Lý luận - phê bình

Như những vòng sóng âm lan tỏa

Lời bình của Hồ Minh Tâm • 15:00 04/08/2023

Đọc bài thơ “Dần sáng” của Nguyễn Thị Kim Nhung, ta như hóa thành tia nắng gãy, vắt dọc dây phơi, để khuếch tán sương mai, để hong khô bao ngổn ngang hoài niệm. Ta, ngọn gió lẻ, chẳng ai xô mà rung lắc cùng sợi thời gian.

Tiếng gọi loang đồng ruộng

làm giật mình bóng đêm

người đi soi trở về

men theo những tờ mờ sót lại

Nhà ai thổi cơm sớm

gạo đổ vào nồi để lại tiếng vang

nuôi nhau qua ngày giáp hạt

Mẹ dặn đừng đáp lại

văng vẳng ai gọi mình

triền mê ta thầm vụng

rạc giấc dài chưa tỏ nguồn cơn

Ta đã khác mà giọng người còn biếc

ban mai rạn những cơ hồ

Người vợ mặc lại áo

hai vạt khép bóng đêm

đôi vầng sáng mặc nhiên thầm tỏa

Sung một đời buông quả

không chạm nổi đáy ao.

(Nguyễn Thị Kim Nhung, tác phẩm đoạt giải Ba Cuộc thi thơ 2019 – 2020 trên báo Văn Nghệ).

Nếu bay nhanh hơn ánh sáng, chúng ta sẽ về được hôm qua, dường như Einstein từng nói như vậy. Vâng, nếu ai đó chế được một phương tiện để đạt được vận tốc 300km/s... tôi tin, dù đắt mấy cũng sẽ bán rất chạy. Tiếc thay, đến thời điểm này chưa ai làm được cái ước ao trẻ lại ấy. Chưa ai có vé về tuổi thơ để bán lại cho ai. Mùa xuân, mùa hạ, mùa thu, mùa đông, mùa hoài niệm... cứ thứ tự xếp hàng, đều bước, đi. Sung cứ chen chúc xanh, chen chúc vàng, thúc nhau rụng mà cả đời không chạm nổi đáy sông. Thời gian dài hơn sông, rộng hơn sông, sâu hơn sông... thời gian như một sợi dây phơi chùng, võng, không đầu không cuối, phận người như giọt nước trong, đọng nơi chùng nhất rồi bay đi... Vì thế chăng, mà bất kỳ ai từ vùng miền nào, thời nào thì quá khứ dù màu gì cũng đều lấp lánh khi ngoái về.

Bài thơ gồm có 6 khổ với kết cấu tự do. Và “Dần sáng” được sáng lên bởi một trăm lẻ một chữ tất cả (kể cả tiêu đề bài thơ).

Thơ hay chẳng phải do nhiều hay ít chữ, mà với tôi là thơ gợi. Và, đọc thơ, ngắm thơ... thì không nhất thiết phải đếm chữ nhưng tôi đã làm vậy, tôi làm vậy như tôi đang cuộn tròn mình lại để lăn về... tôi làm vậy như tôi đang hóa lỏng mọi ngày tháng xù xì quanh mình thành một giọt trong veo. Tôi làm vậy, vì lắm khi tôi nghĩ thơ hay cũng là một tín ngưỡng và đọc được bài thơ hay chẳng khác gì đang lần tràng hạt.

Tôi làm vậy bởi khi nhâm nhi từng khổ của “Dần sáng”, tôi chợt nhớ đến Matsuo Basho - vị thiền sư, cũng là thi sĩ lỗi lạc của Nhật Bản - người đã sáng tạo ra thể thơ Haiku, thể thơ thường chỉ mười bảy âm tiết, mười bảy tinh thể cố kết thành một chỉnh thể. Chỉnh thể ấy hấp thụ tinh khí đất trời cỏ cây nắng gió mà phát sáng.

“Dần sáng” của Nguyễn Thị Kim Nhung là một chỉnh thể. Nhưng, nếu tách riêng từng khổ, thì mỗi khổ ấy cũng không khác gì một bài thơ trọn vẹn. Đây nhé: “Dần sáng/ Tiếng gọi loang đồng ruộng/ làm giật mình bóng đêm/ người đi soi trở về/ men theo những tờ mờ sót lại”.

Ai từng trằn trọc vì đói, thèm, vì thiếu thốn tứ bề ở làng quê, khi đọc khổ thơ trên lại không thấy mình đang ngóng cha từ đồng ruộng trở về. Không như “ngóng mẹ về chợ”, ngóng cha ở đây là ngóng con cua, con cá, ngóng cái ăn từ may rủi... nó khắc khoải hơn nhiều. Rồi chẳng biết thương cha, thương mình, hay thương quê nghèo mà bóng cha loang ra trong mắt ướt. Thương cha, thương cả đêm lặn lội kiếm cái ăn cái học cho con... rồi cạn đêm lầm lụi men theo những “tờ mờ sót lại” mà về. Dạ, cha ơi cứ men theo những tờ mờ sót lại mà về!

Gọi. Chắc gì đã là vợ gọi chồng, cha gọi con, người gọi người... chạng vạng, tờ mờ nơi miền quê hoang vắng, đôi khi chỉ tiếng dế gọi hè, tiếng ễnh ương cóc nhái gọi mưa... nhưng chắc một điều những vọng âm ấy đủ làm cho ta dù ở đâu cũng đôi lần bật dậy.

Và đây: “Dần sáng/ Nhà ai thổi cơm sớm/ gạo đổ vào nồi để lại tiếng vang/ nuôi nhau qua ngày giáp hạt”.

“Gạo đổ vào nồi để lại tiếng vang” – “tiếng vang” này nó cồn cào bụng dạ quá! Câu thơ mộc từng chữ, khổ thơ như một xóm nhỏ quần quây khói bếp chầm chậm hiện về. Lối kể giản dị, chẳng hiểu sao tôi lại thấy mẹ tôi đang ngồi bên bếp lửa, tôi muốn giục mẹ thêm củi vào bếp, tiếng gạo reo từ nãy mà đến giờ con chưa được ăn cơm. Con đói!

Còn đây nữa: “Dần sáng/ Mẹ dặn đừng đáp lại/ văng vẳng ai gọi mình/ triền mê ta thầm vụng/ rạc giấc dài chưa tỏ nguồn cơn”.

Từ khổ đầu đến khổ thứ ba này, cách kể, cấp độ liên tưởng dần nâng lên, từ thực đến siêu thực, từ thấy đến cảm thấy. Từ cánh đồng quê, từ bóng cha, dáng mẹ mà thấy lại mình. Suy cho cùng nhớ nhà, nhớ quê là nhớ chính mình. Cho đến khổ 4, khổ 5 thì tác giả mới sực nhớ: ồ cô bé ngày xưa giờ làm mẹ, đã là mẹ. Khuôn trăng quê, mình đã mang lên thành phố còn đâu? Đôi khi “tôi gọi tên tôi cho đỡ nhớ” là thế! Mẹ dặn chẳng bao giờ thừa, mình gọi mình, văng vẳng như ai gọi mình... cứ kệ gọi thôi, đừng đáp lại!

Thế nên: “sung một đời buông quả/ không chạm nổi đáy ao”. Ơ kìa một giọt nước trong ao nhà mình... tròn xoe, be bé bay lên. Bay lên, bay lên một chút với trời rồi cuối cùng cũng về sông về bể. Trái sung kia thì nói với ta rằng: nghề của tôi là rụng, là nổi trôi... tôi xuống đáy hồ đáy sông làm gì. Ừ, thì vậy. Sung không chạm đáy ao, cũng nhưng chúng ta chẳng bao giờ đi đến tận cùng, còn sống nghĩa là còn suy niệm chẳng bao giờ thôi nuối tiếc.

“Dần sáng” - với cấu trúc ngẫu hứng, bằng bút pháp riêng để kể, tả, ẩn dụ, chữ nghĩa mềm mại, tác giả chẳng “định nghĩa, áp đặt, kết luận” điều gì, như sung tới lúc thì buông quả, như hết tờ mờ thì bình minh. Thi điệu cứ thong thả mà luồn vào tâm thức người đọc. Thơ vắt qua ngày, len giữa nhập nhoạng sáng và tối, không gian thơ là những vòng cung sóng âm cứ lan ra từ tâm người viết rồi dần/ lóe sáng khi gặp người đọc. Giống như R.Tagore từng nói về thơ haiku “Nhà thơ chỉ giới thiệu đề tài rồi nhanh chóng bước tránh sang bên…” dành cho người đọc, cùng với người đọc mà dần sáng!

Bài liên quan
  • Vinh danh nữ sĩ bằng ngôn từ tiểu thuyết
    Sống ở khoảng cuối thế kỷ 18, Hồ Xuân Hương là một nhân vật nổi tiếng và còn gây nhiều tranh cãi. Đã có rất nhiều tài liệu, tác phẩm văn chương, âm nhạc, hội họa xoay quanh cuộc đời, tác phẩm của bà… “Hồ Xuân Hương tiếng vọng” của nhà thơ, nhà báo Nghiêm Thị Hằng là một trong số đó. Cuốn tiểu thuyết lịch sử viết về nữ sĩ đã ra mắt bạn đọc năm 2022.
(0) Bình luận
  • Bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt
    Trường ca “Thần Nông chân đất” của nhà thơ Phùng Trung Tập (NXB Hội Nhà văn, 2024) gồm 12 chương, với 184 trang. Tác phẩm tái hiện và ngợi ca lao động nông nghiệp như nền tảng sinh tồn của cộng đồng Việt, đồng thời đưa người nông dân lên tầm biểu tượng văn hóa - lịch sử - những “Thần Nông chân đất” đã mở cõi, dựng làng, giữ nước và truyền sinh khí cho non sông qua hàng nghìn năm. Đây là bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt Nam trong chiều dài lịch sử dân tộc.
  • "Thép dưới cỏ": Bản anh hùng ca về người lính và lịch sử
    Sau hơn 50 năm cầm bút, nhà thơ Hữu Thỉnh vừa ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết đầu tiên mang tên “Thép dưới cỏ”. Không chỉ tái hiện chiến dịch Tà Mây - Làng Vây và trận ra quân đầu tiên của Binh chủng Tăng - Thiết giáp, tác phẩm còn cho thấy một cách nhìn rất Hữu Thỉnh: giàu trải nghiệm trận mạc, nặng nghĩa tình đồng đội, tinh tế trong quan sát con người và luôn hướng tới những giá trị nhân bản phía sau các sự kiện lớn của lịch sử.
  • Thơ về người lính: Khi quá khứ và hiện tại cùng soi bóng
    Lịch sử là một chuỗi ký ức. Nói như nhà văn Pháp Marcel Proust, ký ức chính là con đường dẫn đến quá khứ, giúp con người nhận diện cội nguồn, “Đi tìm thời gian đã mất”. Trong tâm thức mỗi người Việt Nam, ký ức về những năm tháng đấu tranh giành độc lập, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là ký ức không thể phai nhòa. Đó không chỉ là ký ức của những cá nhân mà là ký ức chung của cả cộng đồng, dân tộc.
  • Nhà báo, nhà thơ Vương Tâm với “Nhịp phố bốn mùa hoa”
    Tiếp nối mạch sách viết về Hà Nội như “Những nhịp cầu mùa thu” - trường ca viết về cầu Long Biên (NXB Quân đội nhân dân, 2009); “Cây đa Bác Hồ với muôn nẻo đường xuân” (NXB Văn học, 2017); “Vui nhất có chợ Đồng Xuân” (NXB Văn học, 2022); “Phố thời gian và ô cửa gió” (NXB Văn học, 2025)… mới đây, nhà thơ, nhà báo Vương Tâm tiếp tục ra mắt bạn đọc tập bút ký “Nhịp phố bốn mùa hoa” (NXB Hà Nội, 2026). Trong cuốn sách này, tác giả tập trung khắc họa những đường phố Hà Nội xưa và nay, đặc biệt là những phố cổ mang tên “Hàng” gắn với lịch sử, văn hóa và hồn cốt của Thăng Long - Kẻ Chợ.
  • Bản sắc thiên nhiên và ký ức quê hương trong thơ Đinh Xuân Trường
    Trong đời sống thơ Việt hôm nay, nơi nhiều tìm tòi hình thức, đổi mới diễn ngôn, những tiếng thơ đi từ mạch đất, từ đời sống bình dị lại có sức lay động lạ lùng, và tập thơ “Một phần mười giây” (NXB Hội Nhà văn, 2025) của tác giả Đinh Xuân Trường là một tập thơ như thế.
  • Đời sông, đời người đều chảy ra biển lớn thế gian!
    Bắt đầu từ thời hiện tại ngược về quá khứ kể về những biến thiên lịch sử một ngôi làng trong khoảng nửa thế kỷ gắn liền với quãng đời của nhân vật chính (Măng). Khép lại câu chuyện là sự quay về thời hiện tại để ngỏ số phận nhân vật dành cho bạn đọc phân tích, dự đoán, kết luận.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
  • Món quà âm nhạc đặc biệt dành tặng thầy cô của nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung
    Nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2026, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung vừa cho ra mắt hai sáng tác mới mang tên “Lời tri ân” và “Ơn thầy cô mến thương”. Hai tác phẩm khắc họa trọn vẹn hình ảnh người thầy qua lăng kính của sự trải nghiệm trưởng thành và cả thế giới trong sáng của tuổi học trò.
  • [Video] Khẳng định giá trị di sản Quốc Tử Giám trong kiến tạo sức mạnh mềm quốc gia
    Chào mừng kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, chiều 11/11, tại sân Bái Đường, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Thủ đô Hà Nội), Thông tấn xã Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa”.
  • Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất: Cơ sở để xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới
    Ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất diễn ra ngày 24/11/1946 có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định vị trí, vai trò, sứ mệnh của văn hóa trong sự nghiệp cách mạng và tương lai của dân tộc, đặt ra những vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới.
Như những vòng sóng âm lan tỏa
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO