Hà Nội xưa - nay

Một con phố vẫn thơm mùi thuốc Bắc

Khánh Hương • 06:29 30/05/2024

Phố nghề Lãn Ông kéo dài khoảng 180m, nằm trên khu vực từng là đất thôn Hậu Đông, tổng Hậu Túc của huyện Thọ Xương cũ, nay thuộc phường Hàng Bồ, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp chiếm đóng Hà Nội và đặt tên cho con phố này là “rue de Fou-Kien” (nghĩa là phố Phúc Kiến) do có nhiều người Hoa Kiều từ tỉnh Phúc Kiến di cư về đây sinh sống. Vào năm 1949, con phố này được đổi tên thành Lãn Ông - lấy theo biệt hiệu của vị danh y Việt Nam là Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.

anh-pho-lan-ong.jpg

Xưa, đây là nơi tập trung buôn bán các mặt hàng thiếc và đồng được khai thác từ mỏ quặng Tụ Long, tỉnh Cao Bằng. Những người đầu tiên làm nghề thuốc ở phố Lãn Ông là một số Hoa Kiều, trong đó nổi tiếng nhất phải kể đến dòng họ “Phó” đến từ tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Thuở ban đầu, con phố chỉ có một hai cửa tiệm buôn bán thuốc Bắc nhập từ các cửa hàng lớn về. Theo thời gian, phố Phúc Kiến trở thành con phố chuyên khám, kê đơn và kinh doanh các loại thuốc Bắc của người Hoa và các loại Đông Nam dược của người Việt do người dân làng Đa Ngưu (xã Tân Tiến, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên) lập nên. Sau đó, đã có hàng chục lương y người Việt thành danh ở đây, họ đến từ những làng nghề truyền thống làm thuốc như Đa Ngưu, Nghĩa Trai, Ninh Hiệp, Đồng Tâm... hay những vùng đất nổi tiếng hiếu học như Nhân Chính, Đông Ngạc, Hành Thiện... Tới những năm đầu thế kỷ XX, phần lớn dân quanh đây đều mở cửa hiệu kinh doanh thuốc Bắc.

20240419_152852.jpg
rut76ujt76ij7.png
Một số công cụ truyền thống của Đông y nay đã ít được sử dụng

Sau đó, những người gốc Hoa dần dần về nước, con phố vẫn tiếp tục giữ được nghề truyền thống với những điều đã học hỏi được từ người Hoa cũng như những kiến thức mà các tổ nghề, các bậc tiền nhân người Việt truyền lại. Nét đặc biệt của nghề thuốc y học cổ truyền trên phố nghề Lãn Ông chính là mô hình kinh doanh nhỏ, theo hộ gia đình, thường là “cha truyền con nối”. Bác sĩ y học cổ truyền Bùi Thị Hân - thế hệ nối nghiệp thứ 4 của gia tộc họ Vũ, hiện là chủ nhà thuốc Đông y Nghi Hưng Long tại phố Lãn Ông chia sẻ: “Việc vận hành mô hình kinh doanh truyền thống giúp cho những người làm nghề có kinh nghiệm thực tế ngay từ những năm tháng thơ ấu, đồng thời giúp cho các gia tộc hành nghề giữ được những bài thuốc lâu dài”. Từ trong gia đình, những bài thuốc, kỹ thuật nghề, phương pháp điều trị được lưu giữ và truyền thụ suốt hàng chục, thậm chí hàng trăm năm: “Những kiến thức về phương thuốc từ ngày xưa ngoài trong sách vở thì toàn là đời trước truyền lại cho đời sau, rút kinh nghiệm của đời trước để điều chỉnh bài thuốc hợp với cơ địa của từng bệnh nhân”, bà Hân chia sẻ thêm.

20240419_152832.jpg

Qua thăng trầm thời gian, những bài thuốc quý được các lương y ghi chép, sưu tầm và phát triển, từ những bài thuốc cổ phương (phương thuốc được các tổ nghề lưu trữ và truyền lại từ thời xưa cho đời sau ứng dụng vào để trị bệnh, ví dụ như lục vị địa hoàng hoàn, bát vị quế phụ, sài hồ sơ can thang... thường được ghi chép lại trong sách vở) đến những bài thuốc nghiệm phương (bài thuốc kê đơn theo kinh nghiệm đã được sử dụng có hiệu quả trong quá trong quá trình điều trị). Ngoài ra, còn có đối pháp lập phương tức là dựa theo việc khám bệnh cho bệnh nhân, sau đó đưa ra “đối pháp” với bệnh đó “lập thành phương thang” dựa theo bát pháp (thanh, ôn tả, bổ...) để trị bệnh. Phương pháp này là sự phát triển của thế hệ sau dựa trên những nghiên cứu xưa để đưa ra phương thuốc phù hợp và thường truyền miệng hoặc chỉ lưu truyền trong gia tộc.

Không chỉ được biết tới với những bài thuốc quý và những phương pháp trị bệnh hiệu quả, phố Lãn Ông còn nổi tiếng với lối kiến trúc độc đáo, mang những dấu ấn đặc trưng của nét văn hóa Đông Y. Những du khách qua đây hẳn sẽ không quên mùi thơm thuốc Bắc thoang thoảng từ xa, và cả những tấm biển bằng gỗ, đồng... ghi tên hiệu các nhà thuốc đã tồn tại trên dưới 100 năm. Các cửa hiệu nhỏ san sát nhau, chật ních những tủ thuốc và những bao giấy trước cửa hay treo phía trên đầu. Xen giữa không khí náo nhiệt tấp nập của những hiệu buôn thuốc là vẻ đẹp trầm tĩnh, kín đáo của các phòng chẩn trị. Bên trong phòng khám thường có bức họa chân dung Hải Thượng Lãn Ông được đặt ở vị trí trang trọng nhất. Sát tường là những chiếc tủ gỗ màu nâu bóng với hàng trăm ngăn kéo gắn quai đồng, mỗi ngăn đều ghi rõ tên thuốc bằng chữ Hán Nôm hay bằng chữ Quốc ngữ.

Bác sĩ Vũ Hữu Thỉnh - chủ hiệu thuốc trên phố Lãn Ông chia sẻ, những năm gần đây, các cơ sở khám chữa bệnh cũng dần cách tân, đổi mới, được trang bị những máy móc, trang thiết bị khám chữa bệnh tiên tiến, hiện đại, tăng độ chính xác trong chẩn đoán và điều trị cũng như nâng cao năng suất lao động. Trong đó, các phòng khám đã trang bị máy sắc thuốc thay cho phương pháp sắc thuốc truyền thống. Những chiếc cân tiểu ly với cán gỗ, đĩa đồng ngày xưa được thay bằng những chiếc cân đồng hồ để cân thuốc, chia thuốc. Thuyền tán xưa kia được dùng để sao sấy thuốc nay được thay bằng máy xay thuốc. Thuốc Đông y cũng đa dạng về hình thức hơn như thuốc bột, thuốc viên, cao thuốc...

Tuy vậy, phố nghề Lãn Ông đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc hầu hết các bài thuốc quý của Đông Nam dược đều chỉ lưu truyền trong gia tộc, nếu thiếu người kế thừa thì phương thức rất dễ bị thất truyền. Mặt khác, do nền tảng Đông y là sự du nhập từ phương Bắc nên các loại cây - con thuốc trong Đông y Việt Nam chủ yếu đều có xuất xứ từ Trung Quốc, vì vậy nước ta bị phụ thuộc vào nguồn cung, tạo ra những bất lợi về giá thành, chất lượng sản phẩm... Ngoài ra, còn một số yếu tố khác như sự cạnh tranh, sự thay đổi nhu cầu của người tiêu dùng...

Để giữ nghề xưa trong cơn lốc đô thị, năm 2014-2015, UBND quận Hoàn Kiếm đã triển khai dự án trùng tu và chỉnh trang khu phố Lãn Ông. Năm 2024, chuỗi sự kiện “Giữ nghề xưa trên phố” trong đó có các hội thảo, tọa đàm cũng đã gợi mở nhiều giải pháp phục hưng nghề y học cổ truyền cũng như phát triển phố cổ Lãn Ông. Theo các nhà nghiên cứu và giới chuyên môn, việc cấp thiết nhất là bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Đông y bao gồm những phong tục, phương pháp truyền thống để duy trì bản sắc văn hóa và lịch sử địa phương;đảm bảo những kiến thức, những bài thuốc hay và các phương pháp chữa bệnh không bị thất truyền và có thể kế thừa bởi thế hệ sau; bảo tồn các di tích lịch sử và những nhà thuốc cổ truyền - biểu tượng của lịch sử và văn hóa Đông Nam dược và là nơi quan trọng để học hỏi, trải nghiệm y học truyền thống.

Bên cạnh đó, cần tăng cường giáo dục và tuyên truyền giá trị, lợi ích của y học cổ truyền với sức khỏe cộng đồng; xây dựng nguồn lực và hỗ trợ người làm nghề, khuyến khích con em các nhà nghề tiếp nối truyền thống ông cha. Các nhà nghề cũng cần đoàn kết, chia sẻ những bài thuốc hay, nỗ lực nghiên cứu và sáng tạo để nâng cao chất lượng khám chữa bệnh cũng như gia tăng uy tín cho phố nghề. Về phía chính quyền địa phương cần tạo điều kiện để phát triển phố nghề kết hợp du lịch, vừa nhằm cung cấp trải nghiệm y học truyền thống cho du khách thập phương, vừa phát triển kinh tế bản địa. Việc bảo tồn và phát huy truyền thống phố nghề Lãn Ông nói riêng và các phố nghề Thăng Long - Hà Nội nói chung chính là góp phần gia tăng sức mạnh truyền thống cũng như vun tình yêu đối nét đẹp văn hóa của quê hương./.

Bài liên quan
  • Từ Hội quán Quảng Đông tới không gian sáng tạo
    Người ta xem nơi ấy là ngã ba tiếp xúc giữa 3 nền văn hóa và kiến trúc Việt - Hoa - Pháp, người ta cũng gọi nơi ấy là điểm hẹn văn hóa cất giữ ký ức xôn xao một thời của Phố cổ Hà thành. Trung tâm văn hóa nghệ thuật số 22 Hàng Buồm, nơi mà những người thuộc thế hệ trước ở Hà Nội vẫn quen gọi là Hội quán Quảng Đông, giờ đã trở thành một điểm hẹn văn hóa chuyên chở những ký ức đậm sắc hương Hà Nội, những ký ức ghi dấu ấn giao thoa văn hóa từ khoảng 400 năm trước cho đến ngày hôm nay.
(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
    Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự Lễ kỷ niệm cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam”
    Tối ngày 13/11, tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Thủ đô Hà Nội, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam và Thành phố Hà Nội long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm “950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam” (1076 - 2026) với chủ đề “Tinh hoa đạo học”.
  • “Giữ trọn lòng son”- kể câu chuyện tình yêu, niềm tin và sức mạnh của lòng yêu nước
    Chào mừng kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chỉ đạo Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức trưng bày chuyên đề “Giữ trọn lòng son”. Lễ khai mạc trưng bày diễn ra ngày 18/11 tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò, số 1 phố Hỏa Lò, phường Cửa Nam, TP Hà Nội.
  • Sáng tỏ hơn giá trị lịch sử, tư tưởng của Quốc Tử Giám trong tiến trình phát triển đất nước
    Sáng 12/11, tại Thành ủy Hà Nội, Ban Tuyên giáo Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Thành ủy Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước”. Đây là một trong các hoạt động trọng điểm trong dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026).
  • Học sinh TP Huế thi kể chuyện “Thiếu nhi với Bác Hồ”
    Để kết nối di sản với trường học, giúp học sinh tiếp nhận tri thức lịch sử, văn hóa bằng những trải nghiệm trực quan, sinh động và gần gũi, Ban Quản lý Di tích và Bảo tàng Hồ Chí Minh tổ chức thi kể chuyện “Thiếu nhi với Bác Hồ” cho các em học sinh 14 trường học tại TP Huế.
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
Đừng bỏ lỡ
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
  • Món quà âm nhạc đặc biệt dành tặng thầy cô của nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung
    Nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2026, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung vừa cho ra mắt hai sáng tác mới mang tên “Lời tri ân” và “Ơn thầy cô mến thương”. Hai tác phẩm khắc họa trọn vẹn hình ảnh người thầy qua lăng kính của sự trải nghiệm trưởng thành và cả thế giới trong sáng của tuổi học trò.
  • [Video] Khẳng định giá trị di sản Quốc Tử Giám trong kiến tạo sức mạnh mềm quốc gia
    Chào mừng kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, chiều 11/11, tại sân Bái Đường, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Thủ đô Hà Nội), Thông tấn xã Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa”.
  • Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất: Cơ sở để xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới
    Ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất diễn ra ngày 24/11/1946 có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định vị trí, vai trò, sứ mệnh của văn hóa trong sự nghiệp cách mạng và tương lai của dân tộc, đặt ra những vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới.
  • [Podcast] Tản văn: Những cô hàng xén bây giờ ở đâu?
    Sớm mai, khi mà trời mới tảng sáng, có khi còn cả giăng với sao, có khi thì mờ sương chả rõ mặt người, người làng này, làng kia đã cùng đi chợ sớm. Ai cũng mong những bán sớm mua sớm cho chọn được hàng ưng ý. Có những khi mưa gió, áo tơi, nón che không nhận ra nhau...
Một con phố vẫn thơm mùi thuốc Bắc
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO