Hà Nội xưa - nay

Câu đối Tết ở Thăng Long - Hà Nội

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến • 13/02/2024 07:41

Xưa, trong ngày Tết Nguyên Đán, người Việt thường treo câu đối đỏ ở cửa ra vào. Ở Thăng Long - Hà Nội, treo câu đối không chỉ là một nét văn hóa truyền thống mà còn được xem như một hình thức nghệ thuật tao nhã, thể hiện sự sâu sắc trong tư duy của người dân Kinh kỳ.

cau-doi-hay.jpg

Thời Lý - Trần, ngày Tết ở kinh đô Thăng Long, nhà nhà đều treo “Đào phù” (còn gọi là bùa đào, trên vẽ hình Thần Đồ và Uất Lũy). Về “Đào phù”, Hoàng Sĩ Khải (đỗ tiến sĩ năm 1554 làm đến chức Thượng thư kiêm Tế Tửu Quốc Tử Giám triều Mạc) làm bài thơ “Tứ thời khúc vịnh” bằng chữ Nôm dài 336 chữ, trong đó có câu:

Chung Quỳ (tranh) khéo vẽ nên hình
Bùa đào cấm quỷ, phòng linh ngăn tà.

Vì sao người ta lại treo “Đào phù”? Ngày 23 tháng Chạp, ông Công, ông Táo cưỡi cá chép về trời, vũ trụ vô chủ, không có thần linh cai quản, vì thế ma quỷ hoành hành. Nhưng ma quỷ rất sợ màu đỏ nên vào ngày này, các gia đình treo “Đào phù” ở cửa, ma quỷ thấy sẽ không dám vào nhà quấy nhiễu. Từ “Đào phù”, người xưa viết câu đối trên giấy hồng điều, bày tỏ mong muốn trong năm mới và treo hai bên cửa. Câu đối trên giấy hồng điều tích hợp ba ý nghĩa: màu đỏ tượng trưng cho may mắn (theo thang giá trị châu Á), xua đuổi ma quỷ và là thú chơi tao nhã, trí tuệ.

Thời Lê sơ, treo câu đối ngày Tết đã trở nên phổ biến ở kinh thành Thăng Long. Gần Tết, dân kinh thành nháo nhác tìm người hay chữ, lạy lục viết cho đôi câu đối treo Tết. Tương truyền, một năm, gần đến giao thừa, vua Lê Thánh Tông, vị vua hay chữ, tài thơ ca vi hành quanh thành xem con dân của mình ăn Tết thế nào. Đến một nhà, ngài không thấy treo câu đối ở cửa, hỏi mới biết đó là một người ở phường nhuộm vải góa vợ, con trai đi lính ở miền biên ải. Ngài bèn sai lấy giấy bút rồi tự tay mài mực và viết:

Thiên hạ thanh hoàng giai ngã thủ
Triều trung chu tử tổng ngô môn

Dịch nghĩa:

Xanh vàng thiên hạ đều tay tớ tạo ra
Đỏ tía chốn triều đình tất cả từ nhà ta ra

Rồi ngài giải thích cho chủ nhà, nghe xong mặt chủ nhà rạng rỡ, vội quỳ lạy vua. Một giai thoại khác cũng gần Tết, vua Lê Thánh Tông giả dạng thường dân vi hành. Đi qua một nhà không thấy có câu đối treo cửa, hỏi thì chủ nhà trả lời do thân phận nghèo hèn nên không dám xin chữ. Gặng thêm, mới biết người này làm nghề hót phân, nghe vậy ngài sai lấy bút mực viết ngay đôi câu đối tặng chủ nhà:

Thân ý nhất nhung y, năng đảm thế gian nan sự
Thủ trì tam xích kiếm, tận thu thiên hạ nhân tâm

Dịch nghĩa:

Mình khoác một tấm nhung y, gánh trọn gian nan trần thế
Tay vung thanh gươm ba thước, tận thu thiên hạ nhân tâm

Viết xong ngài cho dán hai bên cửa rồi cắt nghĩa, nghe giảng giải chủ nhà không còn mặc cảm, thấy tự hào cái nghề của mình.
Kinh đô Thăng Long có nhiều trí thức Nho giáo nên ngoài viết câu đối treo cửa, họ còn viết câu đối treo ở bàn nước, khách đến chúc Tết sẽ luận bàn câu đối. Viết câu đối không hề đơn giản, viết hay càng khó. Ngoài đối ý, đối chữ, câu đối Tết cũng phải tuân theo niêm luật về cú pháp, nhịp điệu, thanh sắc… nên câu đối được cho là đỉnh cao của nghệ thuật ngôn từ. Tiếc là, nhiều câu đối của các bậc danh Nho có ý nghĩa sâu sắc đã không được lưu truyền đến ngày nay.

Thời nhà Nguyễn, Hà Nội có phố Hàng Bồ chuyên bán bút, giấy, mực, nghiên. Từ rằm tháng Giêng, các ông đồ đã trải chiếu ngồi nhờ trước cửa hàng bán câu đối, viết sẵn hoặc chờ khách nhờ viết câu đối mới. Ngay cả khi nhà có tang cũng không thể thiếu câu đối, chỉ có điều giấy viết là màu vàng hay màu xanh lục. Một bài báo đăng trên “Tương lai Bắc Kỳ” năm 1889 mô tả: “Phố Hàng Trống nhà còn thưa, vào áp Tết, ngoài bán tranh, người ta còn bán cả chữ Hán”. Chữ Hán (Nho) mà bài báo nói đến chính là câu đối, nghĩa là ở Hàng Trống, ngoài bán tranh từng bán cả câu đối Tết. Xưa, các danh Nho viết câu đối Tết là để lập ngôn, bày tỏ thái độ về nhân tình thế thái, nhưng khi thực dân Pháp xâm chiếm Hà Nội, câu đối Tết được sử dụng như thứ vũ khí. Hoàng Cao Khải là quan kinh lược của triều đình nhà Nguyễn ở Hà Nội. Là quan nước Việt nhưng lại tuân lệnh Pháp huy động quân đánh nghĩa quân Bãi Sậy. Khi chính phủ bảo hộ bãi chức kinh lược của ông ta thì đêm 30 Tết, một Nho sĩ từ Hưng Yên mang câu đối dán trên tường nhà Hoàng Cao Khải:

Ông ra Bắc là may, chức kinh lược, tước quận công, bốn bể không nhà mà nhất nhỉ
Ông về Tây cũng tiếc, trong triều đình, ngoài chính phủ một lòng với nước có hai đâu

Thời thế đổi khác, đề tài câu đối ngày càng đa dạng, giọng điệu cũng phong phú. Cô đầu không chỉ là kỹ nữ đáng thương, thành nhân vật cho các nhà văn, nhà thơ mà còn xuất hiện trong câu đối Tết. Nhà thơ Tản Đà tặng cô đầu phố Khâm Thiên:

Ai đẻ mãi ra xuân, xuân ấy đi, xuân khác về, năm nay, năm ngoái xuân hơn, kém
Nhà lại sắp có khách, khách quen vào, khách lạ đến, năm ngoái, năm nay khách vắng, đông

Trong nửa đầu thế kỷ XX, chữ Quốc ngữ, chữ Pháp được sử dụng phổ biến trong xã hội, người viết câu đối bằng chữ Nho và tục chơi câu đối Tết ở Hà Nội thưa dần. Nhà giáo Vũ Đình Liên làm bài thơ “Ông đồ” đăng trên báo “Tinh hoa” năm 1936, tiếc nuối cho một thứ chữ mà lớn hơn, tác giả lo lắng văn hóa truyền thống Việt Nam đang bị mai một: “Mỗi năm hoa đào nở/ Lại thấy ông đồ già/ Bày mực Tàu giấy đỏ/ Bên phố đông người qua/ Bao nhiêu người thuê viết/ Tấm tắc ngợi khen tài/ Hoa tay thảo những nét/ Như phượng múa, rồng bay/… Năm nay đào lại nở/ Không thấy ông đồ xưa/ Những người muôn năm cũ/ Hồn ở đâu bây giờ?”

bai-tho-ong-do.jpg

Sau 1954, miền Bắc tiến lên Chủ nghĩa Xã hội, chế độ mới nên nội dung câu đối đã thay đổi. Cũng như văn chương, thơ ca, câu đối tham gia tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước. Các nhà xuất bản đặt hàng những người am hiểu thú chơi này sáng tác ra các câu đối bằng chữ Quốc ngữ phục vụ mục đích tuyên truyền. Sau đó cơ quan chuyên trách in và bán tại các cửa hàng văn hóa phẩm. Còn trên các tờ báo xuân cũng có câu đối, như:

Lung linh én bạc phanh thây pháo đài bay
ung dung đón Tết
Rực rỡ rồng vàng xé xác bê năm hai đĩnh đạc
vào Xuân

Thời bao cấp, ngoài câu đối “chính thống”, dân gian cũng truyền tai nhau những câu ví như:

Tí mỡ, tí miến, tí mì chính, bán bìa số 9,
chen bẹp ruột
Lít dầu, yến củi, yến mùn cưa bán ô số 3,
xô lòi gan.

Nhiều năm nay, tục xin chữ đầu năm đã “sống” lại. Còn câu đối Tết chữ Nho, chữ Nôm và cả chữ Quốc ngữ lác đác có người chơi. Xã hội thay đổi, không mong thú chơi câu đối thịnh lại như xưa, song có những người như vậy là đáng quý./.

Bài liên quan
  • Nguyễn Đăng Huân - vị quan thanh liêm kiệm ước
    Nguyễn Đăng Huân, tên tự là Hy Khiêm, sinh năm Ất Sửu (1805), người xã Hương Ngải, huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây; nay là thôn Hương Ngải, xã Hương Ngải, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Ông đỗ cử nhân khoa Mậu Tý (1828) tại trường thi Bắc Thành. Kỳ thi này, lấy đỗ 20 người, thì Nguyễn Đăng Huân đỗ thứ hai.
(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
    Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Workshop “Màu của nắng” và hành trình làm sống dậy di sản của nghệ sĩ Bo Bi
    Ẩn mình trên tầng hai của khu thương mại sầm uất, đình Hoa Lộc Thị, nơi thờ tự Ông tổ nghề nhuộm những ngày này bỗng bừng lên rực rỡ. Nằm trong chuỗi hoạt động của Tuần lễ Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop tơ lụa “Màu của nắng” không chỉ mang đến lăng kính thị giác mới mẻ, mà còn là nỗ lực đầy tâm huyết của người nghệ sĩ nhằm đánh thức trầm tích văn hóa ngàn năm trên đất kinh kỳ.
  • Thúc đẩy phát huy tiềm năng không gian đô thị thông qua các ý tưởng sáng tạo
    Sáng ngày 15/11/2026, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội đã diễn ra Lễ trao giải Cuộc thi “Thiết kế Không gian Sáng tạo Hà Nội 2026” với chủ đề “Hà Nội – Đánh thức không gian đô thị” do Tạp chí Kiến trúc – Hội Kiến trúc sư Việt Nam phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức trong khuôn khổ Chương trình Phát triển Hạ tầng sáng tạo thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.
  • “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”: Bồi đắp lòng yêu nước, khơi dậy sức mạnh đoàn kết
    Nhân dịp kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam (18/11/1930 - 18/11/2026), tối ngày 14/11, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội đã tổ chức chương trình chính luận nghệ thuật đặc biệt mang tên “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”.
  • Đưa nghệ thuật xiếc và tạp kỹ đến gần hơn với công chúng
    Tối 15/11, tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, chương trình “Âm nhạc cộng đồng” do Nhà hát Nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ Hà Nội thực hiện đã giới thiệu nhiều tiết mục biểu diễn đặc sắc. Với sự kết hợp giữa kỹ thuật xiếc, ảo thuật và những màn diễn vui nhộn mang đến điểm hẹn nghệ thuật hấp dẫn, góp phần làm phong phú không gian văn hóa Hồ Gươm.
  • “Lụa Đào Nhuộm Dáng” - Khi thời trang hòa nhịp cùng phố phường Hà Nội
    Chiều 15/11, tuyến phố Tràng Tiền (Hà Nội) trở thành sàn diễn thời trang đầy sắc màu nghệ thuật với sự tham gia của 5 đơn vị giáo dục: Đại học Công nghiệp & Thương mại Hà Nội, Đại học Mở Hà Nội, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Đại học Mỹ thuật Công nghiệp và Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
Đừng bỏ lỡ
Câu đối Tết ở Thăng Long - Hà Nội
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO