Hà Nội xưa - nay

Nhớ tàu điện Hà Nội một thời

Nguyễn Quốc Hùng M.A • 05:25 07/03/2023

Với nhiều người Hà Nội, dù đang sống trong nước hay đã di cư đến muôn phương thì hình ảnh khó quên trong ký ức về một Hà Nội cổ kính là chiếc tàu điện leng keng, một phương tiện trong hơn 90 năm đằng đẵng đã kiên trì và vui vẻ đưa người Hà Nội đi khắp ba mươi sáu phố phường của đô thành nhộn nhịp.

Nhưng rồi vào năm đầu thập kỷ 1990, hình ảnh quen thuộc này đến hồi kết thúc sứ mệnh, tàu điện ngừng hoạt động đã khiến bao người rơi nước mắt vì cảm giác mất mát, hụt hẫng - những người vẫn thường xuyên chờ đợi tiếng leng keng như chờ đợi người thân, và cả những người chỉ đơn giản là đã quá quen thuộc và yêu mến âm thanh, hình ảnh ấy.

12721314544_4652c060bc_b_ojas.jpg

Cái ngày mà tàu điện đi chuyến cuối cùng năm ấy, hàng dãy người tụ tập quanh Bờ Hồ, trong đó có tôi, đứng chờ để tiễn phương tiện “huyền thoại” này về Sở Xe điện ở Thụy Khuê. Con tàu ba toa đi từ phía Hàng Gai xuống bến Bờ Hồ. Anh sơ-vơ cặp nách cái cặp vé tàu điện, nhảy xuống rồi chạy lại cuối toa thứ nhất, với tay nắm lấy chiếc dây thừng, kéo cần tiếp điện thấp xuống, rồi cứ thế chạy ngược về phía đầu tàu lắp lại cho cái bánh xe ở đầu cần điện khớp vào dây điện, thế là tàu có thể chạy ngược lại. Chuyến tàu điện hôm ấy đặc biệt bởi đây là chuyến tàu tự do, ai muốn lên đi cũng được, nhưng đa số là những người lớn tuổi. Tôi nhìn theo một bà lão ở độ tuổi “xưa nay hiếm“ đang lập cập bước lên bậc, và cùng lúc có hai người khác ở trên tàu bước xuống đỡ bà. Tôi thấy trong lòng rưng rưng cảm động. Những con người ấy, trái tim họ đã gắn cả cuộc đời mình với thành đô. Anh sơ-vơ hô lên xem ai có cần vé tàu để mang về làm kỷ niệm hay không và thành thạo thoăn thoắt xé từng chiếc vé to bằng hai ngón tay, tíu tít đưa cho mọi người xung quanh.

17129820985_670eb3d26c_b_fesb.jpg
Tàu điện trên phố Đinh Tiên Hoàng năm 1979.

Khi tàu bắt đầu chạy chầm chậm, tôi cũng chầm chậm đi theo nhưng không lên tàu ngay mà chờ cho đến khi nó bắt đầu leo dốc đến đài phun nước để lên đầu Hàng Gai thì tôi mới chạy theo, tay bám vào tay cầm của tàu và tung chân lên đặt vào bậc lên xuống. Trên chuyến tàu ấy, tôi không vào trong toa mà cứ đứng ở bậc cửa để ngắm nhìn phố phường, hết Hàng Gai rồi đến Hàng Đào, Hàng Bông, không chờ đến bến An-pô tôi đã nhảy xuống đi về phía phố Hàng Lọng. Khi xuống tàu, tôi phải nhảy xuôi theo phía tàu chạy, chạy lập bập theo đà mấy bước rồi mới đứng lại được để rẽ sang đường. Nhắc đến độ “lành nghề” của việc nhảy lên xuống tàu phải kể tới hai kiểu người: Anh sơ-vơ bán vé kiêm phụ trách cần điện, người không cần đợi tàu dừng ở bến đã tung người như lướt thẳng trên bậc lên xuống, ngược với chiều tàu chạy, nhẹ nhàng đặt một chân xuống đường, co một chân, xoay người “điệu nghệ” như vũ nữ ba-lê rồi mới đứng thẳng lại mà không bị mất đà. Và mấy chú “ranh con ăn cắp vặt” trên tàu cũng thoăn thoắt không kém, bao phen lên xuống vào ra tàu điện đang chạy mà không hề hấn gì.
Những kỷ niệm ùa về trong tôi. Nhớ quá! Những ngày còn là cậu học trò, tôi thường xuyên nhảy tàu từ An-pô, Cửa Nam, mua chiếc vé năm xu ra Bờ Hồ. Còn nhớ, năm tôi bắt đầu biết yêu cũng là năm lạm phát, tiền bị mất giá và vé tàu đã lên giá năm hào một chuyến ra Bờ Hồ. Tôi từng lạc quan tếu rằng, lúc nào giá trị của đồng tiền bị giảm sút thì bù lại lúc đó ngập tràn tình yêu thương.

tau-dien-ha-noi-xua.jpg
4452274507_8836b64f50_o_olih.jpg
Tàu điện vào bến bờ hồ Hoàn Kiếm, 1985.

Ngày ấy tôi hay lên Hàng Đào gặp Nga, mối tình đầu thuở học trò. Mỗi lần đến nơi, tôi nhảy xuống tàu chờ Nga ra rồi hai đứa lại cùng lên tàu đi xem phim ở rạp Majestic, Hàng Bài.

Khi bắt gặp chiếc vé tàu điện Hà Nội trong bảo tàng Hà Nội, đọc truyện ký “Leng keng Hà Nội” của nhà thơ Vũ Quần Phương hay bất giác nghe một đoạn xẩm tàu điện, trong ký ức tôi dâng lên hình ảnh đôi mắt ngây thơ ngơ ngác của đứa bé nhìn theo mấy đồng xu rơi vào chiếc mũ rách của nó, bên cạnh là ông già mù với bài hát xẩm u buồn lẫn với tiếng rao bán dầu cù là trên tàu điện.

Tôi nhớ, ngày ở Australia, trong một lần đi từ Đại học Melbourne lên Moreland, tôi đã phải đi bằng tàu điện nhưng con tàu hiện đại ấy không để lại cho tôi cảm xúc đặc biệt gì. Còn Alinta, người bạn đồng hành hôm ấy đã rất ngạc nhiên và thích thú khi nghe tôi kể về tàu điện Hà Nội. Và đến khi Alinta cho tôi xem những hình ảnh thân thương về tàu điện từ chiếc điện thoại thông minh của cô, tôi suýt nữa đã hét lên sung sướng như được gặp lại người bạn thân thiết xa cách lâu năm. Tôi khẽ reo lên:

- Hình ảnh giống hệt tàu điện Hà Nội, Alinta ơi!
Kể với Alinta về tàu điện Hà Nội mà trong đầu tôi lại hiện rõ kỷ niệm lần tôi và Nga rủ nhau đi đầu tỉnh - cuối tỉnh bằng tàu điện. Hôm ấy, tôi lên nhà Nga, chúng tôi đứng chờ chuyến tàu Bờ Hồ - Bưởi đi qua để lên tàu ở toa hai. Tàu đỗ ở chợ Đồng Xuân rồi đi tiếp lên phố Quán Thánh. Đến chỗ rẽ vòng qua tháp nước Hàng Đậu, tàu đi chậm lại, Nga bỗng chạy ra đầu toa, nhanh nhẹn bước xuống tàu rồi lùi lại lên toa ba. Tôi ngơ ngác không hiểu Nga làm gì, nhưng cũng vội vàng đuổi theo, sau đó mới biết ý định muốn đi xuyên thành phố bằng tàu điện của Nga… Cũng hôm ấy, Nga thách tôi đọc được hai câu ca dao về chợ Kẻ Bưởi, “Chợ Bưởi một tháng sáu phiên/ Ngày tư, ngày chín cho duyên đèo bòng”.

Các bà bán hàng xong cũng lục tục lên toa ba, treo gồng gánh vào móc bên ngoài cuối toa và thong dong ngồi bó gối trên hai dãy ghế gỗ bóng loáng, ăn trầu, chuyện trò râm ran. Tàu đi chậm qua nhà Nga, chúng tôi xuống tàu, ghé về nhà Nga một lúc rồi lại cùng đi dạo ra Bờ Hồ đi tuyến xuôi xuống chợ Mơ, nơi bán động vật nuôi. Chúng tôi gặp cô gái bán rượu hiếm hoi trong chợ, cô ngồi giữa đôi quang gánh, một bên có vò rượu sành nút lá chuối khô, xung quanh bày một ít rau, củ. Rồi tôi đọc cho Nga nghe những gì mà tôi từng nghe mẹ đọc: Em là con gái Kẻ Mơ/ Em đi bán rượu tình cờ gặp anh/ Rượu ngon chẳng quản be sành/ Áo rách khéo vá hơn lành vụng may…

Thời gian trôi đi, mỗi lần bắt gặp hình ảnh gợi về tàu điện Hà Nội lại khiến tôi bất giác xúc động. Đó là buổi chiều khác, khi tôi bước vào một tiệm ăn phục vụ theo kiểu “cửa hàng mậu dịch ăn uống” thời bao cấp. Khi toa tàu điện màu nâu vàng ngay phía bên tay phải đập vào mắt, tôi định nhào lên tàu như ngày xưa chúng tôi nhảy tàu lên chợ Đồng Xuân ăn bát bún thang bà Ẩm nhưng đã kịp chững lại để đi thẳng vào trong. Dù đã nhiều năm trôi qua, tôi vẫn còn nhớ và cảm thấy thích thú khi vào cửa hàng mậu dịch thì phải tới quầy mua vé rồi về bàn ngồi chờ. Cô bán hàng mặc áo trắng cộc tay, quần đen, búi tóc cao, không trang điểm, mang ra đặt lên bàn cho tôi hai bát ăn cơm bằng sứ Hải Dương, đôi đũa, cái thìa đục thủng lỗ, một chén ớt, một chén nước mắm, rồi quay đi.

Những người đến đây hẳn đều mong được sống lại trong “không khí bao cấp”, một vùng trời kỷ niệm đã qua. Tuy nhiên, có một điều thú vị khiến tôi chợt mỉm cười đó là dù dịch vụ cửa hàng này đang cố gắng tái hiện không khí xưa cũ bằng những hiện vật nhưng họ không thể tái hiện chân thực đủ đầy vẹn nguyên sinh khí thời đại. Ở cửa hàng mậu dịch ăn uống xưa trong ký ức của tôi, thái độ của chủ quán và người phục vụ không được nhã nhặn và lịch sự như lúc này; bàn ăn và không gian quán luôn bừa bãi rác thức ăn mà khách vẫn vứt tùy ý chứ không được sạch sẽ tinh tươm như tôi đang tận hưởng. Và ở cửa hàng mậu dịch ăn uống mà tôi đã từng sống, muốn ăn gì thì mua vé chứ nhân viên phục vụ không đi theo để chăm sóc, hỏi han nhu cầu của khách. Cũng như, khi kết thúc dịch vụ, không có tiếng gọi “thanh toán” hay “tính tiền” của khách…

Lãng đãng với năm năm tháng tháng, tôi chợt nghĩ đến hai câu thơ của Vũ Đình Liên:
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ?
Và cảm thấy mình cứ xa dần Hà Nội ngày ấy, xa “những người muôn năm cũ” ấy, những người lạ trên phố phường cũng như những người thân bên mình, xa những ký ức hồn nhiên “muôn năm cũ” ấy. Nhưng, càn khôn còn đó, bao tiếng chuông nhà thờ hay bao mùa thu đi qua thì quá khứ chính là sứ mệnh lịch sử đã kết thúc và nối bước cho ngày mai bằng những dáng dấp ký ức.

Bài liên quan
  • Nét đẹp văn hoá truyền thống ở lễ hội đình Yên Phụ
    Đình Yên Phụ nằm trên một bán đảo nhỏ nhô ra hồ Tây, thuộc địa phận làng Yên Phụ (quận Tây Hồ, Hà Nội). Đình thờ Uy Đô Linh Lang, là vị hoàng tử, con trai của vua Trần Thánh Tông. Uy Đô Linh Lang là vị anh hùng của dân tộc, đã có công lao lớn trong cuộc chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông.
(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
    Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
  • Món quà âm nhạc đặc biệt dành tặng thầy cô của nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung
    Nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2026, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung vừa cho ra mắt hai sáng tác mới mang tên “Lời tri ân” và “Ơn thầy cô mến thương”. Hai tác phẩm khắc họa trọn vẹn hình ảnh người thầy qua lăng kính của sự trải nghiệm trưởng thành và cả thế giới trong sáng của tuổi học trò.
  • [Video] Khẳng định giá trị di sản Quốc Tử Giám trong kiến tạo sức mạnh mềm quốc gia
    Chào mừng kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, chiều 11/11, tại sân Bái Đường, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Thủ đô Hà Nội), Thông tấn xã Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa”.
Nhớ tàu điện Hà Nội một thời
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO