Lý luận - phê bình

Vừa tỉnh vừa mê với “Thuốc mê” của Thâm Tâm

Nhà thơ Nguyễn Quang Hưng • 11:08 04/07/2024

Câu chuyện mỏng mảnh, ngắn gọn, mà nhà thơ Thâm Tâm gợi ra được những sắc thái ly kỳ, hồi hộp. Nhưng vừa ngả theo hướng truyện phiêu lưu, điều tra, lại vừa gài được chất tình của chuyện yêu đương quyến luyến nam nữ, mà không ngả ngớn, “sến sẩm” ướt át. Liên tưởng trong đời sống hiện đại hôm nay, tiểu thuyết “Thuốc mê” vẫn nhắc hỏi ta về việc sống như thế nào cho ra con người, giữa biết bao nhiêu áp lực và ràng buộc.

thuoc-me-tham-tam.jpg

1. Đọc, cảm nhận được cái tình thật của con người thương mến, lưỡng lự, dằn vặt trước tình yêu song hành với tội lỗi, với nguy cơ đánh mất bản thân. Nhưng cũng mở ra những ngẫm ngợi, triết lý và ẩn ý trong sự nhắn nhủ người ta nên sống thế nào cho đàng hoàng, đứng đắn, lương thiện ở đời. Ấy là cái tài sáng tạo của người viết khi phác thảo cốt truyện, dụng công tháo lắp trong điều hòa mạch truyện và trau chuốt ngôn ngữ, văn phong.

Đó là vài cảm nhận khi đọc tiểu thuyết ngắn “Thuốc mê” của nhà thơ Thâm Tâm từng xuất bản trước năm 1945, thời gian qua được Công ty Linh Lan Books và NXB Lao động ấn hành, đưa trở lại bạn đọc hôm nay. Từ đây vừa hé mở thêm về văn tài của một nhà thơ tài hoa, cũng trình lại cho công chúng một ví dụ độc đáo của lao động nhà văn trong vòng xoay tìm tòi sáng tác cá nhân - nắm bắt xu hướng sáng tạo của đời sống văn chương và đồng nghiệp - tìm hiểu thị hiếu độc giả.

2. Chia sẻ từ ông Nguyễn Tuấn Khoa (con trai nhà thơ) và PGS. TS Ngô Văn Giá cho thấy, Thâm Tâm là người ham học hỏi, thích thử sức với những thể loại, chủ đề mới. Đồng thời trong quãng những năm nửa cuối thập niên 30, mấy năm đầu thập niên 40 của thế kỷ XX, Thâm Tâm cùng một số đồng nghiệp đã bước vào nghề viết và hoạt động văn chương như những người viết chuyên nghiệp, vừa để thỏa đam mê sáng tác vừa để mưu sinh. Nhiều tác phẩm song hành với quá trình làm văn, làm báo của nhóm các thi nhân, văn nhân khi ấy, là sự phản chiếu nhất định mối quan hệ người viết - người đọc qua việc sáng tác, phục vụ khách hàng bằng hàng hóa văn chương trong cơ chế đã mang tính thị trường thời bấy giờ. Cùng với đó, cũng phản chiếu tác động qua lại giữa những người cầm bút cùng thời hoặc chênh nhau chút ít trong ý tưởng, đề tài, sự ảnh hưởng và có thể cả cạnh tranh, đua tài sáng tạo.

Nhìn rộng ra, trong đời sống văn chương nước nhà những năm trước 1945, xuất hiện những sáng tác về các nội dung yêu đương lãng mạn, lại có những tác phẩm mang tính luận đề, hướng về mục đích răn dạy đạo lý, nhắc nhở thanh niên sửa sang đạo đức, lối sống như các sáng tác của một số nhà văn trong nhóm Tự Lực văn đoàn. Có loạt tác phẩm mang màu sắc trinh thám, phiêu lưu, ký sự ly kỳ và còn mang cả chất rùng rợn… Và người viết trẻ Thâm Tâm, khả năng cao, đã có những lắng đọng từ trước, những tham khảo nhất định từ các bậc đàn anh đó, cũng như từ người bạn tâm giao Trần Huyền Trân, để sáng tác nên tác phẩm “Thuốc mê” đặc sắc của mình.

3. Câu chuyện “Thuốc mê” của Thâm Tâm bắt đầu từ cuộc rời làng quê Lữ Xá êm đềm của Tý - cô gái bán lụa. Tưởng chừng cô lên chợ Bái để bày hàng như lẽ thường. Nhưng không, chuyến đi của cô gắn với một tập tục… khủng khiếp! Mỗi năm, người con gái được chọn của làng Lữ Xá phải dùng thuốc mê làm đắm say lú lẫn rồi sau đó là dùng thuốc độc để hại một mạng trai ở nơi khác, làng khác. Rồi cô phải trở về làng để báo cáo trước một thời hạn nhất định. Nếu không thực hiện được việc này, thì chính người con gái đó sẽ phải chịu hậu quả thảm khốc do người làng bí mật đi theo, giám sát và… ra tay. Ngôi làng Lữ Xá ấy lại có sự ràng buộc mang tính bắt buộc đối với những người được giao đi làm cái nhiệm vụ… hại người đó, là bởi, trước kia từng có tiền lệ, nếu không hại được người làng khác, thì cả làng sẽ gặp tai họa. Nếu hại được người, thì đời sống, mọi công lên việc xuống của người làng diễn ra bình thường, và người con gái đi làm việc ác kia sẽ lập gia đình êm xuôi như bao nhà khác.

Những lý do quái đản ấy đưa đẩy bước chân người con gái để theo đó mà mọc lên những mầm mống của tội ác, những nguy cơ nhiễu loạn đời sống và lòng người do hủ tục hôn ám bao đời. Và từ đây những rắc rối cứ theo nhau nảy sinh. Tác giả đẩy những mâu thuẫn, xung đột của câu chuyện ngày càng cao khi đối chọi giữa tình yêu với cô gái bán lụa và tình bạn của những người nam giới; giữa lý trí kìm hãm dục vọng để giữ gìn bản thân với niềm yêu đắm đuối dẫn đến buông thả; giữa tình cảm gia đình thắm thiết với sự rắp tâm còn lẩn khuất trong kẻ manh tâm gây tội; thậm chí là mâu thuẫn của chính người con gái đi làm việc ác khi trong thâm tâm vẫn le lói tính thiện và sự ân hận…

Chuyện tình của cô bán lụa với anh chàng thư sinh nọ ăn phải miếng trầu bùa mê thuốc lú cứ bị giằng néo, dan díu, dây dưa không dứt. Để rồi qua những sự vụ cãi vã, thề bồi, tranh đua, ẩu đả, trốn tránh, đau ốm tương tư ngơ ngơ ngẩn ngẩn… cũng đã phải dẫn đến một kết thúc khá bất ngờ. Một kết cục bi thương nhưng cũng hợp lý cho sự triệt tiêu cái mầm họa hại người, hại mình từ hủ tục ác nghiệt của ngôi làng kia gieo nên. Ở đây, người đọc thấy tác giả Thâm Tâm thể hiện sự dũng cảm và kiên quyết của mình khi không cho các nhân vật tìm lấy một kết quả thỏa hiệp, để cho êm xuôi mọi bề và hài lòng bạn đọc bằng tình yêu êm ái. Mà một cái chết buộc phải xảy ra trên cao trào sự việc, khiến cho người trong cuộc tỉnh ngộ, dù đau đớn, và người đọc cũng phải thấy chạnh lòng.

Một lời nhắc, một bài học vẫn còn lơ lửng sau khi khép lại câu chuyện. Rằng hãy sống nhân, sống thiện, sống lành. Đừng vì một lợi ích chính đáng nào đó như sự yên ấm, thanh bình mà lại đi làm việc ác. Như vậy thì rõ ràng cái hiệu quả thanh bình, yên ấm kia cũng đâu còn chính đáng nữa. Và từ cá nhân cho đến một cộng đồng nào đó, cũng không xứng đáng được hưởng niềm hạnh phúc được bảo đảm bằng mầm đen của hành vi ác hại. Tiểu thuyết “Thuốc mê” của Thâm Tâm đặt trong bối cảnh đầu những năm 1940, dường như cũng nằm trong dụng ý sáng tác của tác giả, lan truyền những quan điểm tiến bộ, những suy nghĩ văn minh, chống lại những hủ tục của đời sống cũ. Liên tưởng trong đời sống hiện đại hôm nay, cũng vẫn nhắc hỏi ta về việc sống như thế nào cho ra con người, khi ở giữa biết bao nhiêu áp lực và ràng buộc./.

“

Theo ông Nguyễn Tuấn Khoa, từ sự giúp đỡ, động viên của các nhà văn, nhà nghiên cứu, bạn bè, gia đình đã tìm kiếm, sưu tầm được nhiều truyện ngắn, truyện vừa, kịch ngắn của Thâm Tâm đăng trên các ấn phẩm Tiểu thuyết thứ bảy, Phổ thông bán nguyệt san, Truyền bá những năm trước 1945. Rất may mắn, ông Khoa cho biết, trong đó có bản gốc tiểu thuyết “Thuốc mê” in trong Phổ thông bán nguyệt san số 133 ngày 16/6/1943. Cũng theo ông Khoa, hai tiểu thuyết “Thuốc mê” và “Nỗi ân hận dài” của nhà thơ Thâm Tâm từng được in lại vài lần từ năm 1970 ở Sài Gòn, và năm 1989 tại NXB Long An…

Bài liên quan
  • Thêm một nỗi niềm cho Tây Bắc
    Trước khi đọc “Ta còn em Tây Bắc” của Nguyễn Việt Chiến, tôi tự hỏi: đây là bài thơ viết về điều còn lại của “ta” hay là bài thơ ngợi ca Tây Bắc? Nhưng có lẽ, bài thơ không đơn thuần gợi mở chừng ấy cách nghĩ.
(0) Bình luận
  • Bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt
    Trường ca “Thần Nông chân đất” của nhà thơ Phùng Trung Tập (NXB Hội Nhà văn, 2024) gồm 12 chương, với 184 trang. Tác phẩm tái hiện và ngợi ca lao động nông nghiệp như nền tảng sinh tồn của cộng đồng Việt, đồng thời đưa người nông dân lên tầm biểu tượng văn hóa - lịch sử - những “Thần Nông chân đất” đã mở cõi, dựng làng, giữ nước và truyền sinh khí cho non sông qua hàng nghìn năm. Đây là bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt Nam trong chiều dài lịch sử dân tộc.
  • "Thép dưới cỏ": Bản anh hùng ca về người lính và lịch sử
    Sau hơn 50 năm cầm bút, nhà thơ Hữu Thỉnh vừa ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết đầu tiên mang tên “Thép dưới cỏ”. Không chỉ tái hiện chiến dịch Tà Mây - Làng Vây và trận ra quân đầu tiên của Binh chủng Tăng - Thiết giáp, tác phẩm còn cho thấy một cách nhìn rất Hữu Thỉnh: giàu trải nghiệm trận mạc, nặng nghĩa tình đồng đội, tinh tế trong quan sát con người và luôn hướng tới những giá trị nhân bản phía sau các sự kiện lớn của lịch sử.
  • Thơ về người lính: Khi quá khứ và hiện tại cùng soi bóng
    Lịch sử là một chuỗi ký ức. Nói như nhà văn Pháp Marcel Proust, ký ức chính là con đường dẫn đến quá khứ, giúp con người nhận diện cội nguồn, “Đi tìm thời gian đã mất”. Trong tâm thức mỗi người Việt Nam, ký ức về những năm tháng đấu tranh giành độc lập, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là ký ức không thể phai nhòa. Đó không chỉ là ký ức của những cá nhân mà là ký ức chung của cả cộng đồng, dân tộc.
  • Nhà báo, nhà thơ Vương Tâm với “Nhịp phố bốn mùa hoa”
    Tiếp nối mạch sách viết về Hà Nội như “Những nhịp cầu mùa thu” - trường ca viết về cầu Long Biên (NXB Quân đội nhân dân, 2009); “Cây đa Bác Hồ với muôn nẻo đường xuân” (NXB Văn học, 2017); “Vui nhất có chợ Đồng Xuân” (NXB Văn học, 2022); “Phố thời gian và ô cửa gió” (NXB Văn học, 2025)… mới đây, nhà thơ, nhà báo Vương Tâm tiếp tục ra mắt bạn đọc tập bút ký “Nhịp phố bốn mùa hoa” (NXB Hà Nội, 2026). Trong cuốn sách này, tác giả tập trung khắc họa những đường phố Hà Nội xưa và nay, đặc biệt là những phố cổ mang tên “Hàng” gắn với lịch sử, văn hóa và hồn cốt của Thăng Long - Kẻ Chợ.
  • Bản sắc thiên nhiên và ký ức quê hương trong thơ Đinh Xuân Trường
    Trong đời sống thơ Việt hôm nay, nơi nhiều tìm tòi hình thức, đổi mới diễn ngôn, những tiếng thơ đi từ mạch đất, từ đời sống bình dị lại có sức lay động lạ lùng, và tập thơ “Một phần mười giây” (NXB Hội Nhà văn, 2025) của tác giả Đinh Xuân Trường là một tập thơ như thế.
  • Đời sông, đời người đều chảy ra biển lớn thế gian!
    Bắt đầu từ thời hiện tại ngược về quá khứ kể về những biến thiên lịch sử một ngôi làng trong khoảng nửa thế kỷ gắn liền với quãng đời của nhân vật chính (Măng). Khép lại câu chuyện là sự quay về thời hiện tại để ngỏ số phận nhân vật dành cho bạn đọc phân tích, dự đoán, kết luận.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
Vừa tỉnh vừa mê với “Thuốc mê” của Thâm Tâm
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO