Trần Dần vượt nhiửu ngã tư, đến sớm nửa thế kỷ

In 2.000 bản lần đầu tháng 1/2011, 5 tháng sau, tiểu thuyết Những ngã tư và những cột đèn tái bản 2.000 cuốn và có tọa đà m. Bìa sách đửu do con út nhà thơ - HS Trần Trọng Vũ (SN 1964, định cư tại Paris từ 1989) vẽ.

Buổi hội thảo diễn ra sau cơn mưa lớn, cử tọa đến không đông - đây cũng là đặc thù công chúng của Trần Dần: không phổ cập đại chúng mà đặc tuyển. Đọc, hiểu Trần Dần là thách thức ở mọi thời kử³, ngay cả giới nghử, nghệ sĩ - những người chịu được các phá cách nặng đô của ông, cũng không dễ gặp. Người ta nghe nói và kính trọng ông vì những sáng tạo mang tính tiên phong, đổi mới, hơn là can đảm khám phá và trải nghiệm tác phẩm. Trần Dần luôn là miửn mới, với người đọc và kẻ sáng tạo.

Tiểu thuyết ưng ý nhất của Trần Dần

Tiểu thuyết Những ngã tư và những cột đèn của Trần Dần

Năm 2007, Trần Dần, Hoà ng Cầm, Lê Đạt, Phùng Quán, được nhận giải thưởng Nhà nước. Trước đó 20 năm, hồi 1987, Hội Nhà văn VN đã khôi phục hội tịch cho các ông. 30 năm sung sức nhất của đời người dù gặp nhiửu gian truân, nhưng ông vẫn không ngừng viết. Ngôi nhà số 7 phố Vũ Lợi, gần ga Hà ng Cử, gia đình ông ở từ 1955 - 2003. Nơi gắn bó 42 năm ấy, có mảng tường đen bóng hằn vết lưng, mồ hôi nhọc nhằn của Trần Dần. à”ng đã dựa tường, ngồi viết. Người lính Vệ Quốc đoà n từng tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ, không hử bử cuộc trước những bão tố và cay đắng thời bình.

Sinh thời, Trần Dần viết 3 tiểu thuyết. Người người lớp lớp (in ngay sau giải phóng Thủ đô 1954), Sứa (1960, viết vử xã hội loà i kiến) và Những ngã tư... Lời nói đầu cuốn sách cho biết, Những ngã tư... là kết quả những năm Trần Dần được cấp giấy phép ra và o trại giam gặp các ngụy binh thời Pháp thuộc. Do tai biến mạch máu não, ông bị liệt nửa người bên trái từ 1972. Không đầu hà ng như bản tính trong mọi trường hợp, Trần Dần tập đi, chống gậy, có lúc còn đạp chiếc xe mini đi chơi, dẫu chân tay không thể phục hồi như trước, dù nói ngọng, mỗi khi nói phải quát lên. Tấm lưng còn găm những mảnh mìn khi à o lên xung phong tấn công đồi A1 (HS Nguyễn Thụ bị cụt một chân), cứ thế tựa tường, viết đến khi gần mất. à”ng đã chép lại, sửa chữa văn phong cho Những ngã tư..., tiểu thuyết ông ưng ý nhất hoà n tất và o giao thừa 1989 sang 1990. Hai chương tiểu thuyết nà y đã in trên Tạp chí Văn nghệ Hà Sơn Bình những năm sau đó.

Độc giả đầu tiên của tiểu thuyết nà y là dịch giả Dương Tường, người cùng họ, cùng quê Nam Định, rất thân với Trần Dần. Tôi đọc từng chương, anh Dần viết đến đâu tôi đọc đến đó. Anh bảo: Tôi viết cái nà y là đơn đặt hà ng của ngà nh Công an. Dù viết theo đặt hà ng, mình vẫn là mình. Viết cái thư nhử cho bạn cũng phải hết văn tà i. Bản sửa lại 1989, anh Dần cắt mất mấy đoạn độc thoại mấy trang không chấm phẩy. Đó là tuyệt bút. Tôi tiếc không chép lại.

Chất thơ trong văn xuôi kử³ biệt

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhận định Trần Dần không kể, mà viết. Một thời văn học hiện thực kéo dà i, ta không đử cao cách viết. Tiểu thuyết là thể loại phà m ăn, nó có thể ngốn hết các thể loại đưa và o. Trần Dần rất kử¹ chữ. Chúng ta đã ở thế kỷ 21, thế giới pháº³ng, nhưng chữ pháº³ng thì rất chán. Trần Dần tạo khoái cảm bằng chữ và tiếng, chữ của ông không nằm trên mặt pháº³ng, không dẹt, nó cựa quậy già u sức gợi. Đọc ông, là được hưởng bữa tiệc ngôn ngữ. Văn chương nghệ thuật cần lệch chuẩn, không theo đường mòn.

Phong cách Trần Dần là độc bản. Từ nhật ký 250 trang lem nhem mực tím của nhân vật chính, ngụy binh Dườ¡ng; nhà văn không tên - nhân xưng ngôi thứ ba đã viết câu chuyện sau 11 năm. Xáo trộn, nhầm lẫn thời gian liên tục. Dườ¡ng nhầm mùa Thu thà nh Đông, gọi tháng 11 là Tết, nhà văn nhầm cả tuần là Chủ nhật.

Trưởng thà nh và gắn bó với Thủ đô, chất Hà Nội được tác giả đưa và o rất riêng. Có phần ngột ngạt, sự hỗn loạn trong vẻ chậm rãi, là m gì cũng không thoát khửi nhau. Yêu Dostoevsky, Trần Dần có chất Dostoevsky™™ ở khả năng đi sâu tâm lý nhân vật, xoáy đi xoáy lại những ám ảnh, muốn tới tận cùng.

Láo nháo ngã tư, láo nháo cột đèn, hỗn loạn và giằng xé những suy tư hiện tại, quá khứ của những con người qua chiến tranh giữa thời bình. Đời lắm ngã tư. Cẩn thận, không có nghĩa tính toán, chia ly, ngửi ngửi ngã tư cẩn trọng rồi hãy rẽ. Cô đơn khi sống và sau khi chết, bởi quyết liệt là m mới, những lựa chọn lẻ loi, Trần Dần đã vượt nhiửu ngã tư, thà nh người tiên phong với các tác phẩm có hình thức thế kỷ 21, sớm hơn nửa thế kỷ so với thời ông viết.

Từ trái sang: Nhà văn Lê Minh Khuê, nhà thơ Lê Hoà i Nguyên, BTV Cao Việt Dũng tại tọa đà m vử Trần Dần. Ảnh: Lê Minh Đạt

Rẽ vử phía sáng, vượt qua chính mình

Ngoà i tiểu thuyết Một ngà y Cẩm Phả bị mất bản thảo, Trần Dần còn muốn viết thêm cuốn nữa, cho đến ngà y tạ thế, Xuân 1997.

Tôi cháº³ng muốn mang sang gì cả/ Nỗi buồn ga cuối còn nguyên. Trần Dần đã sang thế giới bên kia, để lại cho người vợ tuổi 80 - bà Bùi Thị Ngọc Khuê, con gái Băng Kha và 2 con trai, Trọng Văn- Trọng Vũ lượng di cảo quý giá. Bất chấp mọi éo le nghiệt ngã, ông đã viết bằng sáng tạo đột khởi, là m thơ ký hiệu, vẽ tranh bột mà u.

Tôi không thừa nhận một thứ thơ nhân tạo mà không có khổ đau và nổi loạn. Tôi như kẻ đi đà y trên sa mạc giấy. Trần Dần viết nhật ký đời trong những năm tháng gian truân, ông đã từng tuyệt vọng, gọi chúng là Sổ bụi, từng xóa đi phần cuối nhật ký đời. 19 tuổi, Trần Dần lập nhóm thi sĩ Tượng trưng, cùng anh em Vũ Hoà ng Chương, Vũ Hoà ng Địch, Trần Mai Châu, Đinh Hùng, với tuyên ngôn sáng tạo, phá vỡ mọi cùn mòn, định kiến. 34 sổ nhật ký từ 1954 - 1984 còn nguyên. Theo HS Trần Trọng Vũ, những sổ tay đầu mang để tựa Ghi vặt. Từ 1973 thà nh Sổ thơ, từ 1979 thà nh Sổ bụi. Ở đó, chữ tôi mang tính tự sự, ngạo nghễ khí phách mà dằn vặt, đau đớn nhưng không ngừng hy vọng và cả nổi loạn.

Thi sĩ là gì? Người chết hay buông tay vẫn ằm ặp đầy sao. Chết đi, tôi vẫn mất ngủ (1988). Ở những ngã tư đời, Trần Dần đã dấn bước, rẽ vử phía sáng, vượt qua chính ông. Thật tuyệt vời những trang văn như những bà i thơ cuốn hút, già u suy tưởng khi nhân vật nhà văn, hay chính Trần Dần, giữa những lẫn lộn thời gian sắp xếp cuộc đời, đã cật lực, đã vắt kiệt để thoát khửi những bê bối, hỗn tạp, giả liệu, đơn điệu, tù túng, quẩn quanh.

Bên phải đầy những ngã tư và những cột đèn. Ngã tư bây giử thà nh ngã sáu. Ngã sáu rét. Chân đưa tôi đến Bử Hồ. Bử Hồ có bến xe điện đêm. Có tháp Rùa rét nhập nhòa trong khói trắng. Bử Hồ không phải ngã tư. Bử Hồ là cái vòng tròn quay tròn không bao giử kết thúc. Tôi cứ đi đi... Té ra tôi lại gặp phố Nhà Thử. Nhà thử nhập nhòa trong khói trắng... Tôi qua ngã tư cửa Nam. Ngã tư cửa Nam đầy khói. Để không thể đếm bao nhiêu nốt chân trên ngã tư. Ai đếm bao nốt chân khôn dại. Bao nhiêu nốt chân vui buồn. Ai đếm những ngã tư đời láo nháo nốt chân. Láo nháo cột đèn láo nháo đèn? Đời tôi đã rẽ rồi. Tôi đã nói rồi: Tôi đi thấu sáng. Bây giử tôi ngồi. Cùng với rạng đông. Trong một vườn hoa.

Hơn 200 hồ sơ bản thảo

Nhà thơ, dịch giả Dương Tường cho biết: Sau khi Trần Dần mất, tôi được gia đình anh tin cậy nhử soạn di cảo. Đến nay, tổng cộng đã được hơn 200 hồ sơ. Hiện vẫn còn nhiửu tác phẩm chưa in. Tôi mong sẽ in được hết, và không để lâu thêm nữa.

Và những độc giả không đọc theo tập quán luôn trân trọng và chử đón tác phẩm của Trần Dần, người bử sau lưng nghìn hải cảng mưa buồn, đã không ngừng cách tân vượt biên các giới hạn, thắp sáng mọi chùm sao cũ, tạo một dư chấn riêng biệt của kẻ luôn vượt ngã tư, để luôn sớm và mới.