Tản văn

Mắm cáy

Tản văn của Chung Tiến Lực 19:38 23/09/2023

Mắm cáy là món ăn dân dã từ bao đời nay gắn bó với người dân quê tôi như củ khoai nước, quả cà pháo... Mâm cơm nhà nông thời hợp tác xã thường có món rau khoai lang luộc, đĩa cá kho và bát nước mắm cáy (người dân thường vẫn gọi thân mật là nước cáy). Giản dị vậy thôi mà sao mỗi khi đi xa lại nhớ đến nao lòng.

mam-cay-rau-lang-2.jpg

Nước mắm cáy có màu nâu nhạt, đặc sánh màu của đất phù sa tươi mịn, nhìn bắt mắt; mùi vị mặn mòi, đậm, bùi béo, ngọt. Nước mắm cáy hội đủ các yếu tố của nước mắm truyền thống “kinh điển”. Nói đến sự đặc sắc của mắm cáy, là phải nói đến mùi vị đậm ngọt, hăng hăng, nồng nồng và cay cay rất ấn tượng, riêng có. Mắm cáy tôn vinh và hòa quyện hương liệu tự nhiên của rau củ quả hay thịt luộc khi dùng làm nước chấm. Đặc biệt, nước mắm cáy hợp cạ với ngọn khoai lang, rau muống luộc. Vị chan chát của cà pháo muối xổi hay chua chát mặn của quả cà pháo muối dưa đều tranh nhau ca ngợi vị đậm ngọt lại hăng nồng của nước mắm cáy. Ai cũng bảo: Bữa cơm có nước mắm cáy tốn cơm phải biết!

Nước mắm cáy dứt khoát phải có tỏi đập dập băm nhỏ, ớt chỉ thiên cay gắt, nước vắt chanh thanh thanh. Sự kết hợp đến hài hòa, uyển chuyển nên hương ấy tạo sự cộng hưởng, giao thoa với những pha lệch và biên độ khác nhau, tuyệt tác lắm. Bát nước mắm cáy trong mâm, mùi vị ngon nức mũi, nghe nhưng nhức lưỡi. Chính nước mắm cáy là chủ công trong việc tạo điểm nhấn, có sức hấp dẫn lạ thường; bảo đảm ăn một lần nhớ mãi hương vị của nắng gió nội đồng. Ngoài tông màu hút hồn thì nước mắm cáy còn là sự cân bằng dinh dưỡng hợp lý với các thành phần vi lượng có lợi cho sức khỏe con người. Nó còn góp tiếng nói tạo ra tâm trạng, sinh lý thoải mái dễ chịu. Ăn xong cơm thấy người khoan khoái, nhẹ nhàng chứ không ấm ách, nặng nề. Không phải vô cớ mà các cụ từ xưa đã có câu: “Ăn cơm thịt bò thì lo ngay ngáy, ăn cơm mắm cáy thì ngáy o o” quả thật đúng cả nghĩa đen và nghĩa bóng.

Những ngày nghỉ hè, đám trẻ chăn trâu chúng tôi có bao nhiêu điều thú vị xung quanh triền đê sông Ninh Cơ. Sông Ninh Cơ hiền hòa với bờ bên quê tôi là bãi bồi lại thoai thoải dốc như bãi tắm biển Đồ Sơn. Từ con sông này chúng tôi lớn lên, và đứa nào cũng bơi giỏi. Sau kỳ nghỉ hè, nước da chúng tôi nâu sạm màu phù sa nhưng rắn rỏi và nhanh nhạy. Một thích thú, ham mê không bao giờ chán là đi câu cáy. Con cáy cũng có tám cẳng hai càng nhưng mình nhỏ và nhát hơn con cua đồng gan lỳ ngang ngược; vì thế mà có câu ví von: “nhát như cáy”. Toàn thân cáy màu đỏ tía và có những đốm đen hình lục giác, cẳng và càng có lông tơ ngắn, óng ánh đỏ. Thể hình con cáy được tạo hóa còn nguyên nét chạm khắc sắc sảo, nhìn ram ráp những góc với cạnh. Chúng thích sống nơi có nước phù sa như bờ sông, bờ mương dẫn nước nội đồng hay bờ ruộng lúa. Nó đào hang, bò ra ngoài khi kiếm ăn và trốn chui trong hang. Thức ăn của cáy là con sâu đất, côn trùng và hạt thóc rơi vãi. Vốn tinh nhanh lại nhút nhát nên đánh bắt cáy rất khó. Thông thường người ta đánh bắt chúng bằng đào lỗ, bỏ lờ ống và câu.

mam-cay-rau-lang-1.jpg

Thả cho trâu ăn cỏ trên triền đê, cử một bạn ở lại giữ không cho trâu ăn lúa, chúng tôi dùng cần câu đi câu cáy với cái thú mải mê của người đi săn trên đồng cỏ. Dùng cần tre dài buộc sợi chỉ ngang mình con cào cào thóc, tôi đứng từ xa, thật im, khẽ khàng nhử mồi cào cào trước hai gọng càng của con cáy. Nó thấy món ăn khoái khẩu là dùng hai càng vơ lấy ngay, lúc ấy từ từ nhấc cần câu lên. Bị nhấc bổng bất ngờ nhưng vốn dĩ tham ăn, con cáy nhất định không chịu nhả mồi ra. Câu cáy thích lắm nhưng phải đứng thật im và di chuyển thật khẽ, chỉ hơi động, cựa là chúng chui tọt vào trong hang hay nhảy xuống nước biến mất tăm. Để tránh nắng gắt, chúng tôi thường đi câu cáy vào buổi sáng sớm, đứng dưới hàng tre chắn sóng thả cần câu xuống bờ sông, chỉ chốc lát đã đầy một giỏ. Tôi không bao giờ quên được hình ảnh những con cáy đỏ tía, chắc mẩy, đứng như những chiến binh La mã so hai gươm ngắn giơ lên chào mặt trời. Thấy mồi ngon là con cáy quàng ngay lấy, ghì chặt. Cảm giác thích nhất và gây nghiện chính là khi nhấc cần câu lên nghe nằng nặng ở đầu sợi dây chỉ. Thú vị biết bao nhiêu.

Con cáy có nhiều cách chế biến để thành những món ăn ngon. Bóc gỡ yếm và mai cáy, giã hoặc xay, lọc lấy nước cốt nấu canh rau đay, rau mồng tơi hoặc nấu riêu cà chua, rau rút ăn với bún. Ngoài vị đậm ngọt béo, ngon, canh nấu cáy rất mát và lành. Canh nấu cáy giữ nguyên được mùi vị hăng nồng nên rất kích thích vị giác. Con cáy rang mặn thì giòn tan, nghe lan tỏa trong miệng mùi vị mặn mòi bùi béo ngậy, là thức ăn, ăn với cơm; dù có là cơm độn ngô khoai ăn cũng rất dễ nuốt. Trứng cáy chưng với mỡ, ăn trong tuần ngon phải biết. Mắm cáy là món ăn dần gối vụ. Cáy rửa sạch được chao qua nước sôi làm rụng lông, cho vào cối đá giã nhuyễn với muối trắng, tỷ lệ hợp lý, xong cho vào chum nhỏ để lên men tự nhiên với chất xúc tác là mấy ly rượu nếp và riềng thái lát. Mẹ tôi bảo chum nước mắm cáy bưng miệng bằng vải màn để có sự thông khí trong quá trình ủ lên men và tránh côn trùng đẻ trứng. Phơi nắng mấy ngày để nơi thoáng mát bảo quản ăn cả năm.

Ngày nay, do lạm dụng thuốc trừ sâu và thuốc diệt cỏ nên ruộng đồng đang bị ô nhiễm. Con cáy vì thế mà mất nơi sinh sống. Mắm cáy trở thành của hiếm. Trên thị trường có rất nhiều loại nước mắm với những chiến lược quảng cáo rầm rộ. Những người đã ăn mắm cáy dù chỉ một lần vẫn nhớ tiếc nước mắm cáy vừa ngon vừa lành, đặc sắc về mùi vị./.

Bài liên quan
  • Nơi gió được sinh ra
    Gió không về với nhân gian mà dạo chơi nữa. Trưa, nắng gắt gao nở một nụ cười bí hiểm. Yên gió, hàng cây đứng lặng ngả bóng vào nhau. Lá rơm rớm giọt sầu gục xuống. Phố thấp thoáng những bóng người chạy trốn, bịt kín khuôn mặt. Từng luồng bụi vẫn bay lơ lửng trên không trung, biến hình mờ ảo bám vào nóc nhà, khe cửa, vấn vít hàng quán, vỉa hè, lối người qua lại. Tôi chạy vội về với cánh đồng trong cơn mơ, gió yên lặng ngả xuống vai mình.
(0) Bình luận
  • Chiếc ghế mây của cha
    Những ngày mưa to gió lớn, không đi làm nương được, mẹ rủ đám con gái chúng tôi lấy ghế mây ra đầu hè ngồi khâu vá. Bà nội tôi đeo kính lão xỏ kim, bà cười móm mém theo những câu chuyện kể tếu táo của đám trẻ chúng tôi. Chiếc ghế mây phát ra âm thanh kin kít chịu đựng sức nặng cơ thể con người theo những điệu cười khúc khích.
  • Phượng tím vắt ngang trời thương nhớ
    Đến Đà Lạt vào ngày nắng chói, đôi mắt chị dõi tìm loài hoa gieo thương nhớ, phượng tím. Đà Lạt mùa nào sắc đó, đều là những loài đặc trưng của xứ sở ngàn hoa. Mùa dã quỳ vàng hoang hoải, mùa cỏ hồng bềnh bồng như mây, mùa hoa ban trắng tinh khôi, mùa anh đào ngọt ngào trong trẻo. Với chị, lưu luyến nhất vẫn là mùa phượng tím. Mùa này phượng rải sắc tím ngăn ngắt khắp đất cùng trời, gợi lên trong lòng xiết bao lưu luyến.
  • Phù sa đời cha
    Cha trầm lành như đất, tôi là con gái nhưng lại đáo để, nghịch ra trò. Vậy mà hai cha con lại bện nhau như hình với bóng.
  • Dáng quê
    Ai cũng có trong lòng một dáng hình quê hương để mà thương, mà nhớ. Với tôi, đó là hình dáng con đường đi học, của bụi tre làng thấp thoáng trong đêm trăng; là dáng mẹ gánh lúa trên đê hay dáng cha đang lom khom cày ruộng. Quê hương không chỉ là nơi ta được sinh ra và nuôi lớn, mà còn là nơi chan chứa nhiều kỷ niệm êm đềm của tuổi thơ.
  • Những mùa xuân nối tiếp
    Mùa xuân vẫn về qua cây cầu vắt ngang sông. Một khúc sông rộng đủ để những chuyến đò ngang bối rối, chênh chao. Khi không còn chở đò nữa, bóng người lái đò cứ thế xa dần, mờ dần phía cuối con đê. Bến đỗ, nẻo về ngoằn ngoèo, xa tít tắp. Ai đó còn gọi với: thầy ơi, u ơi. Chiếc lá rơi vào chiều lỗi hẹn. Quê và những mùa xuân nối tiếp làm xao động tấm chân tình.
  • Bà ngoại của tôi
    Bà ngoại tôi có dáng người gầy gầy, lưng bà hơi còng, tóc bà xen kẽ sợi đen, sợi bạc. Khuôn mặt bà nhiều nếp nhăn, nhưng khi bà cười, gương mặt bà vô cùng phúc hậu.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhà văn Lý Lan được trao Giải Hiệp sĩ Dế Mèn lần 5 - 2024
    Chiều ngày 29/5, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 5 - 2024 đã công bố kết quả mùa giải năm nay với 1 giải Hiệp sĩ Dế Mèn, 5 giải Khát vọng Dế Mèn và 2 Tặng thưởng của Hội đồng Giám khảo trong tổng số 11 tác phẩm lọt vào Vòng chung khảo của Giải thưởng.
  • Hiện thực hoá khát vọng Hà Nội thành trung tâm giáo dục, đào tạo chất lượng cao của cả nước
    Giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) Thủ đô Hà Nội đã, đang không ngừng phát triển và đạt được nhiều thành tựu nổi bật. Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) với những quy định mới, chính sách đặc thù sẽ góp phần hiện thực hóa khát vọng Hà Nội thành trung tâm lớn về giáo dục, đào tạo chất lượng cao của cả nước.
  • Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng, phát triển Thủ đô
    Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến Thủ đô Hà Nội. Sự quan tâm đó thể hiện rõ trong tư tưởng chỉ đạo của Người về phát triển toàn diện Thủ đô... Cho tới hôm nay, những tư tưởng, lời dạy của Bác vẫn còn nguyên giá trị, là động lực thôi thúc Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Hà Nội vượt lên, vươn tới xây dựng Thủ đô Văn hiến - Văn minh - Hiện đại.
  • Quận Bắc Từ Liêm phát động Tháng hành động vì trẻ em năm 2024
    Ngày 29/5, UBND quận Bắc Từ Liêm phát động Tháng hành động vì trẻ em, hoạt động Hè năm 2024 và tuyên dương khen thưởng cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, học sinh giỏi tiêu biểu năm học 2023 – 2024.
  • Gần 900 gian hàng tham gia Triển lãm quốc tế Vietbuild Industry 2024
    Ngày 29/5, Triển lãm quốc tế Vietbuild Industry 2024 với chủ đề "Máy móc thiết bị - Hàng công nghiệp - Vật liệu xây dựng & Trang trí nội ngoại thất" đã chính thức khai mạc.
Đừng bỏ lỡ
Mắm cáy
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO