Lý luận - phê bình

Lý luận phê bình văn học nghệ thuật: Cần sự thay đổi cả về “chất” và “lượng”

Thụy Phương • 07:30 12/07/2023

Trong sự phát triển của văn học nghệ thuật (VHNT) không thể không nhắc tới lý luận phê bình (LLPB). Đây là lĩnh vực có vai trò quan trọng trong việc đồng hành và thúc đẩy VHNT phát triển. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay đang đặt ra nhiều vấn đề đòi hỏi LLPB VHNT cần có một sự chuyển động, thay đổi cả về “chất” và “lượng”.

Đồng hành cùng sáng tạo

Theo PGS.TS. Đào Duy Quát, nguyên Phó trưởng Ban Thường trực Ban Tư tưởng – Văn hóa Trung ương, VHNT là một tiến trình liên tục, song song với dòng chảy của đời sống. Những tác phẩm liên tiếp ra đời, bao gồm đủ mọi thể loại, thuộc mọi đề tài, mọi khuynh hướng và trở thành những tế bào của đời sống tinh thần xã hội. Phê bình VHNT với ưu thế áp sát, khả năng tiếp cận các hiện tượng văn nghệ, trở thành nhánh tư duy năng động nhất trong ý thức của một nền văn nghệ. Phê bình vừa thâm nhập, gắn kết với đời sống VHNT, vừa tạo ra một độ lùi, một giãn cách cần thiết để có được một tầm nhìn, một trường nghĩ nhằm phân tích và đánh giá về mỗi hiện tượng văn nghệ. Không chỉ đồng hành cùng sáng tạo, phê bình có chức năng thẩm định, đánh giá tác phẩm, tác giả; phát hiện các giá trị, các quy luật; dự báo các khuynh hướng phát triển của VHNT; tham gia điều chỉnh, định hướng sự vận động, phát triển của VHNT…

anh-1-trao-tang-giai-thuong.jpg
Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Nguyễn Trọng Nghĩa trao tặng thưởng cho nhóm tác giả có tác phẩm được Tặng thưởng mức A tại lễ trao tặng thưởng các tác phẩm lý luận, phê bình VHNT xuất bản năm 2021.

Đề cập tới vai trò của đội ngũ LLPB, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội nhận định: “Đội ngũ LLPB đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc xây dựng nền văn nghệ Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, dân chủ và nhân văn. Các nhà LLPB VHNT sẽ giúp cho các tác phẩm VHNT được đánh giá đúng chất lượng và ý nghĩa thực tiễn, từ đó giúp cho công chúng hiểu rõ hơn về tinh thần, giá trị của những tác phẩm đó. Đồng thời, đội ngũ LLPB cũng sẽ phản ánh những khía cạnh xã hội, văn hóa, những vấn đề đang diễn ra trong xã hội, từ đó góp phần vào việc giáo dục, nâng cao nhận thức của người dân”.

Đốt đuốc tìm không ra… nhà phê bình

Tuy đóng vai trò khá quan trong nhưng đội ngũ phê bình VHNT vẫn còn khan hiếm, thiếu vắng các tác phẩm phê bình VHNT tạo được ấn tượng đậm nét… Đó là thực trạng chung của LLPB VHNT hiện nay mà nhiều “người trong cuộc” đều băn khoăn, trăn trở.

Nhiều năm trước đây, ngoài lĩnh vực văn học, mỗi bộ môn nghệ thuật đều đã từng có một đội ngũ phê bình khá hùng hậu. Sân khấu có Nguyễn Ánh, Lưu Quang Vũ, Hồ Thi, Tất Thắng, Đức Côn, Nguyễn Thị Minh Thái, Phan Trọng Thưởng…; Mỹ thuật có Nguyễn Quân, Thái Bá Vân, Phan Cẩm Thượng…; Điện ảnh có Trần Luân Kim, Ngô Phương Lan, Nguyễn Thị Nam, Phạm Viết Đào…; Nhiếp ảnh có Vũ Huyến, Vũ Đức Tân… Ngoài ra, còn rất nhiều nhà báo chuyên nghiệp tham gia làm phê bình tay ngang. “Thế mà bây giờ! Đúng là đốt đuốc tìm không ra. Nhân tài vẫn mai danh ẩn tích?”, PGS. TS Phan Trọng Thưởng - nguyên Phó chủ tịch Thường trực Hội đồng LLPB VHNT Trung ương đặt câu hỏi.

TS. Đỗ Anh Vũ minh chứng: “Năm 2022, có 12 tác phẩm của 11 tác giả được gửi về Hội đồng LLPB của Hội Nhà văn Việt Nam để tham gia xét giải thưởng thường niên. Trong 12 cuốn kể trên, chỉ có 1 cuốn duy nhất “Bày cuộc thơ” của Đinh Thanh Huyền được Hội đồng chuyên môn đề nghị gửi lên Ban Chấp hành Hội Nhà văn để xét giải nhưng rồi cũng không đủ phiếu để nhận giải. Đội ngũ các cây bút trẻ làm phê bình văn học hiện nay, có thể thấy còn khá thưa thớt và mỏng, chưa có cây bút nào thuộc thế hệ 9x ra sách về lý luận phê bình”.

Nhìn từ lĩnh vực điện ảnh, TS. Ngô Phương Lan - Chủ tịch VFDA, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận phê bình Văn học nghệ thuật Trung ương, nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh cũng không khỏi trăn trở trước thực trạng LLPB điện ảnh gần như im hơi lặng tiếng, không đủ sức dẫn dắt dư luận, không có vai trò định hướng trước sự phát triển của thị trường điện ảnh. “Cơn sóng “phim thị trường” kéo theo xu hướng thương mại hóa điện ảnh, và phê bình điện ảnh cũng không thể giữ nhịp độ như trước đây. Số lượng đầu báo và tạp chí tăng lên chóng mặt, gấp hàng chục lần so với trước. Mục Điện ảnh được đưa trên nhiều trang báo, nhưng chủ yếu như một cái “mồi” để câu khách. Hiếm có những bài phê bình phim thực sự mà chủ yếu là khai thác chuyện hậu trường, chuyện đời tư, nếu có viết về phim thì thường là những bài giới thiệu qua loa và chủ yếu là lăng xê, quảng cáo”, TS. Ngô Phương Lan trăn trở.

Còn nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận phê bình Văn học nghệ thuật Trung ương cũng không khỏi đau đáu trước công thức chung trong phê bình âm nhạc hiện nay: khen là chính, còn chê là phụ, ít người đi sâu vào phân tích giai điệu, phối khí, cấu trúc tác phẩm, hoặc so sánh phát hiện ra những nét nhạc cũ, phong cách “bắt chước”… Đó là chưa nói tới lĩnh vực phê bình âm nhạc không lời còn phức tạp hơn nhiều. “Mảnh đất phê bình còn chờ các nhà lý luận chuyên nghiệp, nhưng họ đã không sẵn sàng, còn mải với những công trình luận án mang tầm vĩ mô, nghiên cứu sâu mà quên đi sự gắn mình với đời sống thực tế. Kết quả là đời sống âm nhạc của đất nước được phản ánh không toàn diện/ đầy đủ, thiên lệch, làm thị hiếu khán/ thính giả cũng mất chuẩn. Công chúng chỉ biết đến nhạc trẻ, nhạc Pop, tên các ngôi sao Diva, mà không hề biết tới những lĩnh vực khác của đời sống âm nhạc”, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân chia sẻ.

Nguyên nhân cơ bản và sâu xa của những yếu kém trong hoạt động phê bình, theo các nhà chuyên môn, các văn nghệ sĩ là do từ sự yếu kém lạc hậu của hoạt động nghiên cứu lý luận VHNT; công tác đào tạo đội ngũ các nhà lý luận, phê bình văn nghệ chuyên nghiệp chưa được chú trọng; các cơ chế chính sách như: đào tạo, lương, bồi dưỡng, hỗ trợ, nhuận bút,… đối với văn nghệ sĩ nói chung và đối với phê bình VHNT nói riêng còn chưa tương xứng.

Phải gia tăng cả chất và lượng

Làm thế nào để thúc đẩy phê bình VHNT phát triển? Làm thế nào để đội ngũ người viết phê bình được gia tăng cả về số lượng lẫn chất lượng? Đó là những câu hỏi làm trăn trở tất cả những ai quan tâm đến sự phát triển của VHNT nước nhà.

Theo PGS. TS Đào Duy Quát, trong bối cảnh hiện nay, đội ngũ LLPB cần có những định hướng và nội dung cần thiết để phát huy tiềm năng sáng tạo đáp ứng nhu cầu phát triển văn nghệ Việt Nam. Cụ thể, cần nâng cao trình độ chuyên môn về LLPB; khuyến khích và tạo điều kiện cho đội ngũ LLPB tham gia vào quá trình sáng tác; xây dựng và phát triển các hội, câu lạc bộ, tổ chức chuyên môn liên quan đến LLPB VHNT; thúc đẩy nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng các công nghệ mới trong lĩnh vực LLPB VHNT.

“Muốn nâng cao chất lượng công tác LLPB thì LLPB phải được đầu tư đúng mức và phải thực sự coi LLPB là một nội dung quan trọng trong phát triển VHNT. LLPB phải luôn đi trước để soi sáng và chỉ đường cho công tác sáng tác, vì vậy người làm công tác LLPB phải là những người không chỉ am hiểu về lĩnh vực sáng tác mà còn phải có kiến thức sâu rộng, là người thấy trước vấn đề để dẫn dắt người sáng tác”, NSNA Hồ Sỹ Minh - Phó Chủ tịch Thường trực Hội NSNA Việt Nam, Tổng biên tập Tạp chí Nhiếp ảnh và Đời sống nhấn mạnh.

Từ khoảng trống của LLPB VHNT, nhiều giải pháp cũng đã được các nhà nghiên cứu, giới chuyên môn đặt ra như: đổi mới căn bản, toàn diện công tác đào tạo đội ngũ LLPB VHNT; tập trung xây dựng, nâng cấp các khoa, bộ môn LLPB VHNT trong các trường đại học; xây dựng và phát triển các hội, câu lạc bộ, tổ chức chuyên môn liên quan đến LLPB VHNT; hỗ trợ cho đội ngũ LLPB tiếp cận với các tài liệu nghiên cứu mới nhất trên thế giới; khuyến khích đội ngũ LLPB tham gia vào các hoạt động trao đổi văn hóa, nghệ thuật quốc tế.

Ngoài ra, cũng cần có chế độ nhuận bút hợp lý với các tác phẩm LLPB, có chế độ, chính sách, hành lang pháp lý cho hoạt động LLPB VHNT; Đồng thời, cần tạo ra các điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các tác phẩm VHNT và báo chí, từ quy trình sản xuất đến việc giới thiệu và quảng bá cho công chúng. Để làm điều này, Nhà nước phải có sự hỗ trợ, đầu tư về nguồn kinh phí cho Hội đồng Lý luận phê bình văn học Nghệ thuật Trung ương và Hội đồng lý luận phê bình các hội văn học nghệ thuật chuyên ngành Trung ương, các hội chuyên ngành cần lập các dự án dài hơi…

Có thể nói để công tác LLPB VHNT ngày một phát triển một cách toàn diện, khoa học cả về số lượng, chất lượng là vô cùng cần thiết bởi đây là nhân tố tác động nhiều mặt đến mảng sáng tác, sáng tạo và cả mảng tiếp nhận, thụ hưởng giá trị tác phẩm VHNT của công chúng./.

Bài liên quan
  • Gieo mầm văn hóa đọc cho trẻ
    Khi mà phương tiện nghe nhìn ngày càng phát triển thì việc tạo dựng văn hóa đọc cho trẻ dường như càng trở nên khó khăn hơn. Tại Hà Nội, đã có nhiều cá nhân và cộng đồng đang nỗ lực âm thầm, bền bỉ gieo mầm và lan tỏa văn hóa đọc tới các em…
(0) Bình luận
  • Bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt
    Trường ca “Thần Nông chân đất” của nhà thơ Phùng Trung Tập (NXB Hội Nhà văn, 2024) gồm 12 chương, với 184 trang. Tác phẩm tái hiện và ngợi ca lao động nông nghiệp như nền tảng sinh tồn của cộng đồng Việt, đồng thời đưa người nông dân lên tầm biểu tượng văn hóa - lịch sử - những “Thần Nông chân đất” đã mở cõi, dựng làng, giữ nước và truyền sinh khí cho non sông qua hàng nghìn năm. Đây là bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt Nam trong chiều dài lịch sử dân tộc.
  • "Thép dưới cỏ": Bản anh hùng ca về người lính và lịch sử
    Sau hơn 50 năm cầm bút, nhà thơ Hữu Thỉnh vừa ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết đầu tiên mang tên “Thép dưới cỏ”. Không chỉ tái hiện chiến dịch Tà Mây - Làng Vây và trận ra quân đầu tiên của Binh chủng Tăng - Thiết giáp, tác phẩm còn cho thấy một cách nhìn rất Hữu Thỉnh: giàu trải nghiệm trận mạc, nặng nghĩa tình đồng đội, tinh tế trong quan sát con người và luôn hướng tới những giá trị nhân bản phía sau các sự kiện lớn của lịch sử.
  • Thơ về người lính: Khi quá khứ và hiện tại cùng soi bóng
    Lịch sử là một chuỗi ký ức. Nói như nhà văn Pháp Marcel Proust, ký ức chính là con đường dẫn đến quá khứ, giúp con người nhận diện cội nguồn, “Đi tìm thời gian đã mất”. Trong tâm thức mỗi người Việt Nam, ký ức về những năm tháng đấu tranh giành độc lập, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là ký ức không thể phai nhòa. Đó không chỉ là ký ức của những cá nhân mà là ký ức chung của cả cộng đồng, dân tộc.
  • Nhà báo, nhà thơ Vương Tâm với “Nhịp phố bốn mùa hoa”
    Tiếp nối mạch sách viết về Hà Nội như “Những nhịp cầu mùa thu” - trường ca viết về cầu Long Biên (NXB Quân đội nhân dân, 2009); “Cây đa Bác Hồ với muôn nẻo đường xuân” (NXB Văn học, 2017); “Vui nhất có chợ Đồng Xuân” (NXB Văn học, 2022); “Phố thời gian và ô cửa gió” (NXB Văn học, 2025)… mới đây, nhà thơ, nhà báo Vương Tâm tiếp tục ra mắt bạn đọc tập bút ký “Nhịp phố bốn mùa hoa” (NXB Hà Nội, 2026). Trong cuốn sách này, tác giả tập trung khắc họa những đường phố Hà Nội xưa và nay, đặc biệt là những phố cổ mang tên “Hàng” gắn với lịch sử, văn hóa và hồn cốt của Thăng Long - Kẻ Chợ.
  • Bản sắc thiên nhiên và ký ức quê hương trong thơ Đinh Xuân Trường
    Trong đời sống thơ Việt hôm nay, nơi nhiều tìm tòi hình thức, đổi mới diễn ngôn, những tiếng thơ đi từ mạch đất, từ đời sống bình dị lại có sức lay động lạ lùng, và tập thơ “Một phần mười giây” (NXB Hội Nhà văn, 2025) của tác giả Đinh Xuân Trường là một tập thơ như thế.
  • Đời sông, đời người đều chảy ra biển lớn thế gian!
    Bắt đầu từ thời hiện tại ngược về quá khứ kể về những biến thiên lịch sử một ngôi làng trong khoảng nửa thế kỷ gắn liền với quãng đời của nhân vật chính (Măng). Khép lại câu chuyện là sự quay về thời hiện tại để ngỏ số phận nhân vật dành cho bạn đọc phân tích, dự đoán, kết luận.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
Lý luận phê bình văn học nghệ thuật: Cần sự thay đổi cả về “chất” và “lượng”
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO