. Tuy nhiên, trước sự kiên trung và im lặng tuyệt đối của bà, địch không thể khai thác được bất cứ thông tin nào và buộc phải trả tự do. Khi được tha tù, sức khỏe bà Chinh bị suy kiệt do những đòn tra tấn, lại mắc thêm bệnh lao phổi và nhiều sự tổn thương nặng nề khác trên thân thể. Ông Lai đã tận tình chăm sóc, chạy chữa nhưng đến ngày 30/10/1964 bà đã qua đời.
Người thân và những người quen biết gia đình ông Trần Văn Lai thường kể, bà Phạm Thị Chinh thuở sinh thời nổi tiếng không chỉ bởi nhan sắc mà còn bởi đức hạnh, nết na, công - dung - ngôn - hạnh vẹn toàn. Sau khi bà mất, ông Lai kết duyên với bà Đặng Thị Thiệp (tức Đặng Thị Tuyết Mai) cũng là một phụ nữ đôn hậu, can trường. Trong những năm 1966 - 1968, bà Thiệp cùng chồng trực tiếp tham gia đào hầm, vận chuyển và tập kết vũ khí, đưa đón, bảo vệ các đồng chí lãnh đạo, đối mặt với muôn vàn hiểm nguy. Bà thường kể: “Các con tôi luôn nặng lòng với má Chinh. Má Chinh linh lắm. Nếu trong nhà sắp có việc gì chẳng lành, má đều báo mộng trước”. Sau ngày giải phóng, hài cốt bà Phạm Thị Chinh được đưa về an táng tại nghĩa trang thành phố. Tấm bia mộ của bà khắc nguyên vẹn bài thơ tiễn biệt do chính ông Trần Văn Lai viết sau khi bà qua đời đã được lưu giữ, trưng bày tại bảo tàng như một biểu tượng thiêng liêng về người phụ nữ kiên trung trong lòng địch.
Trải qua nhiều thời gian hoạt động và nhiều lần bị địch bắt giam, tra tấn, ông Trần Văn Lai qua đời năm 2002. Vinh danh tinh thần bất khuất, quả cảm, hy sinh xương máu cùng những cống hiến nhiều tài sản, vật chất cho cách mạng, năm 2015, Đảng và Nhà nước đã truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho đồng chí Trần Văn Lai. Tên ông cũng được chọn để đặt cho con phố thuộc phường Mỹ Đình 1, quận Nam Từ Liêm (vùng đất vốn thuộc huyện Từ Liêm, quê bà Phạm Thị Chinh khi xưa).

Thuở bình sinh, do Bắc - Nam còn bị cắt chia nên bà Chinh chưa một lần được đến quê chồng. Những năm gần đây, di ảnh của bà đã được bà Thiệp cùng con cháu đưa về thờ cúng gia tiên nhà chồng ở Thái Bình. Ngôi nhà của gia đình bà Chinh ở làng Đông Ngạc cũng được bà Thiệp cùng con cháu mua lại để chăm nom, thờ phụng./.

Bài liên quan
  • Chuyện khuyến học ở một dòng họ khoa bảng xứ Đoài
    Làng Sơn Đồng (huyện Hoài Đức, Hà Nội) nổi tiếng khắp vùng xứ Đoài xưa và nay, không chỉ bởi nghề đục tượng, làm hoành phi, câu đối cho các di tích mà còn là làng khoa bảng với 8 tiến sĩ, một Sĩ vọng, từ thời Trần đến cuối thời Nguyễn.
(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
    Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
  • Món quà âm nhạc đặc biệt dành tặng thầy cô của nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung
    Nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2026, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung vừa cho ra mắt hai sáng tác mới mang tên “Lời tri ân” và “Ơn thầy cô mến thương”. Hai tác phẩm khắc họa trọn vẹn hình ảnh người thầy qua lăng kính của sự trải nghiệm trưởng thành và cả thế giới trong sáng của tuổi học trò.
  • [Video] Khẳng định giá trị di sản Quốc Tử Giám trong kiến tạo sức mạnh mềm quốc gia
    Chào mừng kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, chiều 11/11, tại sân Bái Đường, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Thủ đô Hà Nội), Thông tấn xã Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa”.
Nữ liệt sĩ, chiến sĩ biệt động người làng Đông Ngạc
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO