Tiệc bánh trôi ở đền Hát Môn

Ngày mùng 8 tháng Ba là ngày mất của Hai Bà Trưng. Trong dịp hội, ngoài nghi thức cúng tế và các trò vui dân gian, dân làng còn thực hành một lễ tục đặc biệt: làm bánh trôi dâng cúng, gọi là “tiệc bánh trôi”. Bánh trôi ở đây còn được gọi là bánh tù tì, một cái tên rất cổ gợi nhớ thời đại Lạc Hùng, Lạc Việt xa xưa. Theo lệ, bánh dâng lễ phải làm đủ 100 viên. Sau khi tế lễ xong, lấy 49 viên đặt vào bông hoa sen, rồi mang ra sông Hát thả trôi xuôi về biển Đông. Trước ngày dâng bánh vào đền, dân làng không được phép ăn bánh trôi. Lệ kiêng kỵ này có từ thời cổ. Tục truyền, đúng ngày này năm xưa, khi Hai Bà Trưng thua trận ở Cấm Khê trở về, một bà lão trong làng đã làm bánh tù tì dâng tiến. Bởi vậy, nếu vào ngày kỵ của Hai Bà Trưng mà ai dám ăn bánh trước khi tế lễ được coi là bất kính. Cùng với truyền thuyết dân gian, bà lão dâng bánh còn được dân làng lập miếu thờ bên cạnh đền Hai Bà Trưng như một chứng tích lịch sử.

Việc làm 100 viên bánh, rồi đặt 49 viên vào hoa sen tương truyền bắt nguồn từ huyền tích Âu Cơ sinh 100 trứng. Số bánh thả trôi mang ý nghĩa tượng trưng cho 49 người con theo Lạc Long Quân xuống biển, còn một người ở lại đất Phong Châu làm vua - chính là Chàng Cả, tức vua Hùng thứ nhất. Lễ tục này chính là nhằm nhắc lại dòng dõi Lạc Hùng của Hai Bà Trưng.

Cũng từ lễ tục độc đáo này, dân gian còn lưu truyền cách lý giải rằng tên gọi “bánh trôi” xuất phát từ hành động thả bánh theo dòng sông Hát. Tuy chỉ là giả thuyết từ nguyên mang tính dân gian, nhưng đó vẫn là một cách lý giải thú vị, tràn đầy hào khí dân tộc.
Ngày mùng 4 tháng Chín âm lịch, tương truyền là ngày Hai Bà Trưng lên đàn thề tế cáo trời đất và khao quân. Trong ngày hội, dân làng kéo cờ đại, giết trâu, dê, bò, lợn để làm lễ tế Hai Bà Trưng. Con trâu tế do các quan viên lựa chọn từ trước, được mang ra “trình diện” tại lễ hội. Tiêu chuẩn chọn trâu rất khắt khe, yêu cầu phải béo tốt và có quý tướng như: “Lưng cầu, đầu quạ, dạ bình vôi, mắt ốc nhồi”. Dân làng tin rằng nếu chọn được trâu đúng cách thì năm đó họ sẽ làm ăn phát đạt, thịnh vượng. Bởi vậy, việc chọn trâu tế được coi trọng đặc biệt. Sau khi “trình diện” xong, trâu được cho uống rượu, rồi cắt tiết và để nguyên con thui vàng làm lễ tế./.