Văn hóa – Di sản

Trần Thị Dung – từ cô gái làng Ngừ đến Linh từ Quốc Mẫu

Nguyễn Quang Ân • 30/10/2023 10:36

Trần Thị Dung là con của người dân chài Trần Lý. Họ Trần vốn nối về đời làm nghề đánh cá ở vùng Yên Sinh (Đông Triều - Quảng Ninh) sau ở hương Tức Mặc (Nam Định), rồi lại dời sang bên tả ngạn nơi ngã ba sông Hồng và sông Luộc, định cư ở Hải Ấp (Hưng Hà, Thái Bình). Thời ấy Hải Ấp đã là một vọng ấp trù phú, quê hương của những danh thần đời Lý như Thái úy Lưu Khánh Đàm, Tướng quân Đàm Phùng Thị, Thái phó Đàm Dĩ Mông.

Về huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình thăm lại những di tích thời Trần trên đất Ngự Thiên - Long Hưng xưa, chúng tôi không khỏi bồi hồi xúc động khi đến xã Liên Hiệp. Nơi đây hơn bảy trăm năm đã qua đi với biết bao biến động của thiên nhiên, xã hội, nhưng lòng người vẫn nhớ cô gái đẹp nhất làng Ngừ năm xưa với lời ca ngợi:

Trợ Lý, hưng Trần phù Ngự chúa,

Cổ lại hãn kiến thử tài nhân.

(Giúp Lý, dấy Trần bà Chúa Ngự,

Xưa nay ít thấy người phụ nữ tài năng như vậy)

Trong chính sử nước nhà, khi bình về vai trò của Linh Từ quốc mẫu đối với nhà Trần, sử thần Ngô Sĩ Liên phải thốt lên rằng: “Thế mới biết trời sinh Linh Từ là để mở nghiệp nhà Trần” (Đại Việt sử ký toàn thư).

tran-thi-dung-01-1687348023186936792812.jpeg
Linh từ Quốc mẫu Trần Thị Dung. Ảnh DT

Trần Thị Dung là con của người dân chài Trần Lý. Họ Trần vốn nối về đời làm nghề đánh cá ở vùng Yên Sinh (Đông Triều - Quảng Ninh) sau ở hương Tức Mặc (Nam Định), rồi lại dời sang bên tả ngạn nơi ngã ba sông Hồng và sông Luộc, định cư ở Hải Ấp (Hưng Hà, Thái Bình). Thời ấy Hải Ấp đã là một vọng ấp trù phú, quê hương của những danh thần đời Lý như Thái úy Lưu Khánh Đàm, Tướng quân Đàm Phùng Thị, Thái phó Đàm Dĩ Mông.

Chuyện bắt đầu từ khi Hoàng tử Sảm chạy về quê ngoại ở Hải Ấp năm Kỷ Tỵ (1209) thấy con gái Trần Lý có sắc đẹp bèn lấy làm vợ” (Đại Việt sử ký toàn thư). Năm sau vua cha là Lý Cao Tông mất, Thái tử Sảm mới 16 tuổi lên ngôi vua là Lý Huệ Tông, đem thuyền rồng về Hải Ấp đón Trần Thị lập làm nguyên phi. Năm Bính Tý (1216) sách phong bà làm Hoàng hậu. Đến năm 1226 nhà Lý mất ngôi. Năm 1226 Huệ Tông chết, nhà Trần giáng Huệ hậu làm Thiên cực công chúa, gả cho Trần Thủ Độ, lấy châu Lạng làm ấp thang mộc. Sau đó bà được vua Trần Thái Tông phong là Linh Từ quốc mẫu, về xe kiệu, áo mũ, người hầu đều ngang với Hoàng hậu. Bà mất tháng giêng năm Kỷ Mùi (1259).

Về vai trò của Trần Thị Dung trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước thời Trần, có thể nêu lên mấy điểm chính như sau:

Góp phần quan trọng lập nên vương triều Trần, đưa nước nhà qua khỏi cuộc suy loạn cuối thời Lý

Như sách sử đều chép, vào cuối triều Lý, nhất là dưới thời vua Lý Cao Tông (1176-1210) và Lý Huệ Tông (1211-1224), tình hình nước nhà cực kỳ rối ren. Chính quyền trung ương bất lực trước cuộc suy thoái về kinh tế và hỗn loạn về chính trị.

Trước thế nước nghiêng đổ nguy ngập như vậy, Trần Thị Dung dù giữ quyền nhiếp chính thay con gái còn trẻ thơ, nhưng bà cũng nhận biết được sự suy vong không thể nào cứu vãn nổi của nhà Lý. Những suy nghĩ sáng suốt của bà trước vận mệnh đất nước thể hiện rõ trong chiếu nhường ngôi của Lý Chiêu Hoàng như sau: “Trẫm là nữ chúa, tài đức đều thiếu, không người giúp đỡ, giặc cướp nổi lên như ong, làm sao mà giữ nổi ngôi báu nặng nề?”.

Bà cùng với Điện tiền chỉ huy sứ Trần Thủ Độ xếp đặt việc nữ chúa Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh vào tháng chạp năm Át Dậu (1226), trao quốc quyền cho dòng họ Đông A là một lực lượng mạnh nhất lúc ấy trỗi dậy từ nền kinh tế biển ở miền Hải Ấp. Đạo diễn một cuộc thay đổi triều đại như vậy, Trần Thủ Độ và Trần Thị Dung tỏ ra là những nhà chính trị sáng suốt, khôn khéo.

Vương triều Trần được thành lập đã mở đầu cho thời kỳ phát triển rực rỡ của nước Đại Việt, đủ sức đánh bại ba cuộc xâm lược tàn bạo của đế quốc Mông - Nguyên ở thế kỷ XIII. Công ấy thuộc về những người con ưu tú của họ Trần: từ Trần Lý đến Trần Tự Khánh, Trần Thừa, Trần Thủ Độ... mà Trần Thị Dung là nhịp cầu thứ nhất đưa họ từ địa vị người dân chài trở thành những cận thần của nhà Lý, rồi loại dần được những lực lượng chống đối, thực hiện cuộc chuyển giao triều đại từ Lý sang Trần.

Hóa giải hiềm khích, đoàn kết nội bộ vương triều Trần

Nhà Trần mới lập, đang phải lo việc đánh dẹp các thế lực cát cứ, tập trung quyền lực cho chính quyền trung ương và đẩy mạnh công cuộc xây dựng lại đất nước, chuẩn bị lực lượng đối phó với nguy cơ xâm lược từ phía bắc thì nẩy sinh mâu thuẫn trong nội bộ, có nguy cơ chia rẽ sâu sắc trong hoàng tộc. Bấy giờ Hoàng hậu Chiêu Thánh (tức Lý Chiêu Hoàng) không có con mà Thuận Thiên (chị của Chiêu Thánh, vợ của Trần Liễu) thì có mang Quốc Khang ba tháng, vua Thái Tông (em ruột Trần Liễu) bèn lấy Thuận Thiên lập làm Hoàng hậu và giáng Chiêu Thánh làm công chúa, về sau lại đem gả cho Lê Phụ Trần.

Do vậy, Trần Liễu họp quân ra sông cái làm loạn. Khởi binh được hai tuần, Liễu tự biết thế cô khó lòng đối lập được, giả làm người đánh cá đến chỗ vua xin hàng. Trần Thủ Độ nghe tin đến thẳng thuyền vua, rút gươm thét to rằng: “Giết tên giặc là Liễu”. Nhờ có Linh Từ quốc mẫu điều đình, hòa giải mới trở lại tình anh em, chú cháu, vua tôi như trước. Linh Từ là người có uy tín lớn trong hoàng tộc, được mọi người vị nể, bà đứng ra gánh vác phần nội trị của vương triều, thực hiện được sự đoàn kết, vua tôi đồng lòng, anh em hòa thuận là một trong những kế sách giữ nước thời Trần, mà sau này Trần Hưng Đạo đã tổng kết làm bài học lớn cho đời sau.

Tổ chức sơ tán, bảo vệ được hoàng gia và vợ con, tướng sĩ. Thu thập vũ khí gửi cho quân đội

Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên xâm lược lần thứ nhất, trước thế giặc ồ ạt tấn công, quân Đại Việt bị đánh lui. Nhà Trần phải bỏ Thăng Long rút xuống phía nam. Trong tình thế ấy, Linh Từ nhận lấy trách nhiệm thực hiện kế “thanh dã” đưa người, vũ khí, lương thực ra khỏi kinh đô để lại vườn không nhà trống khi giặc tiến vào. Đồng thời bà còn lo thu thập vũ khí gửi cho quân đội.

Ngày nay ở các xã Cộng Hòa, Liên Hiệp, Phúc Khánh, Thái Đường thuộc huyện Hưng Hà (Thái Bình) nơi quê hương bà vẫn còn những tên làng mang địa danh gắn liền với cuộc sơ tán này: làng Nội (dành cho nội tộc nhà vua ở), làng Triều Quyến là nơi gia quyến triều thần ở, làng Chúa (nơi ở của các công chúa), đình Ngự là nơi vua ở khi về thăm. Trong ký ức truyền đời của nhân dân các làng, có niềm tự hào đã được cùng với Linh Từ quốc mẫu che chở, bảo vệ hoàng gia khi nước nhà lâm nạn.

Về việc này sử gia Ngô Sĩ Liên cho biết: “Linh Từ... giữ gìn Hoàng thái tử, cung phi công chúa và vợ con các tướng soái thoát khỏi giặc cướp”.

Làm được những công việc to lớn ấy, có thể nói Linh Từ quốc mẫu là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên có tài tổ chức hậu cần, hậu phương trong chiến tranh giữ nước.

Từ cô gái làng Ngừ đến Linh Từ quốc mẫu, trải qua hai vương triều Lý - Trần đã khẳng định tài năng, nghị lực của Trần Thị Dung, một trong những người phụ nữ xuất sắc nhất trong lịch sử Việt Nam./.

Theo Danh nhân Thăng Long - Hà Nội

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • Lễ hội Đức Thánh Tam Giang tỏa sáng truyền thống quê hương Đa Phúc
    Chào mừng kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (18/11/1930 – 18/11/2026) và chào mừng Ngày văn hoá Việt Nam 24/11. Trong không khí phấn khởi, tự hào và hướng về những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, trong hai ngày 17 và 18/11/2026 (tức ngày mùng 9 và 10 tháng 10 Âm lịch năm Bính Ngọ), tại đình Ngô Đạo, thôn Ngô Đạo, xã Đa Phúc, Thành phố Hà Nội, đã diễn ra Lễ hội truyền thống Đức Thánh Tam Giang năm 2026 với nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc, trang trọng và giàu ý nghĩa.
  • Xã Nội Bài: Khánh thành công trình tu bổ di tích nghệ thuật đền, chùa Thanh Nhàn
    Ngày 14/11, Đảng ủy - HĐND – UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Nội Bài (Hà Nội) long trọng tổ chức Lễ khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo đền, chùa Thanh Nhàn và hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026. Dự buổi lễ có Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong và đồng chí Đinh Văn Khóa, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội .
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Hà Nội: Công nhận 46 không gian văn hóa sáng tạo và khai trương Không gian văn hóa Lũng Trăng
    Tối 8-11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, xã Yên Xuân, Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Lễ trao quyết định công nhận 46 Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026 và khai trương không gian văn hóa Lũng Trăng. Nằm dưới chân núi Viên Nam, giữa không gian thiên nhiên của vùng đất Mường Yên Xuân, Lũng Trăng ra đời mở ra một không gian giao thoa giữa thiên nhiên, nghệ thuật và văn hóa bản địa.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến đa dạng của chị cho nền văn học đương đại nước nhà. Đặc biệt, ở mảng sáng tác dành cho thiếu nhi, chị đã trở thành người bạn đồng hành bền bỉ của tuổi thơ qua nhiều thế hệ.
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Các thủ khoa xuất sắc của Thủ đô là nguồn lực quý báu góp phần đưa đất nước phát triển
    Đó là phát biểu của đồng chí Nguyễn Văn Phong – Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội tại "Lễ tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường Đại học, Học viện trên địa bàn Thành phố năm 2026" do Thành ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tối ngày 18/11.
  • Phường Tây Hồ tuyên dương các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu năm 2026
    Ngày 19/11, UBND phường Tây Hồ (Hà Nội) tổ chức Lễ tuyên dương, khen thưởng các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu nhân dịp kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026). Đây là dịp tri ân những đóng góp của đội ngũ nhà giáo, đồng thời ghi nhận những thành tích nổi bật của ngành Giáo dục và Đào tạo phường trong thời gian qua.
Đừng bỏ lỡ
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
  • Triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”
    Sáng 17/11, tại không gian Villa 49 Trần Hưng Đạo (phường Cửa Nam, TP. Hà Nội), đã diễn ra phiên khai mạc triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Ngày Văn hóa Việt Nam, Ngày hội Đại đoàn kết
    Theo Ban Tuyên giáo Trung ương, phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) cần gắn việc kế thừa các giá trị lịch sử, tư tưởng với những nhiệm vụ cụ thể trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
  • 260.000 lượt khách tham gia Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 sau 3 ngày tổ chức
    Ba ngày đầu tiên, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đã đón ước tính 260.000 lượt người tham gia tại 5 khu vực, với 88 hoạt động được tổ chức. Đây cũng là mùa có lượng công chúng tham gia lớn nhất từ trước đến nay.
Trần Thị Dung – từ cô gái làng Ngừ đến Linh từ Quốc Mẫu
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO