Văn hóa – Di sản

Làng nghề tò he: Khát khao hòa nhịp phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô

Kiên Hải • 31/08/2023 10:07

Nhờ tài năng, trí tưởng tượng phong phú kết hợp đôi bàn tay khéo léo, người dân làng nghề tò he Xuân La (xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, TP. Hà Nội) nặn bột gạo thành những món đồ chơi, tác phẩm nghệ thuật đậm văn hóa Việt.

img_0216.jpg
Lý Thái Tổ đọc chiếu rời đô - mô hình làm bằng chất liệu bột tò he do các nghệ nhân CLB làng nghề truyền thống tò he Xuân La thực hiện.

Vượt ngưỡng đồ chơi truyền thống

Tò he là một loại đồ chơi dân gian được người thợ tạo nên từ bột gạo. Xuân La là cái nôi làng nghề tò he của Việt Nam. Xưa kia, những lúc nông nhàn, nhìn ra cánh đồng thấy những đàn chim, cò, người dân Xuân La vê bột cám thành hình những con vật này để cho con chơi và dùng để ăn. Đến gần Tết Trung thu, người dân dùng bột cám nặn thành các đồ chơi đem bán ngoài chợ. Cách làm màu trước kia hoàn toàn thủ công: màu xanh dùng lá cây (chủ yếu rau ngót) giã ra trộn với bột cám, màu đen dùng nhọ nồi (không ăn), màu vàng nhuộm bằng nghệ, màu đỏ nhuộm bằng quả gấc.

Các đồ chơi tò he truyền thống thời kỳ đầu gồm các hình thù con vật như công, gà, cá… nên được gọi là “nặn chim cò”. Bởi vậy, người dân làng Xuân La có câu ca lưu truyền: “Thứ nhất bánh đa, thứ nhì bánh cuốn, thứ ba chim cò” – chim cò ở đây là chỉ nghề nặn tò he.

img_0226.jpg
Ngũ quả, rùa bằng tò he.

Giai đoạn tiếp theo, người làng Xuân La nặn tò he theo công thức nguyên liệu “2 phần gạo tẻ, 1 phần gạo nếp”. Tên gọi tò he ra đời từ đây. Thời kỳ này người thợ nặn bột gạo thành mâm ngũ quả, 12 con giáp trong văn hóa Việt, các nhân vật lịch sử, hoa lá... Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, người thợ tò he Xuân La đi xe đạp vào tận trong Nam, thậm chí sang cả Campuchia để hành nghề, nặn hình chiến sĩ bộ đội, danh nhân văn hóa.

Khi đất nước hòa bình, bước vào thời kỳ đổi mới và tới hôm nay, nghề tò he phát triển lên một tầm cao mới. Tại Hà Nội, trong các sự kiện, công viên, hội chợ… tập trung đông người, đều có mặt thợ tò he làng Xuân La. Ở đâu trên dải đất Việt Nam có đồ chơi truyền thống tò he, đích thị là người làng Xuân La của Hà Nội. Hiện nay, tò he của làng nghề chuyển sang giai đoạn “cắm một que” cùng với “bột công nghệ” (vẫn là gạo nếp và gạo tẻ được nghiền mịn, sau đó cho thêm chất bảo quản nhưng không gây hại cho cả người làm cũng như khách hàng) để kéo dài thời gian sử dụng có thể lên tới vài năm. “Cái khác ngày xưa các cụ nặn tò he trên vòng nứa, nay làng nghề làm que tre”, nghệ nhân Đặng Văn Tẫn, Chủ tịch Chi hội di sản văn hóa - Chủ nhiệm CLB làng nghề truyền thống tò he Xuân La, chia sẻ.

img_0219.jpg
Khuê Văn Các - biểu tượng của Thủ đô Hà Nội bên cạnh phong cảnh bộ đội về làng.
img_0220.jpg
Khung cảnh Hồ Hoàn Kiếm với Tháp Rùa, Cầu Thê Húc.
img_0213.jpg
Văn Miếu Quốc Tử Giám cùng cột cờ Hà Nội.

Không chỉ nặn các đồ chơi truyền thống kiểu “một màu” như thuở sơ khai, nghệ nhân làng nghề Xuân La hiện đã sáng tạo, nặn nhiều hình thù phong phú gồm các vị anh hùng dân tộc, đèn ông sao, phong cảnh ngày mùa, làng quê, các địa danh lịch sử của Hà Nội và Việt Nam cùng các nhân vật trong truyện cổ tích, truyện tranh mà trẻ em yêu thích như Thạch Sanh, Aladin, Doremon, Tề Thiên Đại thánh, Trư Bát Giới… Những món đồ chơi từ bột gạo do các nghệ nhân tò he làng Xuân La được nhiều người yêu thích, đặc biệt là các em nhỏ vì vừa bắt mắt, ngộ nghĩnh vừa toát lên sự tài hoa của người nghệ nhân và nét văn hóa người Việt.

“Nhìn các món đồ chơi đã hoàn thiện có vẻ dễ làm nhưng thực tế rất công phu, ngoài kỹ thuật vê bột, véo bột, tạo vân, làm màu đòi hỏi người làm phải khéo léo, sáng tạo, chính xác trong từng chi tiết. Phải có bí quyết cả, chọn gạo gì để làm bột, ngâm ủ ra sao, xay sát thế nào…là những công đoạn rất quan trọng. Chúng tôi không thể chia sẻ bí quyết, nhất là cách làm bột. Ai cũng có thể nặn nhưng không biết làm bột sẽ nát như cháo, không thể nặn được”, nghệ nhân Đặng Văn Tẫn, cho biết.

img_0214.jpg
Di tích lịch sử Gò Đống Đa qua bàn tay tài hoa nghệ nhân tò he làng nghề  Xuân La.

Có mặt tại CLB làng nghề tò he Xuân La, chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng khi tận mắt thấy những “tác phẩm nghệ thuật” do các nghệ nhân tò he nơi này làm nên. Không chỉ cầu Thê Húc, Khuê Văn Các, chùa Một Cột, Cột cờ Hà Nội, gò Đống Đa, cầu Nhật Tân…, những danh lam thắng cảnh và các di tích lịch sử nổi tiếng của Thủ đô được các nghệ nhân tò he Xuân La tỉ mỉ, sáng tạo công phu qua góc nhìn độc đáo.

Phong cảnh làng quê Việt được đóng trong khung, thoáng nhìn như một bức tranh sơn dầu hoặc phù điêu đắp nổi, nhưng thực chất những tác phẩm nghệ thuật ấy được làm ra từ đôi bàn tay khéo léo, óc sáng tạo của nghệ nhân tò he làng Xuân La. Vì thế, tò he được đánh giá không chỉ là sản phẩm đồ chơi dân gian độc đáo, vừa mang bản sắc dân tộc, vừa mang tính khoa học mà còn là những tác phẩm nghệ thuật độc đáo.

Ước mơ hòa dòng chảy phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô

Theo nghệ nhân Đặng Văn Tẫn, nghề truyền thống tò he Xuân La không lo mai một vì trẻ sinh ra và lớn lên ở vùng đất này đều biết thực hành nghề. Nhiều năm qua, nghệ nhân CLB làng nghề truyền thống tò he Xuân La cũng đã đến nhiều trường học để giới thiệu, truyền bá tới các em học sinh về nét đặc sắc của nghệ thuật nặn bột gạo có tuổi đời hàng trăm năm. Sản phẩm tò he Xuân La đã đạt chất lượng OCOP 4 sao của UBND Thành phố Hà Nội, đồng thời, nhiều nghệ nhân cũng đã được ra nước ngoài quảng bá về tò he với bạn bè quốc tế.

yu.jpg
Những kỷ lục Việt Nam cho làng nghề truyền thống tò he và CLB tò he Xuân La.
img_0242.jpg
Nghệ nhân Đặng Văn Tẫn cùng những người thợ nghề mong Xuân La trong tương lai gần sẽ trở thành điểm đến du lịch làng nghề.

“Xuân La có đến 80% người dân biết nặn tò he – đồ chơi dân gian truyền thống. Nghệ nhân vẫn sống được bằng nghề với thu nhập bình quân 8 đến 10 triệu/tháng. Địa phương cũng đã có đề xuất UBND huyện Phú Xuyên quy hoạch vị trí, phấn đấu tới đây Phượng Dực có điểm du lịch làng nghề, trong đó tò he là nghề chủ đạo”, ông Đặng Huy Thăng, Phó Chủ tịch UBND xã Phượng Dực chia sẻ với Phóng viên Tạp chí Người Hà Nội.

Cùng đó, được Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội tạo điều kiện, ngày cuối tuần khi phố đi bộ quanh Hồ Gươm hoạt động, các nghệ nhân làng Xuân La thay phiên nhau “rời làng ra phố” để hành nghề tại khu vực đối diện đền Ngọc Sơn. Không chỉ bán các sản phẩm tại phố đi bộ, trẻ em và du khách được trải nghiệm tự tay nặn tò he tùy theo trí tưởng tượng, với sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Hoạt động này không chỉ góp phần giữ gìn mà còn quảng bá nét đẹp văn hóa dân gian tò he cho người dân Thủ đô, du khách trong và ngoài nước.

page.jpg
80% người dân Xuân La có biết nặn tò he.

Có một tương lai tươi sáng so với nhiều làng nghề truyền thống khác tại Thủ đô Hà Nội, tuy nhiên, nghệ nhân tại Xuân La vẫn khao khát, ước mơ phát huy hết giá trị, tiềm năng của tò he. Nghệ nhân Đặng Văn Tẫn bộc bạch: “Chúng tôi mơ ước làng Xuân La sẽ là điểm đến trải nghiệm tò he của mọi người. Dù làng nghề chưa có nhà truyền thống để trưng bày các sản phẩm độc đáo của các nghệ nhân nhưng thời gian qua, rất nhiều du khách, có cả những đoàn khách nước ngoài về đây tìm hiểu, trải nghiệm nặn tò he. Mọi người đều rất thích thú.

Năm 2011, Xuân La được UBND TP. Hà Nội công nhận làng nghề truyền thống. Mong rằng, chính quyền các cấp của Hà Nội, các cơ quan ban ngành sẽ quan tâm hơn nữa, hỗ trợ đầu ra cho sản phẩm và xây dựng Xuân La thành điểm du lịch làng nghề truyền thống. Có như thế, làng nghề tò he mới phát triển hết nội lực của mình, hòa vào dòng chảy phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô theo Nghị quyết 09-NQ/TU của Thành ủy Hà Nội”./.

Bài liên quan
  • Làng nghề Tranh Khúc: Thương hiệu bánh chưng Thủ đô bay cao, vươn xa
    Tại Hà Nội, có một làng nghề bất kể ngày Tết hay ngày thường, người dân luôn đỏ lửa với những nồi bánh chưng được gói vuông vắn, vị thơm ngon, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, thậm chí sản phẩm làng nghề đã xuất hiện tại thị trường nước ngoài để người Việt xa xứ cúng lễ ngày Tết. Đó là làng nghề làm bánh chưng Tranh Khúc (xã Duyên Hà, huyện Thanh Trì, TP. Hà Nội).
(0) Bình luận
  • Xã Nội Bài: Khánh thành công trình tu bổ di tích nghệ thuật đền, chùa Thanh Nhàn
    Ngày 14/11, Đảng ủy - HĐND – UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Nội Bài (Hà Nội) long trọng tổ chức Lễ khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo đền, chùa Thanh Nhàn và hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026. Dự buổi lễ có Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong và đồng chí Đinh Văn Khóa, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội .
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Hà Nội: Công nhận 46 không gian văn hóa sáng tạo và khai trương Không gian văn hóa Lũng Trăng
    Tối 8-11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, xã Yên Xuân, Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Lễ trao quyết định công nhận 46 Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026 và khai trương không gian văn hóa Lũng Trăng. Nằm dưới chân núi Viên Nam, giữa không gian thiên nhiên của vùng đất Mường Yên Xuân, Lũng Trăng ra đời mở ra một không gian giao thoa giữa thiên nhiên, nghệ thuật và văn hóa bản địa.
  • Hai di sản tư liệu Việt Nam góp thêm dấu ấn trong kho tàng Ký ức thế giới
    “Văn bia Phố Hiến” (Hưng Yên) và “Ma nhai trên núi Non Nước” (Ninh Bình) vừa được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nâng tổng số di sản tư liệu của Việt Nam được UNESCO ghi danh lên 13.
  • Đình Tường Phiêu- từ di sản độc đáo đến câu chuyện phát huy giá trị
    Tại Di tích quốc gia đặc biệt đình Tường Phiêu (xã Phúc Thọ, TP Hà Nội), bài toán phát triển kinh tế di sản gắn với bảo tồn, lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử đang có những chuyển biến tích cực. Chính quyền địa phương đang gắn kết các giá trị độc nhất vô nhị tại đình Tường Phiêu với làng nghề hoa cây cảnh truyền thống, giáo dục di sản ở địa phương để chung sức phát triển du lịch văn hóa Hà Nội.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Thúc đẩy phát huy tiềm năng không gian đô thị thông qua các ý tưởng sáng tạo
    Sáng ngày 15/11/2026, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội đã diễn ra Lễ trao giải Cuộc thi “Thiết kế Không gian Sáng tạo Hà Nội 2026” với chủ đề “Hà Nội – Đánh thức không gian đô thị” do Tạp chí Kiến trúc – Hội Kiến trúc sư Việt Nam phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức trong khuôn khổ Chương trình Phát triển Hạ tầng sáng tạo thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.
  • “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”: Bồi đắp lòng yêu nước, khơi dậy sức mạnh đoàn kết
    Nhân dịp kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam (18/11/1930 - 18/11/2026), tối ngày 14/11, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội đã tổ chức chương trình chính luận nghệ thuật đặc biệt mang tên “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”.
  • Chuyện "Nghề và Nghệ" kể bên hồ Hoàn Kiếm
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Hội chợ Sáng tạo “Nghề và Nghệ” trên tuyến phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) đã đưa những giá trị thủ công lâu đời bước ra khỏi không gian làng nghề, trực tiếp "đối thoại" với đông đảo du khách trong và ngoài nước.
  • “Lụa Đào Nhuộm Dáng” - Khi thời trang hòa nhịp cùng phố phường Hà Nội
    Chiều 15/11, tuyến phố Tràng Tiền (Hà Nội) trở thành sàn diễn thời trang đầy sắc màu nghệ thuật với sự tham gia của 5 đơn vị giáo dục: Đại học Công nghiệp & Thương mại Hà Nội, Đại học Mở Hà Nội, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Đại học Mỹ thuật Công nghiệp và Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
  • Chung kết IC Master 2026: Nâng tầm bản sắc nông sản Việt bằng tư duy sáng tạo của người trẻ
    Tối 14/11, Vòng Chung kết Cuộc thi Nhà Truyền thông Tài Ba - IC Master 2026 diễn ra tại Trung tâm Văn hóa - Thông tin và Thể thao phường Đống Đa (Hà Nội), với sự tranh tài của 4 đội thi xuất sắc. Thông qua những dự án truyền thông sáng tạo, các sinh viên mang đến cách tiếp cận mới trong quảng bá nông sản, lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam đến công chúng.
Đừng bỏ lỡ
  • Tour "Chạm Đồng Xuân": Trải nghiệm đa chiều về một Hà Nội luôn vận động và sáng tạo
    Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, tour nghệ thuật "Chạm Đồng Xuân" đang thổi luồng sinh khí mới vào ngôi chợ trăm tuổi. Bằng việc lồng ghép khéo léo tác phẩm của 25 nghệ sĩ vào nhịp giao thương huyên náo, dự án đã biến Đồng Xuân thành một không gian nghệ thuật đa giác quan sống động mà không làm gián đoạn việc mưu sinh của hàng ngàn tiểu thương.
  • Quy hoạch, trưng bày 29 tác phẩm “Ấn tượng Huế, Việt Nam - 2026” bên bờ sông Hương
    Ban Tổ chức Festival Huế quy hoạch và trưng bày 29 tác phẩm tiêu biểu của “Ấn tượng Huế, Việt Nam - 2026” bên bờ sông Hương từ di tích Nghinh Lương Đình đến cầu Dã Viên.
  • Ký ức phố nghề qua những ngôi đình cổ
    “Chuyện Đình trong Phố” mở cửa đón công chúng từ ngày 14 đến 28/11/2026 tại mạng lưới 12 điểm đình, hội quán ở Hà Nội, đồng thời kết nối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và chợ Đồng Xuân trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Mở cánh cửa mới cho di sản Tháp nước Hàng Đậu với “Tháp Ẩn Ca”
    Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, UBND thành phố Hà Nội chỉ đạo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì đã khai trương tác phẩm sắp đặt âm thanh “Tháp Ẩn Ca” (The Tower of Hidden Songs) tại Tháp nước Hàng Đậu, phường Ba Đình. Đây là lần thứ hai Tháp nước Hàng Đậu mở cửa đón du khách, kể từ Lễ hội thiết kế Sáng tạo 2023.
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
Làng nghề tò he: Khát khao hòa nhịp phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO