Đồ chơi Trung thu Hà Nội xưa: Từ ký ức đến hành trình tiếp nối

Đồ chơi Trung thu – ký ức tuổi thơ Hà Nội

Hà Nội xưa, mỗi dịp Tết Trung thu, trên phố Hàng Mã, Hàng Thiếc, Hàng Gai.. ngập tràn đồ chơi: đèn ông sao, ông tiến sĩ giấy, đèn cá chép, đèn thiềm thừ, con giống nặn bằng bột nếp… Nhà nào có trẻ nhỏ, ông bà, bố mẹ, chú bác, cô dì cũng đều nhớ dành một món quà nho nhỏ, tuy giản dị nhưng chứa chan bao yêu thương.

Không gian “Sắc Thu” gợi nhắc bao ký ức về Trung thu xưa. Người xem được tận mắt chiêm ngưỡng, thậm chí tự tay thử làm, từ mặt nạ giấy bồi của phố Hàng Than, hoa quả bột Đồng Xuân, tò he Xuân La cho đến tàu thủy sắt tây Khương Hạ. Những vật liệu quen thuộc như tre, nứa, giấy, bột gạo, vỏ hộp sữa... dưới bàn tay khéo léo của nghệ nhân trở thành đồ chơi vừa gần gũi vừa lung linh.

Điều đặc biệt là ở đây, trẻ em không chỉ được chơi mà còn học cách làm. Không ít em nhỏ sau khi tự tay hoàn thành đồ chơi đã vui sướng reo lên: “Con đã tô xong mặt nạ giấy bồi rồi!”, “Chiếc đèn ông sao này đẹp không mẹ?”... Những chia sẻ hồn nhiên ấy với các nghệ nhân là niềm động viên rất lớn, giúp họ thêm động lực để gắn bó với nghề.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyết (thôn Hậu Ái, xã Sơn Đồng, Hà Nội) đã có hơn 50 năm làm đèn ông sao, ông Tiến sĩ giấy nhớ lại: “Từ khi mới 7-8 tuổi tôi đã biết làm đèn ông sao… Từ những ngày đầu chưa hiểu trình diễn là gì, đến bây giờ chúng tôi đã thành thạo và nhiều người còn trở thành nghệ nhân ưu tú. Những món đồ chơi dân gian làm từ chất liệu tự nhiên… vô cùng giản dị, không gây hại cho trẻ em và môi trường, vì thế rất nên khuyến khích dùng”.

Đồ chơi Trung thu không đơn thuần là trò vui. Chúng ẩn chứa triết lý giáo dục sâu xa: dạy trẻ yêu cái đẹp giản dị, hiểu giá trị của sáng tạo thủ công, rèn sự kiên trì và nuôi dưỡng óc sáng tạo. Trong nhịp sống hôm nay, khi những đồ chơi hiện đại dễ dàng lấn át, thì sự trở lại của đèn giấy, tò he, trống bỏi… chính là cách để trẻ thơ tìm về cội nguồn.

Tâm huyết và khắc khoải giữ nghề

Trong không gian “Sắc Thu”, những chia sẻ của các nghệ nhân đã làm sống dậy một thời đồ chơi truyền thống. Bà Phạm Nguyệt Ánh - nghệ nhân cuối cùng làm hoa quả bột phong cách Đồng Xuân bộc bạch: “Nhà tôi trước đây vốn ở khu vực chợ Đồng Xuân. Tôi gắn bó với nghề từ năm 1973. Năm 2006, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tìm đến tận nhà mời tôi đến trình diễn. Gần 20 năm tham gia cùng Bảo tàng, tôi được giúp đỡ rất nhiều… Tôi luôn trăn trở suy nghĩ làm thêm mẫu mới và sẵn sàng truyền nghề. Nhưng điều này còn phụ thuộc vào người chơi và có ai tiếp nối tôi làm không”. Gia đình bà hiện không ai theo nghề, song bà cũng đã kịp dạy cho nghệ nhân Đặng Văn Hậu cách làm con giống bột.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa (số 73 Hàng Than, Ba Đình, Hà Nội) chia sẻ, ông được bố vợ dạy cách làm mặt nạ giấy bồi và bắt đầu làm nghề từ năm 1980. Hơn 40 năm gắn bó, ông không khỏi trăn trở. Gia đình không ai theo nghề nhưng ông vẫn cố gắng giữ. Gần đây ông đã truyền lại cho một bạn trẻ đam mê thủ công với hy vọng sau này sẽ tiếp nối khi vợ chồng ông không còn làm được nữa.

Gắn bó với nghề tò he từ khi còn thơ bé, ông Đặng Đình Hổ - nghệ nhân nặn tò he làng Xuân La (xã Phượng Dực, Hà Nội) trải lòng: “Ngày còn bé, khi làm tò he cùng bố mẹ, tôi hay nặn các hình to ra cho nhanh hết bột để đi chơi. Thậm chí tôi còn ăn vụng bột để không phải làm. Trước kia, tôi chỉ nghĩ đó là món đồ chơi trẻ con, nhưng bây giờ từ nhà cửa, xe cộ đều từ bán tò he mà có, tôi thấy rất biết ơn ông bà đã cho tôi nghề này”. Ông cho hay đã dạy nghề lại cho con nhưng các con chưa thực sự yêu thích nghề. Bởi thế, ông chỉ mong Bảo tàng có nhiều chương trình quảng bá sản phẩm truyền thống để nghề này không bị mai một.

Nhiều nghệ nhân chia sẻ mong mỏi rằng các cơ quan, trường học và gia đình sẽ cùng quan tâm hơn để trẻ em có thêm cơ hội gắn bó với những món đồ chơi lành mạnh ấy; và để ngày càng có nhiều người giữ lửa, nối dài hành trình của nghề xưa.

Mở ra hy vọng về sự tiếp nối đầy sáng tạo

Có thể nói, dẫu không còn ở thời kỳ “hoàng kim” như trước nhưng đồ chơi Trung thu của Hà Nội năm xưa vẫn hiện diện như một nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại. Nếu lớp nghệ nhân cao tuổi còn canh cánh nỗi lo nghề mai một thì sự xuất hiện của những gương mặt trẻ đã thổi vào đồ chơi dân gian một sức sống mới, mở ra hy vọng về sự tiếp nối đầy sáng tạo.

Anh Đặng Xuân Hậu ở thôn Xuân La, xã Phượng Dực, Hà Nội là một ví dụ. Từ năm 2017, anh đã cùng nhà nghiên cứu Trịnh Bách trưng bày mâm cỗ Trung thu và các loại đèn cổ truyền tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Anh Hậu cho biết: “Học làm tò he que thì dễ nhưng cần nghiên cứu để truyền tải văn hóa qua sản phẩm mới có ý nghĩa và giá trị. Muốn làm được nghề này phải yêu nghề và rất kiên trì”. Dù sản phẩm của anh được nhiều khách hàng tìm mua nhưng anh vẫn chưa thể đáp ứng hết. Điều mong muốn của anh là có quỹ hỗ trợ để những bạn trẻ giai đoạn đầu học nghề không bỏ dở giữa chừng vì thiếu điều kiện trang trải cuộc sống.

Nghệ sĩ Đoàn Thái Cúc Hương (phố Quang Trung, phường Cửa Nam, Hà Nội) - học trò của nghệ nhân Nguyễn Văn Quyền cũng đã phục chế thành công nhiều loại đèn xưa và sáng tạo thêm các mẫu mới. Chị tâm sự: “Ông đã truyền nghề cho tôi rất kỹ lưỡng, chia sẻ hết các bí quyết. Tôi cũng nghiên cứu thêm tài liệu để vừa phục chế, vừa sáng tạo… Tôi rất vui vì sản phẩm của tôi được trưng bày tại không gian Bảo tàng Dân tộc học năm nay”. Được biết, chị Cúc Hương còn tự tạo ra màu đất để trang trí trên giấy dó, mở ra hướng đi mới cho nghề thủ công truyền thống.

Có thể nói, những nỗ lực của các nghệ nhân cùng các bạn trẻ đã thắp lên hy vọng rằng đồ chơi truyền thống vẫn có thể hồi sinh nếu có thêm những người tiếp nối. Để rồi trong tiếng trống hội rộn ràng, dưới ánh trăng rằm lung linh, những đứa trẻ hôm nay vẫn được nô nức vui cùng những món đồ chơi Trung thu thuở trước./.