Hoàng Mai chuyện cũ

Lan Châu| 20/10/2021 07:47

Nằm giữa thái ấp của Thượng tướng Trần Khát Chân đời Trần, làng Hoàng Mai có kinh tế văn hóa phát triển. Năm 1435, trong Dư địa chí, Nguyễn Trãi viết: “Hoàng Mai có rượu cúc tiến vua”. Sách Quốc triều đăng khoa lục cho biết, dưới triều Nguyễn từ năm 1837 đến năm 1906, làng có 9 người đậu cử nhân. Đặc biệt, năm Kỷ Mão 1879, làng có 3 người dự thi Hương thì cả 3 đều đỗ, trong đó có Nguyễn Cát và Nguyễn Như Ngọc là phụ tử đồng khoa. Hoàng Mai còn có Nguyễn Hiên giỏi thơ văn được tôn vinh “Thanh Trì tứ hổ” gồm Côn, Hiên, Điền, Đẩu. Để hiểu thêm đời sống tinh thần phong phú của một làng cổ ven đô, xin được giới thiệu mấy chuyện cũ làng Hoàng Mai:

Hoàng Mai chuyện cũ
Gác chuông chùa Nga My, quận Hoàng Mai.

Bốn con chó đá

Hoàng Mai có hai thôn, thôn Đông và thôn Đoài. Làng có con đường trục dài 1700 mét chạy theo hướng Đông Tây. Đầu phía Tây giáp đường Trương Định; đầu phía Đông nối với đường Tam Trinh. Tại đầu làng Hoàng Mai có hai cây đa to, bên mỗi gốc đa có chôn hai con chó đá cao 0,7 mét, do đó người Hà thành thường gọi ngõ vào này là Ngõ bốn con chó đá. Đi vào khoảng 200 mét, có Cổng Ngoài, xây theo lối cổng thành, bề ngang vừa đủ để khiêng kiệu, khiêng đòn, có hai cửa gỗ lim chắc chắn. Hai bên cổng phía ngoài là ao sâu, đêm hôm hoặc khi có động thì tuần đinh sẽ đóng cổng lại. Mặt ngoài, phía trên cửa cổng đắp bốn chữ lớn: Song Mai ấp môn. Năm 1942, ông Hàn Lân, một địa chủ giàu có ở Bắc Giang, có con trai du học tiến sĩ ở Pháp, ông mua đất và lập trại ở đầu làng, dân vẫn gọi là trại Hàn Lân. Ông tổ chức khao các cụ ở làng, và ông không muốn người các nơi gọi đường vào làng Hoàng Mai là Ngõ bốn con chó đá, một cái tên chẳng lấy gì làm đẹp nên đã xin các cụ cho phép đào và vứt bốn con chó đá ra Đồng Bầu. Từ ngày bốn con chó đá bị ông Hàn Lân vứt đi, người Hà Nội đã quên dần tên làng (hay ngõ) bốn con chó đá.

Giếng cổ

Làng có 9 giếng, đường kính 25 mét, sâu 5 đến 7 mét. Thôn Đoài có giếng Gia, giếng Bô, giếng Cầu; thôn Đông có giếng Tây, giếng Trung, giếng Đông… Các giếng đều được xây bằng gạch, mặt giếng thả bèo ong, bèo cái để làm sạch nước. Trong nhiều thế kỷ, giếng không chỉ cấp nước ăn cho dân làng mà còn có tác dụng điều không khí và làm đẹp cảnh quan, hơn thế giếng còn là nơi giao lưu và hò hẹn của nhiều cặp trai tài gái sắc. Một cái nhìn ý tứ qua vành nón, một dáng đi thon thả với đôi thùng nước và hai bắp chân trắng ngần của người thương đã làm say lòng bao chàng trai… Từ ngày làng lên phố, dân Hoàng Mai chuyển dùng nước máy, nhiều giếng đã bị san lấp. Trước nguy cơ này, những người tâm huyết với quê hương đã đề nghị các cấp giữ bằng được một vài giếng. Tháng 8/2003, trước đề nghị thấu tình đạt lý, quận cấp phần lớn kinh phí, dân góp hàng trăm ngày công tôn tạo giếng xóm Đông và xóm Trung. Giếng hình lòng chảo, sâu từ 7 đến 9 mét, tường bảo vệ  1,2 mét, xung quanh phân ô, trên cùng xây mui mái theo kiểu cổ. Quanh thành giếng lát gạch đỏ, trồng cây đề, cây si tạo bóng mát và đặt các ghế đá. Điều thú vị là khi nạo vét lòng giếng xóm Đông, thấy tấm bia đá cỡ 0,5 x 1 mét, tạo năm Bảo Đại thứ 4 (1929) ghi tên một số người giáp Tây Nội góp ruộng và tiền sửa đình, chùa và xây các giếng nước của làng.

Thánh làng nào làng ấy thờ

Đình Hoàng Mai dựng năm 1799, dân gọi đình Cả, tên chữ Biểu Trung Từ. Ban đầu, đình thờ Trần Khát Chân và em là Trần Hãng, đều là tướng giỏi cuối đời nhà Trần. Đầu thế kỷ XVI, thời nhà Mạc, Xóm Lẻ làng Hoàng Mai xin tách riêng lập làng mới, đặt tên gọi Tương Mai (tương có nghĩa tương đồng, sánh ngang). Theo quy định thời xưa, khi muốn lập làng là phải có đình, đền. Khi đình dựng xong, người Tương Mai đã thương lượng với các cụ Hoàng Mai để Tương Mai được thờ Trần Khát Chân, người có công giết Chế Bồng Nga trên sông Hải Triều (sông Luộc), cứu thành Thăng Long khỏi bị quân Chiêm Thành tàn phá. Việc trao đi đổi lại dùng dằng mãi, vì Hoàng Mai là một làng lớn, nơi có thái ấp và dinh thự của Trần Khát Chân phải thờ ông anh và Tương Mai phải thờ ông em Trần Hãng là hợp lẽ. Nhưng bấy giờ, Tương Mai có người đỗ tiến sĩ làm quan to trong triều, thế lực lớn nên đã nhiệt tình biện hộ và ý nguyện của người Tương Mai đã thành hiện thực. Sự việc tế nhị này đã lắng dịu hơn 4 thế kỷ. Sắc phong các triều đại phong cho Trần Hãng, Thành hoàng làng Hoàng Mai là Hương Mai đại vương, vì thế Hoàng Mai có tục kiêng húy gọi hương là nhang. Trong báo cáo của lý trưởng làng Hoàng Mai gửi Viện Viễn đông Bác cổ năm 1938 nói rõ “Làng Hoàng Mai, tổng Hoàng Mai, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông thờ Hương Mai đại vương”. 

Sự thật đã rõ, nhưng từ những năm 90 trở lại đây, trong các tài liệu có tính pháp lý và các sách báo đều nói đình Hoàng Mai thờ Trần Khát Chân. Ngay cả ngày giỗ thánh vào 24 tháng 4 âm lịch, trong diễn văn của phường sở tại cũng nói như vậy. Sự nhầm lẫn đáng tiếc này diễn ra đã lâu, không biết đến bao giờ cơ quan chức năng mới giải quyết để người Hoàng Mai được thỏa nguyện: “Chuông làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ”.

Hoàng Mai và bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính
Gần 60 năm trước, người viết bài này đã có dịp đến làng Hoàng Mai. Ngày ấy, làng ở liền cửa ngõ Thủ đô mà vẫn giữ được nét rất riêng. Đó là con đường làng được lát gạch nghiêng hình chữ nhân; những ngôi nhà cổ lợp ngói ta đã rêu phong. Quanh mỗi nhà là những hàng rào bằng ô dô, cúc tần được xén tỉa phẳng phiu. Trong màu xanh ngút ngàn của cây và hoa, hiện lên những hàng cau cao vút, những giàn trầu. Giờ đây trở lại Hoàng Mai cảnh sắc đã hoàn toàn thay đổi, chỉ còn sót lại đó đây vài cây cau. Những cây cau thân thương đã gợi tôi nhớ tới nhà thơ Nguyễn Bính. Năm 1939, Nguyễn Bính đến Hoàng Mai. Chính cảnh đẹp bình dị nơi đây đã tạo cảm xúc để ông sáng tác bài thơ Tương tư - thi phẩm bất hủ đã nằm lòng trong trái tim của bao người yêu thơ:

Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông
Một người chín nhớ mười mong một người
Gió mưa là bệnh của giời
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng.
Hai thôn chung lại một làng.
Cớ sao bên ấy chẳng sang bên này?
Ngày qua ngày lại qua ngày
Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng
Bảo rằng cách trở đò giang
Không sang là chẳng đường sang đã đành
Nhưng đây cách một đầu đình
Có xa xôi mấy mà tình xa xôi?
Tương tư thức mấy đêm rồi
Biết cho ai, hỏi ai người biết cho?
Bao giờ bến mới gặp đò
Hoa khuê các bướm giang hồ gặp nhau?
Nhà em có một giàn giầu
Nhà tôi có một hàng cau liên phòng
Thôn Đoài thì nhớ thôn Đông
Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào?
(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
    Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026: Nét đẹp truyền thống hòa cùng hơi thở đương đại
    Tối 21/11, tại Bảo tàng Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt với chủ đề “Hà Nội bốn mùa” trong đêm khai mạc Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 đã diễn ra và để lại cảm xúc đặc biệt trong lòng người dân Thủ đô và du khách.
  • "Giữ trọn lòng son": Những chuyện tình chạm tới trái tim nhiều thế hệ
    Chào mừng kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chỉ đạo Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức trưng bày chuyên đề "Giữ trọn lòng son". Trưng bày tái hiện những câu chuyện tình yêu đôi lứa son sắt trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.
  • Nhìn lại mỹ thuật thời kỳ Đổi mới
    Không phải chỉ đến khi công cuộc Đổi mới được chính thức phát động năm 1986, mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu chuyển mình. Từ đầu những năm 1980, những thay đổi trong tư duy sáng tác, cách tổ chức đời sống nghệ thuật và quan niệm về quyền của người nghệ sĩ đã âm thầm diễn ra. Art talk “Mỹ thuật thời Đổi mới: Một cuộc chuyển mình từ bên trong” do A&V Art Space tổ chức mới đây với sự tham gia của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật
  • Người lao động chính thức có thêm 2 ngày nghỉ lễ hưởng nguyên lương từ năm 2027
    Sáng ngày 21/11/2026, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 5 đạo luật quan trọng gồm: Bộ luật Lao động, Luật Lưu trữ, Luật Bình đẳng giới, Luật Hoạt động chữ thập đỏ và Luật Việc làm với tỷ lệ tán thành gần như tuyệt đối (461/463 đại biểu có mặt). Đạo luật gồm 6 điều này sẽ bắt đầu có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/3/2027.
  • Hà Nội: Mỗi người dân lựa chọn ít nhất một môn thể thao phù hợp để tập luyện
    Lộ trình thực hiện bắt đầu bằng đợt cao điểm thí điểm tại 7 địa phương điểm (từ 1/12/2026 đến 31/3/2027) trước khi nhân rộng toàn thành phố, đi kèm việc chuẩn hóa bộ học liệu số qua mã QR và duy trì thể dục giữa giờ tại công sở. Để phong trào đi vào thực chất, Hà Nội tiến hành rà soát, nâng cấp các thiết chế thể thao công cộng, vận động các cơ sở tư nhân hỗ trợ giờ tập ưu đãi...
Đừng bỏ lỡ
  • Thủ đô Hà Nội tưng bừng mở hội Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026
    Sáng 21/11 tại sân khấu trước Tượng đài Đức Vua Lý Thái Tổ bên hồ Gươm, Thành ủy – HĐND - UBND - Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội long trọng tổ chức Lễ khai mạc chuỗi hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội năm 2026.
  • [Video] Lan tỏa hình ảnh người Tràng An và chiều sâu văn hóa Thăng Long - Hà Nội
    Tối 21/11, tại Bảo tàng Hà Nội, Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 đã chính thức khai mạc với chủ đề “Hà Nội bốn mùa”. Chương trình mở màn cho chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trình diễn thời trang và trải nghiệm kéo dài trong ba ngày, từ 21 đến 23/11, với sự tham gia của các nghệ nhân, nhà thiết kế, người mẫu, nghệ sĩ, các cơ sở đào tạo, làng nghề và đông đảo người yêu áo dài.
  • Cảm nhận về Hà Nội qua các câu chuyện được kể bằng âm nhạc
    Chiều 22/11, tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, chương trình “Âm nhạc cuối tuần” sẽ đưa những tác phẩm thuộc nhiều dòng nhạc, nhiều thời kỳ đến gần công chúng qua phần biểu diễn của NSƯT Quyền Văn Minh và các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club.
  • Đưa văn hóa thực sự thành sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới
    Đồng chí Vũ Đại Thắng - Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội nhấn mạnh: Với truyền thống ngàn năm văn hiến và anh hùng, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng đổi mới, sáng tạo, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân Thủ đô quyết tâm xây dựng Hà Nội ngày càng văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc; xứng đáng là trái tim của cả nước, là trung tâm văn hóa tiêu biểu của dân tộc. Hà Nội quyết tâm đưa văn hóa thực sự trở thành sức mạnh, nền tảng cho sự phát triển bền vững của Thủ đô và nguồn cảm hứng cho những khát vọng vươn lên trong kỷ nguyên mới.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Chiến tranh (Kỳ 1)
    Cựu binh A.R.M. rất nhớ cái ngày ở trong khu rừng vùng cao nguyên. Trời càng trưa càng nắng như đổ lửa. Căn hầm dã chiến nóng hầm hập, mồ hôi rịn ra ướt đầm, đã có những thằng không chịu được, cởi trần trùng trục mặc kệ đạn bom tứ phía. Không hiểu cảnh này còn diễn tiếp đến bao giờ? Hy vọng còn sống sót hết sức mong manh...
  • [Video] Khắc họa ý chí quật cường của các chiến sĩ cách mạng và khát vọng tự do của dân tộc
    Nhân kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò giới thiệu tới công chúng Thủ đô, du khách trong nước và quốc tế, trưng bày chuyên đề “Giữ trọn lòng son”, tái hiện 6 câu chuyện tình yêu đôi lứa gắn liền với lý tưởng cách mạng nơi ngục tối.
  • Văn hóa gia đình người Hà Nội là tiêu biểu cho những nét đẹp văn hoá Việt Nam
    GS.TS Lê Thị Quý (Quỹ Văn hiến Việt Nam) nhận định, văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội là biểu trưng cho những điều tốt đẹp của văn hóa gia đình nhiều vùng miền. Những nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội đã cho thấy bản thân văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội không phải là sự phản ánh lại những đặc điểm về cuộc sống, lao động sinh hoạt của một vùng Thăng Long mà chính là tinh hoa của văn minh chung của người Việt.
  • “Hà Nội qua từng nét vẽ: Những góc nhìn giao thoa sáng tạo”
    Ngày 20/11/2026, sự kiện “Hà Nội qua từng nét vẽ: Những góc nhìn giao thoa sáng tạo” diễn ra tại số 49 Trần Hưng Đạo (Cửa Nam, Hà Nội) với sự tham gia của họa sĩ người Pháp gốc Việt Melody Ung. Chương trình nằm trong khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo 2026 giới thiệu đến công chúng và các nghệ sĩ về bản sắc Việt Nam thông qua thực hành nghệ thuật.
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến
  • Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “HANIFF 2026 là cơ hội lớn cho giới làm phim, làm nghề điện ảnh Việt Nam”
    Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026 (HANIFF lần thứ VIII) quy tụ nhiều bộ phim chất lượng được tuyển chọn từ các nền điện ảnh trên thế giới. Để những tác phẩm xuất sắc này có mặt tại Liên hoan, công tác tuyển chọn được tiến hành công phu, kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước. Tạp chí Người Hà Nội có cuộc trò chuyện với đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội đồng Sơ tuyển HANIFF 2026 để hiểu rõ hơn về công việc hậu cần này.
Hoàng Mai chuyện cũ
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO