Thưởng lãm 21 tác phẩm hội họa quý của vua Hàm Nghi ở điện Kiến Trung

Lần đầu tiên 21 tác phẩm hội hoạ quý của vua Hàm Nghi (Bút danh Tử Xuân – “Con trai của mùa xuân”) được trưng bày tại điện Kiến Trung (Đại nội Huế) do Tạp chí Art Republik Việt Nam phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Viện Pháp tại Việt Nam tổ chức Triển lãm “Trời, Non, Nước | Allusive Panorama”. Mỗi bức tranh mở ra một mảnh ghép trong thế giới nội tâm của vua Hàm Nghi và từng xuất hiện trên thị trường nghệ thuật Pháp, chủ yếu từ các bộ sưu tập tư nhân được các giám tuyển Ace Lê, Lân Tinh Foundation phối hợp cùng Tiến sĩ Amandine Dabat (Hậu duệ đời thứ 5 của vua Hàm Nghi) lần theo dấu vết thời gian, tìm kiếm, xác tín, thẩm định, phục chế theo chuẩn quốc tế.

Các tác phẩm được quy tụ từ 10 bộ sưu tập tư nhân và là lần đầu tiên được trưng bày ở Việt Nam để chào đón công chúng yêu nghệ thuật trong khắp cả nước từ ngày 25/3 - 6/4/2025.

Những tác phẩm hội họa của vua Hàm Nghi trưng bày tại điện Kiến Trung.

Giữa cái nóng mùa hè của Algeria, vua Hàm Nghi dựng giá vẽ trên đồng để họa lại ngôi nhà của mình là biệt thự Hiên Tùng. Bức tranh là một trong số ít những tác phẩm còn lại mô tả về kiến trúc của công trình với hình ảnh cây được đặt ở tiền cảnh là đặc trưng trong tranh của vua Hàm Nghi sử dụng tông màu nâu đất đa sắc độ, vua Hàm Nghi đã bắt được hiệu ứng của ánh nắng chói chang trên cánh đồng và cây đại thụ tỏa bóng râm dịu mát, những nhành cây vươn cao và che chở cho dinh thự màu trắng ở hậu cảnh đang chìm trong ánh nắng.

Trong bức tranh theo trường phái ấn tượng này, vua Hàm Nghi đã vận dụng độ trong của không khí cùng với cái nắng mùa đông gay gắt ở Algeria. Những nét cọ dọc và xiên đan xen vào nhau tạo nên hiệu ứng chuyển động trong tranh, hướng ánh nhìn người xem về phía đường chân trời.

Trên cánh đồng lúa mỳ, màu nâu hồng của những bông lúa trải rộng như một tấm thảm làm nổi vật thân cây con với tán lá rạng rỡ dưới nắng vàng. Ở hậu cảnh, hàng cây cao với tông màu tối hơn tạo nên sự phân tách rỗ rệt với bầu trời không gợn mây, sự tương phản này là điểm khiến cho bức tranh trở nên thú vị và độc đáo.

Quang cảnh rộng lớn trong tranh tương phản với đàn gia súc bé nhỏ. Chủ thể của bức tranh là ánh sáng và những hiệu ứng quang học lên quang cảnh đồng nội, hàng cây tương tác với ánh nắng và bóng râm tạo nên vẻ đối lập với bầu trời trong trẻo.

Cuối tháng 8 năm 1906, vua Hàm Nghi cùng gia đình đi nghỉ tại Menthon-Saint-Bernard bên bờ hồ Annecy. Vua Hàm Nghi viết trong thư rằng ông ưa thích biết bao không khí dịu mát và bình yên nơi đây, ông đã khắc họa bức phong cảnh ven hồ với dải màu hài hòa và ánh sáng khuếch tán.

Bức tranh này miêu tả một con đường mòn ở vùng quê. Họa sỹ chơi đùa với sự tương phản giữa sắc xanh lục rực rỡ của đồng cỏ và sắc trắng của con đường đang đối thoại với bầu trời sáng, quang cảnh ngập tràn ánh nắng khiến tán lá trở nên lấp lánh, tỏa bóng râm lan dần. Theo bước chân của những họa sỹ trường phái Barbizon, vua Hàm Nghi đã ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên.

Trong bức tranh này, vua Hàm Nghi miêu tả một vườn cây ăn quả đang độ ra hoa, hoa táo trắng muốt hòa nhịp cùng mây trắng trên cao giữa nền trời xanh trong. Tông màu trong tranh nhẹ bẫng, màu nâu hồng của đồng cỏ hướng ánh nhìn của người xem về phía những ngọn đồi xa xa.

Trong bức tranh này, bầu trời gần như trong suốt và sắc xanh nhạt của đồng cỏ khiến hàng Bạch Dương (chủ thể chính của bức họa) trở nên nổi bật. Vua Hàm Nghi tìm hiểu ánh mặt trời dội lại từ hàng cây với sự chuyển màu duyên dáng giữa sắc vàng và xanh lục hút mắt người xem, bối cảnh được thể hiện rõ bởi bóng cây trên triền cỏ với ngọn đồi thấp thoáng phía xa tầm mắt.

Khi vẽ phong cảnh điều cốt yếu mà vua Hàm Nghi chú trọng là ấn tượng về những gì hiện lên trước mắt ngài. Chủ thể trong tranh ngài thường không quá chi tiết như có thể thấy ở đây với khối cây nổi bật trên nền trời sáng, họa sỹ trường phái ấn tượng Claude Monet là người tiên phong tập trung vào lối biểu đạt này, vua Hàm Nghi đã được truyền cảm hứng mãnh liệt từ các tác phẩm của ông.

Trong bức tranh này, mảng tối của hàng Bạch Dương nổi bật trên nền trời dù phủ đầy mây trắng vẫn vầng sáng. Với tác phẩm này, vua Hàm Nghi tiếp tục khám phá sự tương phản và nghiên cứu về các hiệu ứng ánh sáng vốn là chủ đề yêu thích của ông.

Vua Hàm Nghi miệt mài vẽ quang cảnh Vichy, một nguồn cảm hứng và khám phá nghệ thuật bất tận. Trong bức tranh này các đường cận viễn cho phép họa sỹ làm nổi bật cách bầu trời len lỏi qua những ngọn cây và cách tán lá chơi đùa với ánh sáng. Từ đó, vua Hàm Nghi đã nắm bắt và truyền tải đến người xem cảm giác làn gió vi vu khắp vùng nông thôn.

Với bức tranh phong cảnh theo trường phái ấn tượng này, người xem như được đắm mình vào thảm thực vật xanh tốt dưới nét cọ phóng khoáng. Các lỗ đinh ở bốn góc tranh cho thấy bức tranh đã được vẽ en plein air (trực họa ngoài trời), đây là loại ghim hai đầu được sử dụng khi vận chuyển hai bức tranh để tránh việc mặt trước tiếp xúc với nhau.

Nghệ sỹ vua đùa cùng ánh nắng rơi trên tán lá của một cây lớn bên thềm rừng, trên mặt đất những giọt nắng điểm xuyết trên thảm cỏ và con đường tạo nên sự tương phản khiến cho không khí bức tranh trở nên ngọt ngào và ấm áp. Họa sỹ đặt người xem ở điểm nhìn nội tâm của ông hướng tới khu rừng , truyền tải cách một chiếc lá cũng có thể lấp đầy khoảng trống trong ông.

Trong bức tranh này vua Hàm Nghi thử nghiệm với ánh sáng của bầu trời tươi tắn, hình ảnh phản chiếu trên mặt nước và sự đối lập với mảng lớn chìm trong bóng tối của bờ hồ với hàng cây bao quanh, kỹ thuật tương phản sáng tối này nhấn mạnh sự tương tác của ánh sáng giữa bầu trời và mặt nước. Đây cũng là một kỹ thuật mà vua Hàm Nghi đặc biệt yêu thích sử dụng trong nghiên cứu về những hiệu ứng của ánh sáng.

Bên ven hồ họa sỹ miêu tả bầu không khí trong vắt, sự tương tác của những hình ảnh phản chiếu giữa trời và nước bằng nét chuyển tinh tế của xanh lam (màu chủ đạo) và xanh lục (nhấn nhá với điểm xuyết vàng). Bức tranh có bố cục như một tấm bưu thiếp: đường trung tâm ở giữa chia toan ra làm đôi nhưng bị ngắt quãng bởi một đường chéo, đặt người xem vào góc nhìn của người thứ ba. Các lớp màu đều mỏng đến mức có thể nhìn thấy được chất liệu của bề mặt toan.

Bản phác thảo này cho người xem thấy rõ hơn kỹ thuật của vua Hàm Nghi khi ông vẽ ký họa để bắt trọn những rung động của mình trước cảnh hoàng hôn. Lối vẽ của vua Hàm Nghi mang phông cách của trường phái ấn tượng, ông tập trung vào hiệu ứng ánh sáng, những khoảnh khắc thoáng qua của cảnh sắc thiên nhiên để truyền tải cảm xúc của mình.

Vua Hàm Nghi đam mê nghiên cứu ánh sáng, tính trong suốt của nước và những phản chiếu trên mặt nước. Bức tranh miêu tả ao nước nhỏ với cây cối bao quanh được khắc họa bởi những phổ nâu, đất son, lục và lam. Bầu trời và tán lá xanh rậm rạp được phản chiếu trên mặt nước êm ả. Cách họa sỹ nắm bắt ánh sáng qua những mảng sáng tối tương phản giúp ta cảm nhận chiều sâu và sự um tùm, rậm rạp của những bụi cây.

Bức phong cảnh này là một ví dụ tiêu biểu cho cách vua Hàm Nghi vận nét ánh sáng. Hoàng hôn dần buông nhuộm bầu trời trong sắc vàng, hồng và tím hoa cà. Họa sỹ vẽ những làn mây vắt ngang, dệt nên hiệu ứng ráng chiều ngũ sắc. Hàng cây ở hậu cảnh tạo nên một dải tối màu trước đồng cỏ hẵng còn đương sáng. Đàn bò chỉ được phác họa sơ qua, chính ánh nắng phản chiếu trên lưng chúng đã mê hoặc họa sỹ.

Các đường cận viễn trong tranh cho phép vua Hàm Nghi làm nổi bật bầu trời phản chiếu trên mặt nước trong âm hưởng của màu xanh lam và mép cỏ ở tiền cảnh đối thoại với hàng cây phản chiếu bên bờ đối diện. Quang cảnh bờ sông tạo cho vua Hàm Nghi cơ hội được quan sát bầu trời, hiệu ứng của ánh sáng lên mặt nước, sự phản chiếu của cây cối và tôn vinh vẻ đẹp thiên nhiên.

Tác phẩm nay là một trong những bức tranh cuối cùng của vua Hàm Nghi được vẽ vào khoảng tập niên 1920, thời điểm cựu hoàng lưu vong chủ yếu tập trung vào điêu khắc. Tranh ông chịu ảnh hưởng từ trường phái Hậu ấn tượng mà ông đã khám phá trong các chuyến đi đến Pháp. Hồ Geneva đã trở thành một trong những chủ thể yêu thích nhất của vua Hàm Nghi sau khi ông trải nghiệm vài mùa hè ở Esvian.