Tản văn

Mắm cáy

Tản văn của Chung Tiến Lực • 19:38 23/09/2023

Mắm cáy là món ăn dân dã từ bao đời nay gắn bó với người dân quê tôi như củ khoai nước, quả cà pháo... Mâm cơm nhà nông thời hợp tác xã thường có món rau khoai lang luộc, đĩa cá kho và bát nước mắm cáy (người dân thường vẫn gọi thân mật là nước cáy). Giản dị vậy thôi mà sao mỗi khi đi xa lại nhớ đến nao lòng.

mam-cay-rau-lang-2.jpg

Nước mắm cáy có màu nâu nhạt, đặc sánh màu của đất phù sa tươi mịn, nhìn bắt mắt; mùi vị mặn mòi, đậm, bùi béo, ngọt. Nước mắm cáy hội đủ các yếu tố của nước mắm truyền thống “kinh điển”. Nói đến sự đặc sắc của mắm cáy, là phải nói đến mùi vị đậm ngọt, hăng hăng, nồng nồng và cay cay rất ấn tượng, riêng có. Mắm cáy tôn vinh và hòa quyện hương liệu tự nhiên của rau củ quả hay thịt luộc khi dùng làm nước chấm. Đặc biệt, nước mắm cáy hợp cạ với ngọn khoai lang, rau muống luộc. Vị chan chát của cà pháo muối xổi hay chua chát mặn của quả cà pháo muối dưa đều tranh nhau ca ngợi vị đậm ngọt lại hăng nồng của nước mắm cáy. Ai cũng bảo: Bữa cơm có nước mắm cáy tốn cơm phải biết!

Nước mắm cáy dứt khoát phải có tỏi đập dập băm nhỏ, ớt chỉ thiên cay gắt, nước vắt chanh thanh thanh. Sự kết hợp đến hài hòa, uyển chuyển nên hương ấy tạo sự cộng hưởng, giao thoa với những pha lệch và biên độ khác nhau, tuyệt tác lắm. Bát nước mắm cáy trong mâm, mùi vị ngon nức mũi, nghe nhưng nhức lưỡi. Chính nước mắm cáy là chủ công trong việc tạo điểm nhấn, có sức hấp dẫn lạ thường; bảo đảm ăn một lần nhớ mãi hương vị của nắng gió nội đồng. Ngoài tông màu hút hồn thì nước mắm cáy còn là sự cân bằng dinh dưỡng hợp lý với các thành phần vi lượng có lợi cho sức khỏe con người. Nó còn góp tiếng nói tạo ra tâm trạng, sinh lý thoải mái dễ chịu. Ăn xong cơm thấy người khoan khoái, nhẹ nhàng chứ không ấm ách, nặng nề. Không phải vô cớ mà các cụ từ xưa đã có câu: “Ăn cơm thịt bò thì lo ngay ngáy, ăn cơm mắm cáy thì ngáy o o” quả thật đúng cả nghĩa đen và nghĩa bóng.

Những ngày nghỉ hè, đám trẻ chăn trâu chúng tôi có bao nhiêu điều thú vị xung quanh triền đê sông Ninh Cơ. Sông Ninh Cơ hiền hòa với bờ bên quê tôi là bãi bồi lại thoai thoải dốc như bãi tắm biển Đồ Sơn. Từ con sông này chúng tôi lớn lên, và đứa nào cũng bơi giỏi. Sau kỳ nghỉ hè, nước da chúng tôi nâu sạm màu phù sa nhưng rắn rỏi và nhanh nhạy. Một thích thú, ham mê không bao giờ chán là đi câu cáy. Con cáy cũng có tám cẳng hai càng nhưng mình nhỏ và nhát hơn con cua đồng gan lỳ ngang ngược; vì thế mà có câu ví von: “nhát như cáy”. Toàn thân cáy màu đỏ tía và có những đốm đen hình lục giác, cẳng và càng có lông tơ ngắn, óng ánh đỏ. Thể hình con cáy được tạo hóa còn nguyên nét chạm khắc sắc sảo, nhìn ram ráp những góc với cạnh. Chúng thích sống nơi có nước phù sa như bờ sông, bờ mương dẫn nước nội đồng hay bờ ruộng lúa. Nó đào hang, bò ra ngoài khi kiếm ăn và trốn chui trong hang. Thức ăn của cáy là con sâu đất, côn trùng và hạt thóc rơi vãi. Vốn tinh nhanh lại nhút nhát nên đánh bắt cáy rất khó. Thông thường người ta đánh bắt chúng bằng đào lỗ, bỏ lờ ống và câu.

mam-cay-rau-lang-1.jpg

Thả cho trâu ăn cỏ trên triền đê, cử một bạn ở lại giữ không cho trâu ăn lúa, chúng tôi dùng cần câu đi câu cáy với cái thú mải mê của người đi săn trên đồng cỏ. Dùng cần tre dài buộc sợi chỉ ngang mình con cào cào thóc, tôi đứng từ xa, thật im, khẽ khàng nhử mồi cào cào trước hai gọng càng của con cáy. Nó thấy món ăn khoái khẩu là dùng hai càng vơ lấy ngay, lúc ấy từ từ nhấc cần câu lên. Bị nhấc bổng bất ngờ nhưng vốn dĩ tham ăn, con cáy nhất định không chịu nhả mồi ra. Câu cáy thích lắm nhưng phải đứng thật im và di chuyển thật khẽ, chỉ hơi động, cựa là chúng chui tọt vào trong hang hay nhảy xuống nước biến mất tăm. Để tránh nắng gắt, chúng tôi thường đi câu cáy vào buổi sáng sớm, đứng dưới hàng tre chắn sóng thả cần câu xuống bờ sông, chỉ chốc lát đã đầy một giỏ. Tôi không bao giờ quên được hình ảnh những con cáy đỏ tía, chắc mẩy, đứng như những chiến binh La mã so hai gươm ngắn giơ lên chào mặt trời. Thấy mồi ngon là con cáy quàng ngay lấy, ghì chặt. Cảm giác thích nhất và gây nghiện chính là khi nhấc cần câu lên nghe nằng nặng ở đầu sợi dây chỉ. Thú vị biết bao nhiêu.

Con cáy có nhiều cách chế biến để thành những món ăn ngon. Bóc gỡ yếm và mai cáy, giã hoặc xay, lọc lấy nước cốt nấu canh rau đay, rau mồng tơi hoặc nấu riêu cà chua, rau rút ăn với bún. Ngoài vị đậm ngọt béo, ngon, canh nấu cáy rất mát và lành. Canh nấu cáy giữ nguyên được mùi vị hăng nồng nên rất kích thích vị giác. Con cáy rang mặn thì giòn tan, nghe lan tỏa trong miệng mùi vị mặn mòi bùi béo ngậy, là thức ăn, ăn với cơm; dù có là cơm độn ngô khoai ăn cũng rất dễ nuốt. Trứng cáy chưng với mỡ, ăn trong tuần ngon phải biết. Mắm cáy là món ăn dần gối vụ. Cáy rửa sạch được chao qua nước sôi làm rụng lông, cho vào cối đá giã nhuyễn với muối trắng, tỷ lệ hợp lý, xong cho vào chum nhỏ để lên men tự nhiên với chất xúc tác là mấy ly rượu nếp và riềng thái lát. Mẹ tôi bảo chum nước mắm cáy bưng miệng bằng vải màn để có sự thông khí trong quá trình ủ lên men và tránh côn trùng đẻ trứng. Phơi nắng mấy ngày để nơi thoáng mát bảo quản ăn cả năm.

Ngày nay, do lạm dụng thuốc trừ sâu và thuốc diệt cỏ nên ruộng đồng đang bị ô nhiễm. Con cáy vì thế mà mất nơi sinh sống. Mắm cáy trở thành của hiếm. Trên thị trường có rất nhiều loại nước mắm với những chiến lược quảng cáo rầm rộ. Những người đã ăn mắm cáy dù chỉ một lần vẫn nhớ tiếc nước mắm cáy vừa ngon vừa lành, đặc sắc về mùi vị./.

Bài liên quan
  • Nơi gió được sinh ra
    Gió không về với nhân gian mà dạo chơi nữa. Trưa, nắng gắt gao nở một nụ cười bí hiểm. Yên gió, hàng cây đứng lặng ngả bóng vào nhau. Lá rơm rớm giọt sầu gục xuống. Phố thấp thoáng những bóng người chạy trốn, bịt kín khuôn mặt. Từng luồng bụi vẫn bay lơ lửng trên không trung, biến hình mờ ảo bám vào nóc nhà, khe cửa, vấn vít hàng quán, vỉa hè, lối người qua lại. Tôi chạy vội về với cánh đồng trong cơn mơ, gió yên lặng ngả xuống vai mình.
(0) Bình luận
  • Tản mạn ngày chớm đông
    Mùa đông đất kinh kỳ năm nay chọn cách gõ cửa thật khoan thai. Khác với những đợt gió bấc gầm gào vồ vập, tiết trời tháng Mười Một trôi đi tựa một nốt trầm êm ái giữa bản giao hưởng cuối năm.
  • Mẹ tôi
    Năm ấy, anh trai tôi vừa tròn mười tám tuổi thì lên đường nhập ngũ. Anh mặc quân phục khoác ba lô lên đường vào Nam với nụ cười hồn nhiên của tuổi trẻ và lời hẹn sẽ trở về trong ngày chiến thắng. Không ai ngờ buổi tiễn đưa hôm ấy lại là lần cuối cùng mẹ tôi được nhìn thấy anh. Chỉ một năm sau, anh hy sinh tại Quảng Trị. Từ đó, trong lòng mẹ có một khoảng trống không gì khỏa lấp nổi.
  • Một làn hương khẽ chạm miền thương nhớ…
    Có những mùa chẳng cần lời hẹn ước vẫn khiến lòng người mong ngóng, có những mùa đi qua bằng lăng kính màu sắc, có những mùa ở lại bằng tiếng gió và cũng có những mùa chỉ cần một làn hương khẽ chạm đã đủ đánh thức cả miền thương nhớ. Với Hà Nội, mùa thu là một mùa như thế. Thu không gõ cửa bằng những thanh âm rộn rã, cũng chẳng đến bằng bước chân vội vã, mà lặng lẽ len vào phố phường trong làn gió heo may, trong sắc nắng vàng dịu nhẹ và trong hương hoa sữa nồng nàn, da diết.
  • Hương ổi mùa thu
    Tháng Tám, khi sương mỏng còn giăng giăng như một dải lụa mềm, xô lệch qua vòm cây trước hiên, ngoài vườn chợt bâng khuâng một thứ mùi hương rất đỗi dịu dàng. Tôi thả bước tìm quanh, chợt nhận ra hương ổi chín mọng nương theo làn gió heo may tìm về chái bếp. Và trong khoảnh khắc cánh mũi khẽ phập phồng đón lấy thứ hương vị mộc mạc ấy, lòng tôi bỗng chao nghiêng, nhói lên một niềm nhớ quay quắt về những ngày xa xưa.
  • Khát vọng mùa hè
    Mùa hè, cũng đến từ một nơi xa, nhưng chẳng bao giờ chung đường với mùa xuân, mùa thu hay đông giá rét. Mùa hè đến từ những k ức thanh xuân nồng nàn, hồ hởi của mỗi con người chúng ta. Lạ thế chứ, sao ta đón bao mùa hè mà dường như vẫn chưa hề quen…
  • Mưa mùa hạ
    Khác với mưa phùn gió bấc hay những ngày “mưa thối đất thối cát” lê thê, mưa mùa hè luôn đem đến cảm giác hứng khởi. Nó đến bất ngờ, ào ạt rồi đi rất nhanh, trả lại bầu không khí dịu mát và bầu trời trong veo. Tôi vẫn nghĩ mưa mùa hè là cơn mưa đẹp nhất, trẻ trung và hào phóng như tuổi thanh xuân. Đang nắng như úp chảo lửa, bỗng mây đen ùn ùn kéo đến.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Văn hóa gia đình người Hà Nội là tiêu biểu cho những nét đẹp văn hoá Việt Nam
    GS.TS Lê Thị Quý (Quỹ Văn hiến Việt Nam) nhận định, văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội là biểu trưng cho những điều tốt đẹp của văn hóa gia đình nhiều vùng miền. Những nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội đã cho thấy bản thân văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội không phải là sự phản ánh lại những đặc điểm về cuộc sống, lao động sinh hoạt của một vùng Thăng Long mà chính là tinh hoa của văn minh chung của người Việt.
  • Nhìn lại mỹ thuật thời kỳ Đổi mới
    Không phải chỉ đến khi công cuộc Đổi mới được chính thức phát động năm 1986, mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu chuyển mình. Từ đầu những năm 1980, những thay đổi trong tư duy sáng tác, cách tổ chức đời sống nghệ thuật và quan niệm về quyền của người nghệ sĩ đã âm thầm diễn ra. Art talk “Mỹ thuật thời Đổi mới: Một cuộc chuyển mình từ bên trong” do A&V Art Space tổ chức mới đây với sự tham gia của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Hà Nội công bố các quyết định về công tác cán bộ
    Sáng 20-11, tại Thành ủy Hà Nội, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội Nguyễn Trọng Đông chủ trì Hội nghị công bố các quyết định của Ban Thường vụ Thành ủy về công tác cán bộ đối với 3 đồng chí.
  • Trường THCS Giảng Võ tưng bừng kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam
    Hòa chung không khí hân hoan cùng cả nước, sáng 20/11, Trường THCS Giảng Võ (phường Giảng Võ, TP. Hà Nội) long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026) và tri ân các thế hệ thầy cô giáo.
Đừng bỏ lỡ
  • “Hà Nội qua từng nét vẽ: Những góc nhìn giao thoa sáng tạo”
    Ngày 20/11/2026, sự kiện “Hà Nội qua từng nét vẽ: Những góc nhìn giao thoa sáng tạo” diễn ra tại số 49 Trần Hưng Đạo (Cửa Nam, Hà Nội) với sự tham gia của họa sĩ người Pháp gốc Việt Melody Ung. Chương trình nằm trong khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo 2026 giới thiệu đến công chúng và các nghệ sĩ về bản sắc Việt Nam thông qua thực hành nghệ thuật.
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến
  • Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “HANIFF 2026 là cơ hội lớn cho giới làm phim, làm nghề điện ảnh Việt Nam”
    Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026 (HANIFF lần thứ VIII) quy tụ nhiều bộ phim chất lượng được tuyển chọn từ các nền điện ảnh trên thế giới. Để những tác phẩm xuất sắc này có mặt tại Liên hoan, công tác tuyển chọn được tiến hành công phu, kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước. Tạp chí Người Hà Nội có cuộc trò chuyện với đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội đồng Sơ tuyển HANIFF 2026 để hiểu rõ hơn về công việc hậu cần này.
  • Chương trình “Muôn sắc Việt Nam” tại Hà Nội khẳng định sức hút với công chúng
    Chỉ ít phút sau khi Ban tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam: Văn hóa soi đường - Non sông hòa nhịp” chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, mở cổng đăng ký vé trực tuyến vào 10 giờ sáng 19/11, toàn bộ vé trực tuyến miễn phí xem chương trình đã được đăng ký hết. Qua đó cho thấy “Muôn sắc Việt Nam” có sức hút rất lớn đối với công chúng.
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
Mắm cáy
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO