Tế Hanh: Nhà thơ của nỗi lòng mến thương yêu dấu

Vũ Quần Phương| 22/10/2019 11:46

Tế Hanh làm thơ khá sớm: Mười lăm tuổi xa nhà ra Huế học Tôi bắt đầu cùng các bạn làm thơ Những vần đầu tiên gửi về quê mẹ Bài “Quê hương" muối mặn đến bây giờ (Gửi Quảng Ngãi, Câu chuyện quê hương)

Tế Hanh: Nhà thơ của nỗi lòng mến thương yêu dấu

Tế Hanh làm thơ khá sớm:
Mười lăm tuổi xa nhà ra Huế học
Tôi bắt đầu cùng các bạn làm thơ
Những vần đầu tiên gửi về quê mẹ
Bài “Quê hương" muối mặn 
đến bây giờ
(Gửi Quảng Ngãi, Câu chuyện quê hương)

Năng lực sáng tạo thật sự được bộc lộ vào mùa hè năm 1939. Ba tháng nghỉ hè Tế Hanh viết ngót 30 bài thơ, tập hợp dưới tên chung: Nghẹn ngào. Tập thơ gửi dự thi thơ Tự lực văn đoàn và đã được tặng giải cùng với Bức tranh quê của Anh Thơ (1940). Năm 1944, tập thơ được bổ sung và xuất bản đổi tên là Hoa niên. Bạn đọc bắt gặp ở Hoa niên một tình cảm đằm thắm, thuần hậu, một cách viết trong sáng, giản dị. Bao trùm tập thơ là lòng mến thương, yêu dấu chân thành. Tế Hanh yêu cái làng quê chài lưới “nước bao vây cách biển nửa ngày sông". Tế Hanh thương mến những con người “làn da ngăm rám nắng/ Cả thân hình nồng thở vị xa xăm". 

Thơ Tế Hanh phảng phất buồn, cái buồn bao trùm không gian thơ ca hồi đó. Nhưng nét buồn của Tế Hanh thanh sạch, trong trẻo, đầy cởi mở, mến thương:

Tôi thấy tôi thương những chiếc tàu
Ngàn đời không đủ sức đi mau
Có chi vương víu trong hơi máy
Mấy chiếc toa đầy nặng khổ đau
(Những ngày nghỉ học)

Tham gia kháng chiến, Tế Hanh làm công tác giáo dục. Năm 1949, ông có tập Hoa mùa thi, tập thơ mang nội dung mới, nhưng cách diễn tả cũ, cảm xúc tác giả chưa ra khỏi khí quyển của thời kì lãng mạn trước đó:

Sang bờ tư tưởng ta lìa ta
Một tiếng gà lên tiễn nguyệt tà

Hai năm 1951, 1952, Tế Hanh tham gia đoàn cải cách ruộng đất. Mảng thực tế này là nền tảng cho tập Nhân dân một lòng (xuất bản 1954). Ngược với tập trước, tập này lại quá nôm na, cách diễn đạt mang nhiều nét tự nhiên chủ nghĩa. Nhiều bài lục bát được viết để hô bài chòi.

Năm 1954 đất nước cắt chia, Tế Hanh tập kết ra Bắc. Một chủ đề mới đến với thơ ông và sẽ trở thành chủ đề bao quát những thành công tiêu biểu của ông: sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước. Những bài đầu tiên ở chủ đề này viết trong năm 1955 và đầu năm 1956 chưa có gì đặc biệt, vẫn là lối viết kể lể thuở Nhân dân một lòng. Nhưng đến hai bài Chiêm bao và Nhớ con sông quê hương, viết liên tiếp trong hai tháng 5 và 6 năm 1956,  thơ Tế Hanh đã có một bước tiến vượt bậc về chất lượng. Tế Hanh đã tìm được mối hòa hợp đúng nhất của hồn thơ ông với chất thơ của đời sống. Hồn thơ Tế Hanh nghiêng về tâm tình, giãi bày chân thật nỗi lòng ông, thiếu khả năng đồng hóa những đề tài ở ngoài mình.  Nhớ con sông quê hương là nỗi lòng thương nhớ chan chứa kỉ niệm, nó chính là tình cảm của tác giả những ngày đầu xa quê hương, một cuộc đi xa mà ngày về chắc còn phải qua nhiều khó khăn trắc trở, nên nỗi thương nhớ càng ngút ngàn thấm thía xót xa. Bài thơ Chiêm bao có cái thảng thốt bàng hoàng của nỗi lòng:

Chiêm bao bừng tỉnh giấc
Biết là em đã xa
Trên tường một tia nắng
Biết là đêm đã qua 
nhưng lại có được sự tin tưởng tỉnh thức của ý chí:

Giấc chiêm bao đêm trước
Soi sáng cả ngày sau.

Nỗi nhớ quê Nam đã trở thành tình cảm chủ yếu cho ba tập thơ liên tiếp của Tế Hanh: Gửi miền Bắc, Tiếng sóng và Hai nửa yêu thương. Trong đó Gửi miền Bắc là tập sâu đậm cảm xúc nội tâm nhất,  có lẽ cũng là tập trội nhất về bản sắc thi sĩ. Đặc điểm chính của tập thơ là một nỗi buồn luôn luôn phảng phất trong các câu thơ, đôi lúc nhói lên sững sờ. Bão, Vườn xưa, Em ở đây là những bài thơ tình hay. Cái hay nằm trong nỗi khắc khoải, xót xa, và nỗi khắc khoải, xót xa nằm trong nỗi đau chia cắt rộng lớn của cả đất nước. Với những bài thơ này,  có thể nói Tế Hanh đã lấy lại được tất cả những tinh hoa của hồn thơ thuở Hoa niên và cũng đã khác hẳn xưa.

Tứ và ý trong thơ Tế Hanh đều dễ hiểu. Sự vận chuyển của ý thơ ở một tốc độ phổ cập, vừa sức tiếp nhận của nhiều người. 

Sang Tiếng sóng, Tế Hanh tiến thêm một bước trong việc sử dụng chất liệu thực tế. So với thời kháng chiến chống Pháp, đây là một bước trưởng thành. Tế Hanh đã xử lý các đề tài ở ngoài mình dưới ánh sáng của quan niệm thẩm mĩ cách mạng, tạo ra chất trữ tình mới. Chưa có bài nào thật trội, nhưng rải rác Tế Hanh có nhiều ý thơ đẹp, câu thơ hay. Nhiều người nhớ câu thơ viết ở nông trường cà phê:

Nông trường ta rộng mênh mông
Trăng lên trăng lặn vẫn không ra ngoài.

Giặc Mĩ đánh ra miền Bắc, Tế Hanh có mặt đều đặn trên báo chí với các bài thơ chiến đấu. Ưu điểm nổi bật là tính thời sự của từng bài. Tế Hanh đã thể hiện một cố gắng lớn: chịu đi, chịu viết, sử dụng cả bút pháp đả kích, chính luận, suy tưởng… Tuy nhiên giai đoạn sáng tác này của Tế Hanh có tình trạng lấy lượng bù chất.

Sau ngày đất nước thống nhất, Tế Hanh xuất bản 2 tập thơ Giữa những ngày xuân (1977) và Con đường và dòng sông (1980). Giữa những ngày xuân bao gồm những bài viết trong ba chuyến đi vào miền Nam: 

Tôi sẽ lại nơi tôi hằng mơ ước 
Tôi sẽ về sông nước của quê hương
(Nhớ con sông quê hương)

Chúng ta bắt gặp những nét cảm xúc mừng tủi của Tế Hanh khi trở lại quê hương. Mùa hoa lựu năm xưa trong mảnh vườn ngày cũ, sắc đỏ bỗng nhiên làm nhói lòng người:

Chỉ còn cây lựu già
Từ thời ông để lại 
Đỏ chói một chùm hoa
Tuy từ lâu không trái
(Vườn cũ)

Đọc Trở lại con sông quê hương, Mẹ, chúng ta có cảm giác: cảm xúc của nhà thơ chưa đủ tương xứng với đề tài. Phải chăng ấn tượng của Nhớ con sông quê hương của Nhớ mẹ còn in sâu đậm trong tâm trí chúng ta, đòi một sự xúc động phải thỏa đáng hơn với nỗi nhớ thương đằng đẵng ngần ấy năm trời?

Bài viết về các nhà thơ dân tộc là một cách đánh giá, với tư cách một người sáng tác, di sản văn hóa của ông cha. Cách đánh giá Phạm Thái có những nét mới. Bài thơ Thăm nghĩa trang danh nhân ở Mạc Tư Khoa cũng là tấm lòng mến yêu trân trọng những tài năng của nhân loại. Đáng chú ý hơn ở tập thơ này là Tế Hanh đã đạt tới một sự sâu sắc trầm tĩnh ở những bài thơ tự biểu hiện. Thời kì này, Tế Hanh bị bệnh mắt nặng, thị lực giảm nhiều, thời gian nằm trên giường bệnh là thời gian ông nghĩ ngợi nhiều về đời, về thơ, về bản thân. Chữa mắt, ngoài kính cận, kính viễn, ông ao ước:

Có một thấu kính nào
Màu thời gian đặc biệt
Tôi thấy lại mặt em 
Trong một ngày xuân đẹp
(Những loại kính)

Đau mắt ông giác ngộ về cái nhìn:
Em không thể mãi là em 
Dẫu anh còn mãi cái nhìn ngày xưa 
(Cái nhìn)

Cái hay của những bài thơ này in khá rõ dấu vết năm tháng của cuộc đời tác giả. Có một sự bình tĩnh lắng nghe mình.
Tế Hanh yêu mến cuộc sống bằng sự lặng lẽ, chiu chắt của mình. Ông để tâm đến những vui buồn thường ngày của con người. Thơ viết về trẻ con của Tế Hanh nhiều yêu thương lắm; năm đánh Mĩ, nhìn một cháu bé ngêu ngao tự hát, tự ngủ một mình, Tế Hanh viết bài thơ Bé hát dưới trăng rất cảm động. Những bài thơ ông viết về con có được chất thơ bình dị thấm thía: Cha ngồi ở giữa hai con, Sao ba lại đánh em, Đưa con đi học...

 Tế Hanh không viết nhiều thơ tình, ông quan niệm: thơ tình khó mà viết nhiều. Ông cho rằng không nên “hư cấu” ra người yêu, tình yêu để viết. Cho nên thơ tình của Tế Hanh không lộng lẫy, tài hoa như những người khác, nó khiêm tốn trong sự chân tình, người đọc dễ nhận ra nỗi lòng người viết, và từ đó mà cảm thông yêu mến. Nỗi lòng người cha trong Im lặng II (1957), và nỗi lòng người chồng Anh trong đau ốm gặp em (1978) là những nét tương đồng trong một tâm hồn. Tâm hồn Tế Hanh đa cảm và giàu trắc ẩn, cho nên khi đi vào cõi riêng tư thường phảng phất buồn, cái buồn dịu êm làm lòng ta lắng lại.

Gặp anh, câu cuối cùng chưa nói
Buổi sớm qua rồi, sắp hết trưa
Góc sân ánh nắng như lưu luyến
Dừng lại trên chùm hoa báo mưa
(Hoa báo mưa)

Tế Hanh tỏ ra nhạy cảm trong sự nắm bắt chất thơ, đúng hơn là chất yêu thương bình dị của hằng ngày. Ở chỗ người ta dễ qua, thì ông biết dừng lại, ông dừng lại trước cây mít già sẽ ở lại lòng hồ Thác Bà:

Cây mít đứng một mình
Người ta không thể
Bứng trồng như cây quýt, cây cam
Mà cũng không đành lòng cưa ra 
làm ván 
Cây mít đứng ở đây làm kỉ niệm
(Thác Bà)

Không đành lòng cưa ra làm ván, cái tình của cuộc đời là ở đấy. Chỉ thêm một chút thực dụng, chỉ thiếu một chút nhân tình, sẽ không còn cây mít ấy trong đời, và cũng không có nét đời ấy ở trong thơ.

Tâm tình Tế Hanh gặp thiên nhiên nhiều khi cất lên thành suy tưởng. Bài thơ Hoa nở theo trăng tác giả như mê dần với tạo vật: đoạn một cảnh thật, đoạn hai cảnh ảo, đoạn ba đúng là không còn phân biệt hư thực:

Trên hoa trăng sáng một vùng
Dưới trăng hoa nở bừng bừng 
nhụy bông hoa
Hoa là trăng đậu cành cong
Trăng là hoa ngự trời trong ngời ngời
Hoa trăng với lại hồn tôi
Phút giây hư thực đất trời trôi qua.

Mấy câu thơ tả mùa thu, chữ nghĩa điềm đạm, mà nghe xao xuyến ở bên trong:
Mùa thu đi qua còn gửi lại
Một ít vàng trong nắng trong cây
Một ít buồn trong gió trong mây
Một ít vui trên môi người thiếu nữ
(Bài thơ tình ở Hàng Châu)

Tâm tình là giọng điệu chung của thơ Tế Hanh, những thành công của Tế Hanh đều nằm trong khu vực đó. Tế Hanh có tìm tòi những cách biểu hiện khác để tạo về phong phú trong bút pháp: Ông chuyển sang trình bày khách thể, giấu tâm tình đi,  để sự việc tự nói trong những chi tiết ít ỏi, tiết kiệm nhất, bài thơ tác động tới trí tuệ trước khi thấm vào tình cảm, sức mạnh của nó nằm trong cái tứ toàn thể hơn là rải trong từng câu. Cách viết này khô, nhưng thường có tứ, bớt được sự kể lể, là nhược điểm thường gặp ở nhiều bài thơ hiện thực của chúng ta. 
(0) Bình luận
  • Nắng mơ trong biệt thự hoang
    Tôi bị nàng hút đi từ lần thấy hình đại diện Facebook trôi đến. Khoảnh khắc lúc nắng rây xuống những ngón tay thon cầm lọn tóc che nửa phần môi đỏ khiến cho bức selfie ấy đẹp huyền hoặc.
  • Nửa chân trời trong sương
    Làng tôi ven sông Yên, một nhánh sông quanh năm lững lờ chảy qua những bãi bồi ngập cỏ. Con đường đất dẫn vào làng uốn cong cong, bốn mùa nồng nàn hương hoa cỏ. Những buổi hoàng hôn, khi nắng đã dịu xuống phía cuối sông, đám hoa tím lại thẫm màu như có ai vừa rắc lên một lớp khói.
  • Bà phù thủy có cây vú sữa
    Chẳng hiểu vì sao tôi rất sợ khi thấy bà phù thủy nhà bên. Nhưng càng sợ lại càng tò mò, cứ muốn lén nhìn qua lỗ gạch để xem từng hành động của bà. Bà đang quét lá vú sữa, biết có ánh mắt đang theo dõi, liền ghé lại, làm tôi một pheng điếng hồn.
  • Những món quà của tạo hóa
    Tôi rất cô đơn, không có lấy một người bạn nào để gọi là thân. Vì không giỏi giao tiếp hay vì không tìm được người nào đủ tin tưởng để mở lòng mình ra, tôi không biết nữa, chỉ thấy mỗi khi lòng đầy lên là lại ước mình được rủ rỉ cùng Dung.
  • Lời hẹn mùa xuân
    Mùa đông năm nay đến sớm. Bầy chim én sửa soạn bay về phương Nam tránh rét khi hơi sương giá bắt đầu vương trên từng nhành lá. Én Nhỏ quàng lên cổ chiếc khăn cỏ mềm ấm áp, bịn rịn chia tay một mầm xanh bé xíu đang nép mình trên cành khẳng khiu. "Hẹn gặp lại cậu khi mùa xuân đến", Én Nhỏ vẫy vẫy đôi cánh.
  • Lời thì thầm mùa xuân
    Chiều muộn, Vân bước ra cầu thang dẫn xuống tầng một, thấy căn phòng nhỏ của nhà thơ Phan Đạt nằm phía cuối hàng lang vẫn còn sáng đèn. Trong phòng ông đang có khách, Vân chỉ định ghé vào chào ông trước khi về nhưng ông đã nhanh nhẹn lấy thêm một chiếc chén, rót nước mời: “Chị vào uống trà đã”.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
Tế Hanh: Nhà thơ của nỗi lòng mến thương yêu dấu
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO