Thơ Nguyễn Tiến Thanh trong sự vận động của thơ Việt Nam đương đại

Nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh sinh năm 1968 tại Vĩnh Phúc (nay là tỉnh Phú Thọ); hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Tốt nghiệp Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, anh được giữ lại làm giảng viên, sau đó chuyển sang làm báo; hiện là Tổng giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Nguyễn Tiến Thanh đã xuất bản 4 tập thơ và 2 tập tiểu luận văn học: “Chiều không tên như vết mực giữa đời” (thơ); "Loạn bút hành” (thơ); Viễn ca (thơ), “Mật ước thiên thu” (thơ); “Thời của tạp chí” (tiểu luận); “Những câu thơ không cần cứu ai nhưng cứu người viết” (tiểu luận).

Nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh nổi tiếng trong giới sinh viên Hà Nội khi anh là gương mặt thơ nổi bật của phong trào thơ sinh viên Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội những năm cuối 1980; một thời thơ của anh được sinh viên chép tay, chuyền nhau đọc.

Thơ Nguyễn Tiến Thanh sớm có giọng điệu riêng, không cầu kỳ câu chữ, biểu hiện cảm xúc và chiêm nghiệm nhân sinh một cách tự nhiên... Với nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh, trong hành trình cuộc sống, mỗi bước đi đều là sự đổi mới, thơ cũng vậy, mỗi bài thơ là sự tiếp nối của cảm xúc và liên tưởng khác nhau. Sau 30 năm làm báo, bước sang làm công việc xuất bản, anh cho rằng con người anh cũng phải tự thay đổi.

Nguyễn Tiến Thanh viết thơ để triển hiện cảm xúc và chiêm nghiệm nhân sinh, một cách tự nhiên, đầy chất thi sĩ. Anh dường như không cố ý tạo sự đổi thay hay đột phá cách tân. Cái mới trong thơ Nguyễn Tiến Thanh là cái mới tự nhiên bắt nguồn từ xúc cảm và suy niệm. Từ thực đơn cấu thành thi giới đặc thù, bạn đọc nhận ra anh. Nói Nguyễn Tiến Thanh có mã thơ riêng, có ngôn ngữ riêng, là như thế.

Trong sự vận động của thơ ca Việt Nam đương đại, có thể nói thơ Nguyễn Tiến Thanh là một sắc thái riêng biệt cần làm rõ và có những đánh giá mang tính chuyên môn, chuyên sâu từ phía các nhà nghiên cứu, phê bình và giới học thuật; từ đó có những chia sẻ, luận bàn về hành trình thơ, con đường và sự chuyển hướng trong sáng tác mà thơ của Nguyễn Tiến Thanh đã đạt được, dựa trên những biểu hiện về mặt quan niệm thơ, cách kiến tạo thi ảnh, các phương tiện cấu trúc thi giới, những ứng xử với ngôn ngữ, những động hình của tư duy và mỹ cảm, những khuynh hướng lớn của thơ ca Việt Nam đương đại…

Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhận xét về tập “Viễn ca” của Nguyễn Tiến Thanh “có nhiều bài thơ lục bát, khiến tôi nghĩ tới hình ảnh cây trầm, lá vẫn vậy, cây vẫn vậy nhưng trong ruột cây làm nên hương trầm tích lũy”. Thơ Nguyễn Tiến Thanh giống như vậy, anh đi qua cuộc đời này, những buồn vui, cảm hứng, với con mắt mở rộng để nhìn đời sống này, mang lại cho anh những trải nghiệm, tích lũy.

Vẫn là phong cách đấy, không thay đổi hình thức, vẫn rất truyền thống nhưng sự lãng mạn, sự phiêu lưu vẫn như tuổi thanh xuân, nhưng mỗi một ngày lại mang thông điệp lớn hơn, bởi nó chảy trong dòng chảy tư tưởng. Chính vì thế, nhiều bạn bè khi đọc thơ Nguyễn Tiến Thanh trước kia, đón nhận tập thơ này với sự bất ngờ, sự chiêm nghiệm. Thi ca có nhiều con đường, Nguyễn Tiến Thanh chọn con đường, đi ngầm trong đời sống, đến ngày hiển lộ ra. “Viễn ca” vẫn chứa đựng sự run rẩy của thơ ca song đầy tính triết lý của đời sống này”.

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến nhận định, trong lịch sử văn chương Việt Nam đương đại, nhiều tác giả đã tìm cách lý giải vai trò của thơ ca trước thực tại đầy biến động. Tuy nhiên, tập trường luận “Những câu thơ không cần cứu ai, nhưng cứu người viết” của nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh nổi bật bởi tính chất vừa là sáng tác, vừa là suy tư phê bình, vừa như một bản trường ca tự sự. “Những câu thơ không cần cứu ai, nhưng cứu người viết” như một trường luận về mối quan hệ giữa thơ và đời, tập trung vào ba phương diện chính, thơ như một hình thức tồn sinh, thơ như chứng từ ký ức và đổ vỡ ngôn ngữ, và thơ như hành vi bất khả hồi đáp nhưng vẫn cứu rỗi người viết.

Bàn về thơ của tác giả Nguyễn Tiến Thanh, nhà phê bình Phùng Gia Thế cho rằng: “Nguyễn Tiến Thanh là một trong số không nhiều các nhà thơ định hình được “ngôn ngữ” của riêng mình. Chỉ với hai tập thơ “Chiều không tên như vết mực giữa đời” và “Loạn bút hành”, bạn đọc đã có cơ sở để nhận ra tác giả Nguyễn Tiến Thanh trong đời sống thơ ca đương đại. Nguyễn Tiến Thanh thuộc kiểu nhà thơ lãng tử và tài tử. Anh không cặm cụi kỳ khu gò câu đẽo chữ làm thơ, mà với anh, thơ là những khoảnh khắc tạo sinh vụt hiện, được ghi nhanh trong khoảnh khắc. Nói khác đi, thơ là cách để Tiến Thanh “chơi” - chơi với kỷ niệm, bạn bè, chơi với con người nghệ sĩ của mình...”.

“

Lục bát của thơ Nguyễn Tiến Thanh nhiều bài đậm chất khẩu ngữ, vừa lãng mạn vừa trẻ trung, đôi khi có cả một số từ tiếng Anh được dùng rất ngẫu hứng. Về cơ bản, thơ của Tiến Thanh đi theo lối cổ điển, lục bát có thể gọi là “lục bát lãng tử”; trong đó có hồi quang tuổi trẻ nối dài sự kiêu hãnh mê cuồng của một thời sinh viên, có cái lang bạt gió bụi của kẻ giang hồ từ giảng đường đi vào thương trường, có sự níu giữ quá khứ, khát vọng giữ gìn các giá trị của đời sống, chống lại những xô bồ gấp gáp của một thời công nghệ đang quá tràn lan…

Nhà phê bình Đỗ Anh Vũ

Đối với nhà phê bình Đỗ Anh Vũ thì “nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh có những câu thơ ấn tượng bởi có các cặp đối ngẫu song hành trong cùng một dòng thơ, gợi nhiều liên tưởng dư ba... Chất lãng tử du ca là hồn cốt của Tiến Thanh, gọi về cho anh những câu thơ tài hoa, làm người đọc hòa theo không gian và cảm xúc của tác giả.”

Nhà lý luận phê bình Nguyễn Hoài Nam đưa góc nhìn ở “Viễn ca” của Nguyễn Tiến Thanh, đó là “Viễn ca” có cái chất tinh nghịch, ào ạt, phóng khoáng đã bớt đi nhưng bù lại, tập thơ mới của anh thêm sự giàu có về chiều sâu của những suy tưởng, cái khác lạ của ngôn ngữ và hệ thống thi ảnh. Nguyễn Tiến Thanh không chủ trương cách tân thơ, thậm chí thơ anh còn nghiêng nhiều về phía cổ điển. Thế nhưng đọc thơ anh luôn cảm nhận được sự mới mẻ nào đó, sự mới mẻ trong thơ của một người thơ không ngừng đào sâu tìm kiếm chính mình, không ngừng suy tưởng về những phương trời viễn mộng…