Văn hóa – Di sản

Lễ hội chùa Thầy trong ký ức

Phan Hằng • 07:23 02/06/2023

Chùa Thầy không chỉ là điểm đến của du khách muôn phương, mà còn là nơi linh thiêng cũng như lưu giữ những giá trị văn hóa dân tộc, nhất là trong ngày hội chùa Thầy. Và riêng tôi, đây còn là nơi mang đầy kỷ niệm tuổi thơ với màu sắc quê hương.

Chùa Thầy thuộc địa phận xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 cây số. Đây là ngôi chùa nổi tiếng gắn liền với câu chuyện về nửa sau cuộc đời và cũng là một đoạn tu hành của Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Chuyện rằng, sau một thời gian tu hành ở núi Sài Sơn, ngài đã thoát xác đầu thai thành con trai của Sùng Hiền Hầu, về sau là vua Lý Thần Tông.

le-hoi-chua-thay.jpg
Thủy đình trước chùa Cả. Ảnh: Đoàn Đức Thành

Nhiều tài liệu ghi lại rằng, trước kia chùa vốn là một am nhỏ mang tên Hương Hải am trên núi Sài Sơn và có từ thời Đinh. Tới thời Lý, chùa Thầy được xây dựng lại thành hai cụm chùa Cao (Đỉnh Sơn Tự) ở trên núi và chùa Dưới (chùa Cả, Thiên Phúc Tự) ở chân núi. Trải qua các triều đại, chùa được trùng tu nhiều lần và các bức tượng, điêu khắc ở chùa đều mang bóng dáng kiến trúc qua từng thời kỳ. Chùa không có nghi môn, tam quan và có kiến trúc theo lối tiền Phật hậu Thánh - phía trước thờ Phật, phía sau thờ Thiền sư Từ Đạo Hạnh (Thánh). Thiền sư là người có công lớn trong việc dạy học và chữa bệnh cho dân. Tương truyền, ngài cũng là người đã tổ chức và dạy người dân nơi đây chơi đá cầu, đánh vật, múa rối nước.

Lễ hội chùa Thầy là một trong những lễ hội được kết hợp khéo léo, sinh động giữa tôn giáo và tín ngưỡng dân gian. Ngày khai hội là ngày 5/3 và kéo dài đến 8/3 âm lịch. Bước vào khai hội, các phật tử cùng nhà sư và nhân dân làm lễ tắm tượng, lau dọn khám thờ. Một năm chỉ được mở khám thờ ra một lần.

Trong ký ức tuổi thơ tôi, cứ đến dịp này là cả làng háo hức kéo nhau đến xem lễ tắm tượng. Bà ngoại tôi thường đi chùa, nên luôn tới nhắc mẹ tôi chuẩn bị chiếc khăn nhỏ, hoặc một cái lọ nhỏ để xin nước tắm tượng. Người dân địa phương tôi còn gọi đó là nước Thánh. Mọi người cho rằng phải thật may mắn lắm mới xin được nước tắm thánh này, vì thường lễ tắm tượng diễn ra từ 5 giờ sáng, lúc còn tinh mơ. Còn những năm gần đây, lễ tắm tượng đã chuyển sang giờ Ngọ, và chỉ những ai đức cao vọng trọng, sống tu dưỡng tốt mới được dự phần tham gia. Nước tắm tượng sẽ được vẩy khắp nơi cho người khang vật thịnh. Chiếc khăn tắm thánh sẽ được chia cho trẻ em để tránh tà khí. Còn nhớ, khi sinh con đầu lòng đúng vào tháng Hai, tôi cũng đã háo hức chờ đến ngày khai hội tháng Ba để xin nước tắm Thánh cho bé.

Sau lễ tắm Thánh là lễ cúng Phật và chạy đàn, một nghi thức diễn xướng, mang đậm chất tôn giáo. Trong khung cảnh “sương khói mờ nhân ảnh”, các nhà sư với bộ áo cà sa trang nghiêm, tay cầm gậy hoa múa lượn vòng tròn, vừa đi vừa múa hát theo đàn nhạc đệm và tiếng mõ tụng kinh, chân bước nhịp nhanh nhịp chậm thể hiện một chuyến đi không ngừng của kiếp nhân sinh luân hồi để vươn tới điều Chân, Thiện, Mỹ. Du khách và người dự hội như bị hút vào cõi vô lo vô âu, như lạc vào chốn Tây Thiên ngay giữa đời thường.

Sức hút khó cưỡng của lễ hội chùa Thầy còn là cuộc hành trình đi thăm quần thể núi non hùng vĩ của núi Thầy (Sài Sơn) cùng hang động và chùa chiền: Từ chùa Cao, chùa Một Mái tới hang Bụt Mọc rồi thăm hang Bác Hồ, hang Thánh Hóa tới hang Cắc Cớ sâu thẳm với dấu tích và truyền thuyết ẩn theo động Gió Lùa với làn sương mờ tỏ. Giây phút tận hưởng thiên nhiên trong lành trong không khí ngày hội là khi đứng trên chợ Trời nhìn xuống những dòng người tấp nập đi lễ chùa. Đường xuống núi dẫn về trung tâm sân ao Rồng, nhà Rối, ngay trước chùa chính (chùa Cả).

Lễ hội chùa Thầy đặc sắc với những trò chơi, cảnh các thầy đồ viết thư pháp ở trên hai cầu Nhật Tiên Kiều và Nguyệt Tiên Kiều. Đặc biệt là trò múa rối nước, diễn ra ngay trước thủy đình. Nội dung của các vở múa rối là những câu chuyện thần tiên hay chuyện đời thường ý nhị. Hoặc có khi là những câu chuyện cổ như “Tấm Cám”, “Thạch Sanh”. Đây là một trong loại hình nghệ thuật mang đậm tính nhân văn, gắn liền với đời sống của người nông dân Việt Nam xưa.

Ngày bé, cứ mỗi lần tiếng chuông chùa vang vọng là lũ học trò chúng tôi biết sắp đến giờ tan trường. Ngay đó, chúng tôi sẽ cùng nhau tụ tập trong sân chùa Cả rộng rãi chơi đùa, nhảy dây và nhặt hoa gạo rụng. Trước đây làng tôi có nhiều gốc gạo cổ thụ, hễ đến ngày hội là hoa nở cháy rực cả một vùng trời tháng Ba. Hồ nước, thủy đình và những bông hoa gạo soi bóng đẹp và bình yên đến nao lòng. Chỉ tiếc rằng bây giờ chỉ còn lại một cây gạo, mỗi năm đến độ nở hoa như gom cả ký ức đỏ rực của tôi năm nào ùa về. Ngày ấy, chưa có nhiều đồng hồ xem giờ và chưa có điện thoại thông minh như bây giờ. Những hôm nào cuối tuần được nghỉ học, lũ chúng tôi lại chạy ra sân chùa nhặt những vỏ lon bia, lon nước ngọt của khách thập phương để mang đi bán đồng nát kiếm tiền mua, sách, bút vở… Rồi đến mùa thi cuối năm học, những ngày ôn thi nóng nực, lũ chúng tôi rủ nhau trèo lên núi vào hang Bác Hồ, hang Gió, hay cửa hang Cắc Cớ ngồi học bài cho mát. Ngày đó, chúng tôi vẫn có một niềm tin rằng ôn thi trong hang động sẽ sớm thành… chính quả, đó là thi đỗ!

Thời ấy, lối mòn lên núi đến chùa Cao và hang động là những bậc đá tự nhiên được xếp chồng lên nhau tạo thành bậc. Đá núi có đoạn chênh vênh đến độ, trong một lần lớp chúng tôi tổ chức leo núi, chẳng may bạn đi trước vô tình làm lăn đá vào đầu bạn đi sau, khiến bạn đi sau bị chấn thương đầu phải vào viện mổ lấy máu tụ. Sau này, đường lên núi được xây thành những bậc thang, leo lên dễ hơn. Những bậc thang dẫn lên núi ấy được xây dựng bằng công sức của người dân quê tôi. Chúng tôi gọi là đi “chấp tác”. Mỗi người dân cùng góp sức chuyền tay nhau từng viên gạch theo kiểu nối dây từ chân núi tới chùa Cao, vừa vận chuyển, vừa xây. Tôi tự hào vì đã góp một phần nhỏ sức trên con đường xây bậc leo núi ấy.

Cho đến nay, dù trải qua nhiều thăng trầm lịch sử nhưng các kiến trúc cổ thuộc quần thể khu di tích chùa Thầy vẫn còn giữ được. Không chỉ là những huyền tích, điển hình cho một không gian của làng quê Bắc bộ xưa hay là bóng dáng Tuyên phi Đặng Thị Huệ mà bộ phim “Đêm hội Long Trì” của đạo diễn Hải Ninh đã truyền tải như vẫn thoảng nơi đây dưới chân núi Sài./.

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • Lễ hội Đức Thánh Tam Giang tỏa sáng truyền thống quê hương Đa Phúc
    Chào mừng kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (18/11/1930 – 18/11/2026) và chào mừng Ngày văn hoá Việt Nam 24/11. Trong không khí phấn khởi, tự hào và hướng về những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, trong hai ngày 17 và 18/11/2026 (tức ngày mùng 9 và 10 tháng 10 Âm lịch năm Bính Ngọ), tại đình Ngô Đạo, thôn Ngô Đạo, xã Đa Phúc, Thành phố Hà Nội, đã diễn ra Lễ hội truyền thống Đức Thánh Tam Giang năm 2026 với nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc, trang trọng và giàu ý nghĩa.
  • Xã Nội Bài: Khánh thành công trình tu bổ di tích nghệ thuật đền, chùa Thanh Nhàn
    Ngày 14/11, Đảng ủy - HĐND – UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Nội Bài (Hà Nội) long trọng tổ chức Lễ khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo đền, chùa Thanh Nhàn và hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026. Dự buổi lễ có Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong và đồng chí Đinh Văn Khóa, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội .
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Hà Nội: Công nhận 46 không gian văn hóa sáng tạo và khai trương Không gian văn hóa Lũng Trăng
    Tối 8-11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, xã Yên Xuân, Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Lễ trao quyết định công nhận 46 Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026 và khai trương không gian văn hóa Lũng Trăng. Nằm dưới chân núi Viên Nam, giữa không gian thiên nhiên của vùng đất Mường Yên Xuân, Lũng Trăng ra đời mở ra một không gian giao thoa giữa thiên nhiên, nghệ thuật và văn hóa bản địa.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhìn lại mỹ thuật thời Đổi mới
    Không phải chỉ đến khi công cuộc Đổi mới được chính thức phát động năm 1986, mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu chuyển mình. Từ đầu những năm 1980, những thay đổi trong tư duy sáng tác, cách tổ chức đời sống nghệ thuật và quan niệm về quyền của người nghệ sĩ đã âm thầm diễn ra. Art talk “Mỹ thuật thời Đổi mới: Một cuộc chuyển mình từ bên trong” do A&V Art Space tổ chức mới đây với sự tham gia của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Đặt cọc VinFast VF 5 mới tới 18/11: Ưu đãi 10 triệu đồng, nhiều tiện nghi hỗ trợ người lái
    VinFast VF 5 mới kết hợp công nghệ hỗ trợ người lái với khoang nội thất tiện dụng, tạo sức hút với khách mua ô tô lần đầu. Mẫu xe đang được ưu đãi 10 triệu đồng trong thời gian cọc sớm từ 12-18/11/2026.
  • Các thủ khoa xuất sắc của Thủ đô là nguồn lực quý báu góp phần đưa đất nước phát triển
    Đó là phát biểu của đồng chí Nguyễn Văn Phong – Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội tại "Lễ tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường Đại học, Học viện trên địa bàn Thành phố năm 2026" do Thành ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tối ngày 18/11.
Đừng bỏ lỡ
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến
  • Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “HANIFF 2026 là cơ hội lớn cho giới làm phim, làm nghề điện ảnh Việt Nam”
    Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026 (HANIFF lần thứ VIII) quy tụ nhiều bộ phim chất lượng được tuyển chọn từ các nền điện ảnh trên thế giới. Để những tác phẩm xuất sắc này có mặt tại Liên hoan, công tác tuyển chọn được tiến hành công phu, kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước. Tạp chí Người Hà Nội có cuộc trò chuyện với đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội đồng Sơ tuyển HANIFF 2026 để hiểu rõ hơn về công việc hậu cần này.
  • Chương trình “Muôn sắc Việt Nam” tại Hà Nội khẳng định sức hút với công chúng
    Chỉ ít phút sau khi Ban tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam: Văn hóa soi đường - Non sông hòa nhịp” chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, mở cổng đăng ký vé trực tuyến vào 10 giờ sáng 19/11, toàn bộ vé trực tuyến miễn phí xem chương trình đã được đăng ký hết. Qua đó cho thấy “Muôn sắc Việt Nam” có sức hút rất lớn đối với công chúng.
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
Lễ hội chùa Thầy trong ký ức
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO