Văn hóa – Di sản

Giáp Hải - trạng nguyên, nhà ngoại giao xuất sắc

Nguyễn Huy Bỉnh • 06/11/2023 14:07

Giáp Hải (1507 - 1585), còn gọi là Giáp Trưng, hiệu là Tiết Trai tiên sinh, quê quán ở làng Công Luận, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Sau ông được nhận làm con nuôi ở tổng Dĩnh Kế, huyện Phượng Nhãn, phủ Lạng Giang, xứ Kinh Bắc (nay thuộc xã Dĩnh Kế, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang). Ông đỗ Trạng nguyên năm Đại Chính thứ 9, Mậu Tuất (1538), đời Mạc Thái Tông, làm quan đến Thượng thư Bộ Lại kiêm Đông các Đại học sĩ.

Ngay từ khi còn đi học, Giáp Hải nổi tiếng thông minh, cần mẫn, khiêm nhường nên học trò trong làng ngoài tổng ai cũng khâm phục. Giáp Hải học một biết hai, ứng đối như thần. Ông không ỷ vào sự thông tuệ của mình, rất chăm chỉ dùi mài kinh sử. Tương truyền, Giáp Hải có thể ngồi thâu đêm suốt sáng mà không tỏ ra mệt nhọc, gần tối ông thường rang một túi hạt hồ tiêu, khi nào buồn ngủ lại nhấm nháp cho miệng cay cay mà quên ngủ. Hàng ngày, Giáp Hải thường đến chân núi Cốc Lâm (đồi Kế) ngồi dưới lùm cây đọc sách.

giap-hai.jpg
Tranh minh họa Trạng nguyên Giáp Hải dâng tấu khuyên vua.

Học chừng hết chữ các ông đồ trong vùng, Giáp Hải được cha cho đi kinh đô học. Đến khoa thi năm Mậu Tuất (1538) niên hiệu Đại Chính thứ 9 đời Mạc Đăng Doanh, khi thi hội, Giáp Hải đỗ đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, đệ nhất danh, tức Trạng nguyên. Năm ấy ông 32 tuổi.

Giáp Hải làm quan trải lục bộ Thượng thư kiêm Đông các đại học sĩ, Nhập thị kinh diễn coi việc ở tòa Kinh Diên, sau thăng tới Thái bảo, tước Kế Khê bá, đặc phong Sách Quận công, nhiều lần đi sứ phương Bắc và được phong Thiếu Bảo.

Thời kỳ giữ chức Tuyên Phủ đồng tri rồi lên Nam Quan thương nghị giám sát biên giới, ông luôn tỏ ra là người lịch thiệp, lý lẽ sắc bén, được quan lại nhà Minh nể trọng, thường gọi là Giáp Tuyên Phủ.

Tính tình Giáp Hải dễ chịu, nói năng nhẹ nhàng, khúc triết. Ông rất giỏi văn từ, bởi thế nên sau khi đỗ trạng, ông được vua cử đi sứ đến năm lần. Sau các chuyến đi sứ, ông đã soạn ra sách Ứng đáp giao bang tập, trong đó có những câu thơ cảm tác.

Giáp Hải và Nguyễn Bỉnh Khiêm là người có công lao lớn trong triều nhà Mạc. Ông đỗ Trạng, làm Tể tướng, là thầy dạy cho vua, cuộc đời sáng trong như ngọc. Ông trung thực, liêm chính, căm ghét xu nịnh, tranh lợi, xách nhiễu. Ông luôn nhắc vua: “Tôn trọng gốc nước, cố kết lòng dân”, không say đắm yên vui. Ông là một danh sĩ có tài, ra sức phù giúp cơ đồ nhà Mạc, nhưng sinh phải buổi mạt thời của vương triều ấy. Ông đã có nhiều chủ trương vì dân vì nước nhưng không được triều đình trọng dụng. Ông xin về hưu và mất ở quê nhà.

Không chỉ là một nhà chính trị, một nhà ngoại giao tài ba, Giáp Hải còn là một nhà thơ, nhà văn lớn. Sáng tác của ông được ghi trong một số sách như Tuy phong tập, Ứng đáp bang giao tập, Cổ kim bang giao bị lãm... Nổi tiếng nhất là giai thoại bài thơ Bèo, Giáp Hải họa thơ với tướng Mao Bá Ôn người Trung Quốc. Đó là vào năm Đinh Dậu, nhà Minh mượn cớ phò Lê diệt Mạc hòng thôn tính nước ta, sai đô đốc Cừu Loan và tướng Mao Bá Ôn đem quân hùng hổ tiến vào cửa ải Pha Luỹ. Chúng gửi chiến thư cho triều đình Mạc, bảo phải đầu hàng thì mới tránh khỏi hoạ. Kèm theo thư là một bài thơ Bèo thách hoạ, dưới ký tên Mao Bá Ôn. Bài thơ có nội dung như sau:

Tuỳ điền trục thuỷ mạc ương châm,

Đáo xứ khan lai thực bất thâm.

Không hữu căn miêu không hữu diệp,

Cảm sinh chi tiết, cảm sinh tâm.

Đồ chi tụ sứ ninh chi tán,

Đản thức phù thời ná thức trầm.

Đại để trung thiên phong khí ác,

Tảo quy hồ hải tiện nan tầm.

Dịch thơ:

Mọc theo ruộng nước hóp như kim,

Trôi dạt lênh đênh chẳng đứng im.

Nào có gốc sâu, nào có lá,

Dám sinh cành nhánh, dám sinh tim.

Tụ rồi đã chắc không tan tác,

Nổi đó nào hay chẳng đắm chìm.

Đến lúc trời cao bùng gió dữ,

Quét về hồ bể hẳn khôn tìm.

Tuy là bài thơ vịnh bèo nhưng dụng ý của Mao Bá Ôn là coi khinh nước Nam sức yếu lực nhỏ, mong manh trôi dạt như cánh bèo mặt nước lênh đênh, chỉ một cơn gió là tan tác. Trạng Giáp Hải đã hoạ đáp một cách đầy dũng khí rằng:

Cẩm lân mật mật bất dung châm,

Đại diệp liên căn khởi kế thâm.

Thường dữ bạch vân tranh thuỷ diện,

Khẳng giao hồng nhật truy ba tâm.

Thiên trùng lãng đã thành nan phá,

Vạn trận phong xuy vĩnh bất trầm.

Đa thiểu ngư long tàng giá lý,

Thái công vô kế hạ câu tầm.

Dịch thơ:

Ken dầy vải gấm khó luồn kim,

Rễ lá liền nhau, động vẫn im.

Tranh với bóng mây che mặt nước,

Chẳng cho tia nắng rọi xuyên tim.

Sóng dồi muôn lớp thường không vỡ,

Gió táp ngàn con cũng chẳng chìm.

Nào cá nào rồng trong ấy ẩn,

Cần câu Lã Vọng biết đâu tìm.

Trong bài thơ họa, thấy lời lẽ mạnh mẽ, Mao Bá Ôn và Cừu Loan bàn bạc với nhau, nhận định rằng nước Nam có thực lực, chưa thể đánh chiếm được, bèn lặng lẽ cho lui binh về.

Giáp Hải là người nhẹ nhàng nhưng sâu sắc. Đến năm 60 tuổi, ông mong muốn dứt việc triều chính để được về nghỉ ngơi. Sau khi được nhà vua tấn phong Thái bảo, Sách Quốc công, vua đồng ý cho ông được nghỉ việc sau những năm tháng phục vụ triều đình không biết mệt mỏi.

Giáp Hải đã để lại một số tác phẩm khá đặc sắc, thể hiện một lối thơ độc đáo. Thơ ca Giáp Hải đã phần nào diễn tả lại được tâm tư tình cảm của ông trong những năm tháng vẻ vang chốn quan trường, diễn tả lại những gì ông đã trải qua và cả những băn khoăn suy nghĩ về quê hương, đất nước, về những người dân nơi thôn cùng ngõ hẻm. Giáp Hải có tài thơ ca nên cứ có dịp đi đâu hay diễn tả lại một sự việc nào đó, ông đều có những bài thơ ghi lại khoảnh khắc đồng hiện khó quên ấy. Trong lần thăm Lam Sơn, ông viết:

Chính thuyền kiệu giá phỏng Lam hương

Thành quách nhân dân các nhất phương

Chức bố hữu phường lai vấn tín,

Chủng liên thùy chủ hốt văn hương

Hạc thê lão bách càn khôn cổ,

Phượng Vũ cao sơn nhật nguyệt trường.

Mục cử ngọa bi tình vọng khái,

Bình Ngô công đức đối thương thương.

(Phỏng Lam Sơn ngẫu thành, kỳ nhất)

Dịch nghĩa:

Đi thuyền, đi kiệu đến thăm Lam Sơn,

Thành quách và chỗ ở của dân mỗi bên một phương.

Có phường dệt vải đến hỏi tin tức,

Ai là chủ việc trồng sen mà bỗng ngửi thấy mùi thơm.

Hạc đậu cây bách già, đất trời cổ kính,

Phượng múa trên núi cao, ngày tháng dài.

Nhìn thấy tấm bia nằm mà lòng ngậm ngùi,

Công đức bình Ngô sánh cùng với trời xanh.

(Thăm Lam Sơn ngẫu nhiên làm thơ)

Trong lần đi sứ bên Trung Quốc, Giáp Hải tỏ rõ nỗi lòng của mình:

Tài hoa vọng thực bất như nhân,

Hữu hạnh minh thời lịch yến tân.

Khê kính lợi danh tình đạm đạm,

Đan tâm nhân nghĩa ngữ tần tần.

Hoàng xu thủy ác đương triều sủng,

Phi mã khinh cừu thượng quốc tân.

Sự tế công thành hà sở nguyện,

Thái bình thiên tử, thái bình dân.

(Phụng sắc Bắc sứ thuật hoài)

Bản dịch thơ:

Chẳng được như người đức, tài hoa,

Cân đai thời sáng gặp may mà.

Lợi danh nẻo ấy tình se nhạt,

Nhân nghĩa lòng son ý đậm đà.

Màn thủy cử vàng triều nội mến,

Áo cừu ngựa kéo nước người qua.

Nên công xong việc gì hơn nữa,

Thiên hạ thái Bình, yên đất ta.

(Nỗi lòng kẻ vâng mệnh đi sứ phương Bắc)

Xung quanh cuộc đời Giáp Hải còn có cả các truyền thuyết, giai thoại hết sức ly kỳ, hấp dẫn. Chuyện cha, mẹ ông là người ở Bát Tràng, Gia Lâm, Hà Nội, khi ba tuổi, ông bị một phú thương bắt cóc đưa lên Phượng Nhãn. Rồi chuyện ông lấy một người vợ là công chúa con Nam Hải Đại Vương dưới thủy cung. Hay câu chuyện ông xuống dưới âm phủ tìm con trai là Giáp Phong... Tất cả những câu chuyện dân gian lưu truyền xung quanh Giáp Hải là minh chứng cho hình ảnh của ông được khắc họa khá đậm nét trong tâm trí của người dân.

Với những gì đã làm được trong cuộc đời làm quan của mình, Trạng nguyên Giáp Hải là người có công lao lớn đối với triều đình, với nhân dân, đất nước trong một giai đoạn lịch sử có nhiều biến động của dân tộc. Ông đã có những quyết định sáng suốt, hành động thiết thực, góp phần bảo vệ tổ quốc, an dân. Giáp Hải cũng là một người tài năng và có hoài bão. Ông xứng đáng đứng trong hàng ngũ những danh nhân của dân tộc nói chung và danh nhân Thăng Long - Hà Nội nói riêng./.

Theo Danh nhân Thăng Long - Hà Nội

Bài liên quan
  • Tô Hiến Thành – nhà chính trị tài năng
    Chính sử chép rằng Tô Hiến Thành sinh ngày 22 tháng giêng và mất năm Kỷ Hợi 1179, đời vua Lý Cao Tông, nhưng không ghi rõ năm sinh. Lịch sử có điều khiếm khuyết như vậy (Tháng 7 năm 1997 tại cuộc hội thảo lớn về thân thế, sự nghiệp của Tô Hiến Thành, có nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, đại diện các nơi thờ cúng cụ Tô, đại diện các chi hệ dòng họ cụ Tô tham dự. Hội nghị đã tham khảo nhiều bản thần tích, tộc phả và đã tìm ra ngày tháng năm sinh Tô Hiến Thành là ngày 22 tháng giêng năm Nhâm Ngọ 1102, triều Lý Th
(0) Bình luận
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Hà Nội: Công nhận 46 không gian văn hóa sáng tạo và khai trương Không gian văn hóa Lũng Trăng
    Tối 8-11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, xã Yên Xuân, Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Lễ trao quyết định công nhận 46 Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026 và khai trương không gian văn hóa Lũng Trăng. Nằm dưới chân núi Viên Nam, giữa không gian thiên nhiên của vùng đất Mường Yên Xuân, Lũng Trăng ra đời mở ra một không gian giao thoa giữa thiên nhiên, nghệ thuật và văn hóa bản địa.
  • Hai di sản tư liệu Việt Nam góp thêm dấu ấn trong kho tàng Ký ức thế giới
    “Văn bia Phố Hiến” (Hưng Yên) và “Ma nhai trên núi Non Nước” (Ninh Bình) vừa được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nâng tổng số di sản tư liệu của Việt Nam được UNESCO ghi danh lên 13.
  • Đình Tường Phiêu- từ di sản độc đáo đến câu chuyện phát huy giá trị
    Tại Di tích quốc gia đặc biệt đình Tường Phiêu (xã Phúc Thọ, TP Hà Nội), bài toán phát triển kinh tế di sản gắn với bảo tồn, lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử đang có những chuyển biến tích cực. Chính quyền địa phương đang gắn kết các giá trị độc nhất vô nhị tại đình Tường Phiêu với làng nghề hoa cây cảnh truyền thống, giáo dục di sản ở địa phương để chung sức phát triển du lịch văn hóa Hà Nội.
  • Hà Nội sẵn sàng cho Festival làng nghề toàn cầu lần thứ nhất
    UBND Thành phố Hà Nội vừa có chỉ đạo tổ chức Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất, năm 2026, diễn ra từ giữa tháng 11/2026 tại Hoàng thành Thăng Long. Sự kiện quy tụ khoảng 200 đại biểu, nghệ nhân quốc tế với nhiều hoạt động trọng tâm như Lễ Khai mạc, Hội nghị xúc tiến đầu tư, Hội thi sản phẩm thủ công Châu Á – Thái Bình Dương và các tour trải nghiệm làng nghề.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Giáp Hải - trạng nguyên, nhà ngoại giao xuất sắc
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO