Chính sách & Quản lý

Gìn giữ và phát huy di sản văn hóa: Đối thoại đa chiều hay một chiều?

Phương Lan • 14:18 01/10/2024

Di sản văn hóa là tài sản vô giá của mỗi quốc gia, đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc và truyền thống. Việt Nam là một trong những quốc gia có sự đa dạng về di sản văn hóa. Từ những di tích lịch sử, di sản kiến trúc, nghệ thuật truyền thống đến những lễ hội, tín ngưỡng dân gian,… luôn rất thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và khách du lịch. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa ở Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức, đôi khi việc xử lý các vấn đề thuộc về di sản còn mang tính một chiều hơn là một cuộc đối thoại đa chiều.

tac-pham-_dau-lang_-cua-tac-gia-dang-thuy-hanh.jpg
Tác phẩm “Đầu làng” của tác giả Đặng Thúy Hạnh

Gìn giữ và bảo tồn di sản văn hóa: còn nhiều tồn tại và thách thức

Việt Nam sở hữu một kho tàng di sản văn hóa đa dạng, giàu bản sắc, không chỉ mang đậm dấu ấn lịch sử mà còn chứa đựng giá trị tinh thần vô cùng phong phú. Trong những năm qua, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách, pháp luật và quy định liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa, cùng với các nghị định, thông tư hướng dẫn thực hiện. Hệ thống các bảo tàng, trung tâm nghiên cứu và cơ quan quản lý di sản đã được thiết lập và hoạt động để thực hiện các nhiệm vụ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa.

Chính phủ và các tổ chức văn hóa đã thực hiện nhiều dự án bảo tồn, phục hồi, tu bổ, tôn tạo di tích và tổ chức các hoạt động nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản. Nhiều di sản văn hóa đã được công nhận và đưa vào danh sách di sản văn hóa thế giới của UNESCO. Các lễ hội truyền thống cũng thường xuyên được tái hiện và mang lại giá trị văn hóa đặc sắc.

Tuy nhiên, bên cạnh những nỗ lực đáng ghi nhận, công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa ở Việt Nam vẫn còn nhiều tồn tại và thách thức. Nhiều di tích lịch sử đang bị xuống cấp, hư hỏng do thiếu kinh phí tu bổ và bảo dưỡng thường xuyên. Một số di tích bị lấn chiếm, xây dựng trái phép. Công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản còn gặp nhiều bất cập, chồng chéo về thẩm quyền giữa các cơ quan chức năng. Thực tế có nhiều cấp chính quyền cùng tham gia vào công tác bảo tồn, nhưng lại thiếu sự thống nhất trong việc triển khai các chính sách. Điều này dẫn đến tình trạng bị động, thiếu quyết đoán trong hoạt động quản lý di sản. Chẳng hạn, một số di tích bị xử lý không đồng bộ, dẫn đến tình trạng bỏ sót hoặc không phát huy được giá trị.

Theo TS. Nguyễn Văn Tình, nguyên Cục trưởng Cục Hợp tác Quốc tế, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch: “Điểm yếu của chúng ta là trong việc triển khai các văn kiện, chính sách ở tầm vĩ mô là chưa xây dựng được các chương trình, kế hoạch hành động cụ thể, riêng biệt để triển khai hoạt động từng việc cụ thể, mà các chương trình, kế hoạch đó phải đáp ứng các yếu tố: có thể thực hiện được, có định tính, định lượng rõ ràng và có thời gian hoàn thành cụ thể”. Bên cạnh việc ban hành các chính sách, sự tham gia của cộng đồng vào công tác bảo tồn di sản văn hóa vẫn còn hạn chế. Việc tiếp cận thông tin về di sản và nhu cầu tham gia của người dân còn thấp, điều này dẫn đến những quyết định không thực sự phản ánh nguyện vọng của cộng đồng.

Đặc biệt, sự phát triển kinh tế nhanh chóng, cùng với quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa đang gây ra những tác động tiêu cực đến các di sản văn hóa. Nhiều làng nghề truyền thống, nghệ nhân, các loại hình nghệ thuật dân gian đang bị mai một, thậm chí biến mất, trong khi những người trẻ không có cơ hội hoặc không mấy mặn mà với việc học hỏi kinh nghiệm và phương pháp từ các thế hệ trước.

Sự phát triển của du lịch mà không kết hợp với kế hoạch bảo tồn cũng là một nguyên nhân khiến cho nhiều di sản văn hóa bị chịu áp lực. Nhiều di tích lịch sử và danh thắng thiên nhiên trở thành điểm đến của du khách mà không có biện pháp bảo vệ thích hợp. Việc khai thác quá mức những điểm du lịch này không chỉ làm mất đi giá trị ban đầu mà còn có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường xung quanh.

Bên cạnh đó, ngành bảo tồn di sản văn hóa thường thiếu nguồn tài chính và nhân lực cần thiết. Các dự án bảo tồn thường phải đối mặt với tình trạng ngân sách hạn chế, và các chuyên gia, nghệ nhân trong lĩnh vực này không được hỗ trợ đầy đủ về đào tạo và công cụ làm việc. Trong một số trường hợp, cộng đồng địa phương và các cơ quan quản lý chưa nhận thức đầy đủ về giá trị của di sản văn hóa hoặc chưa thực hiện các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Sự thiếu hiểu biết và ý thức về bảo tồn di sản có thể dẫn đến việc làm hư hại hoặc bỏ qua các giá trị văn hóa quan trọng.

Đối thoại đa chiều hay một chiều?

Trong bối cảnh đó, vấn đề phát huy giá trị di sản văn hóa ở Việt Nam đang đặt ra những câu hỏi cần được quan tâm và giải quyết. Một trong những yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa là sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức văn hóa và cộng đồng địa phương. Một số chuyên gia cho rằng việc phát huy di sản văn hóa cần hướng đến một “đối thoại đa chiều” để giúp đảm bảo rằng các chính sách và dự án bảo tồn không chỉ dựa trên quyết định của các cơ quan quản lý mà còn phản ánh ý kiến và nhu cầu của cộng đồng địa phương, trong đó cân bằng giữa yêu cầu bảo tồn, gìn giữ và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh việc nghiêm ngặt bảo vệ các di sản, cần có những chính sách, giải pháp linh hoạt để tạo điều kiện phát triển các hoạt động kinh tế, văn hóa dựa trên di sản.

Tại Hội nghị Quốc tế của UNESCO diễn ra ở thành phố Hạ Long vào ngày 5/8 vừa qua, bà Dương Bích Hạnh - Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng Unesco Bangkok thẳng thắn chia sẻ: “Việc tạo ra những kênh đối thoại cởi mở giữa các cơ quan làm chính sách và các tổ chức xã hội dân sự cũng rất quan trọng. Dường như trước đây luôn có một sự không tin tưởng lẫn nhau giữa hai đối tác này”.

Việc phát huy di sản văn hóa cũng đang đặt ra những bất cập về quản lý, phân định trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước, địa phương và cộng đồng dân cư. Nhiều địa phương đang tận dụng di sản để phát triển kinh tế, chưa chú trọng đến vai trò của cộng đồng địa phương, những người gắn bó với di sản, và chưa tạo điều kiện để họ tham gia vào các hoạt động quản lý, bảo tồn và phát huy.

Trong bối cảnh đó, việc tìm ra những giải pháp đồng bộ, nhằm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa quản lý nhà nước và sự tham gia của cộng đồng, là một trong những thách thức lớn đối với công tác gìn giữ, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa ở Việt Nam hiện nay.
Để nâng cao hiệu quả trong việc bảo tồn di sản văn hóa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, cộng đồng và các tổ chức phi Chính phủ. Việc này không chỉ giúp thu hút nguồn lực tài chính mà còn tạo ra một mạng lưới hỗ trợ vững chắc cho công tác bảo tồn. Các tổ chức phi lợi nhuận có thể vào cuộc để góp sức bảo tồn các di sản thông qua các chương trình giáo dục, nâng cao nhận thức và huy động sự tham gia của cộng đồng.

Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác bảo tồn cũng là một hướng đi tiềm năng. Việc số hóa các tài liệu, hình ảnh và thông tin về di sản văn hóa sẽ giúp bảo tồn phát huy giá trị di sản hiệu quả hơn. Các ứng dụng di động, trang web có thể cung cấp thông tin về các di sản, hướng dẫn tham quan và tổ chức các hoạt động tương tác giúp người dân và du khách hiểu rõ hơn về giá trị di sản, từ đó giúp nâng cao nhận thức và tạo điều kiện cho tất cả mọi người tham gia vào hoạt động bảo tồn.

tac-pham-_thanh-co-son-tay_-cua-tac-gia-nguyen-thi-bich-huong.jpg
Tác phẩm “Thành cổ Sơn Tây” của tác giả Nguyễn Thị Bích Hường

Ông Nguyễn Huy – nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phgital Labs nhấn mạnh: “Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đang đòi hỏi những cách tiếp cận mới mẻ và sáng tạo. Sự kết hợp giữa văn hóa và công nghệ không chỉ là xu hướng mà còn là chìa khóa giúp công chúng “chạm tay vào di sản”, mở ra kỷ nguyên mới cho ngành công nghiệp văn hóa nước nhà.”

Bên cạnh đó, việc tổ chức các sự kiện văn hóa mang tính cộng đồng như lễ hội, triển lãm nghệ thuật truyền thống, hội thảo về di sản văn hóa sẽ giúp gia tăng nhận thức và tạo cơ hội cho cộng đồng tham gia tích cực vào việc bảo tồn. Những hoạt động này không chỉ tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ mà còn khơi dậy lòng tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc.

Một yếu tố quan trọng khác là giáo dục về di sản văn hóa trong hệ thống giáo dục quốc dân. Chương trình giảng dạy về lịch sử, văn hóa cần được bổ sung và cập nhật liên tục để học sinh có thể ý thức sâu sắc về giá trị của di sản văn hóa. Khi được giáo dục đầy đủ, thế hệ trẻ sẽ trở thành những người bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong tương lai.

Cuối cùng, việc quản lý và phát huy di sản văn hóa cần gắn liền với phát triển du lịch bền vững. Du lịch không chỉ là nguồn thu cho địa phương mà còn là cơ hội để quảng bá di sản văn hóa ra thế giới. Tuy nhiên, cần phải có kế hoạch rõ ràng để không làm tổn hại đến giá trị vốn có của di sản. Việc này đòi hỏi một sự đồng hành từ các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng nhằm xây dựng một mô hình du lịch thân thiện với môi trường và bảo vệ di sản.
Có thể nói, việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa ở Việt Nam không chỉ là trách nhiệm của một tổ chức hay một cá nhân, mà cần có sự chung tay của toàn xã hội. Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, tăng cường đầu tư, huy động sự tham gia của cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội. Việc khai thác và phát huy di sản văn hóa cũng cần được thực hiện một cách có trọng tâm, bền vững, tránh tình trạng lạm dụng, khai thác quá mức để thu lợi ngắn hạn. Chỉ khi có sự đồng lòng, phối hợp chặt chẽ và có các giải pháp linh hoạt, di sản văn hóa Việt Nam mới có thể được bảo tồn và phát huy một cách bền vững./.

Bài liên quan
  • Rộn ràng Đêm hội Trăng rằm tại quận Tây Hồ
    Tối 15/9, UBND quận Tây Hồ phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức “Đêm hội Trăng rằm" và xúc tiến thương mại gắn kết quảng bá du lịch, văn hóa năm 2024 tại Không gian văn hóa sáng tạo Tây Hồ.
(0) Bình luận
  • TP Huế tháo gỡ vướng mắc khai thác các công trình di sản văn hóa
    Tháo gỡ vướng mắc những khó khăn trong khai thác các công trình di sản văn hóa và điều chỉnh chế độ quản lý các cơ sở nhằm tạo điều kiện phát huy hiệu quả nguồn lực hiện có, góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa trên nền tảng bảo tồn và phát huy giá trị di sản Cố đô Huế.
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Nâng cao hiệu quả sử dụng các thiết chế văn hóa, thể thao và không gian công cộng
    Ngày 9/11/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà đã ký ban hành Quyết định số 2154/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Nâng cao hiệu quả sử dụng các thiết chế văn hóa, thể thao, không gian công cộng phục vụ rèn luyện sức khỏe cho Nhân dân.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
  • Sáng tỏ hơn giá trị lịch sử, tư tưởng của Quốc Tử Giám trong tiến trình phát triển đất nước
    Sáng 12/11, tại Thành ủy Hà Nội, Ban Tuyên giáo Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Thành ủy Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước”. Đây là một trong các hoạt động trọng điểm trong dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026).
  • Hà Nội dự kiến hỗ trợ kinh phí xây dựng, thực hiện hương ước cho thôn, tổ dân phố
    Dự thảo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội quy định mức chi hỗ trợ từ ngân sách cho các thôn, tổ dân phố nhằm nâng cao chất lượng xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước cộng đồng. Theo đó, mức hỗ trợ tối đa cho việc xây dựng mới hoặc thay thế là 5.000.000 đồng/lần, sửa đổi bổ sung là 3.000.000 đồng/lần và tổ chức thực hiện hằng năm là 10.000.000 đồng/năm. Chính sách này nhằm tháo gỡ khó khăn về kinh phí, phát huy vai trò tự quản ở cơ sở và thúc đẩy xây dựng nếp sống văn minh trên địa bàn Thủ đô.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Workshop “Màu của nắng” và hành trình làm sống dậy di sản của nghệ sĩ Bo Bi
    Ẩn mình trên tầng hai của khu thương mại sầm uất, đình Hoa Lộc Thị, nơi thờ tự Ông tổ nghề nhuộm những ngày này bỗng bừng lên rực rỡ. Nằm trong chuỗi hoạt động của Tuần lễ Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop tơ lụa “Màu của nắng” không chỉ mang đến lăng kính thị giác mới mẻ, mà còn là nỗ lực đầy tâm huyết của người nghệ sĩ nhằm đánh thức trầm tích văn hóa ngàn năm trên đất kinh kỳ.
  • Thúc đẩy phát huy tiềm năng không gian đô thị thông qua các ý tưởng sáng tạo
    Sáng ngày 15/11/2026, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội đã diễn ra Lễ trao giải Cuộc thi “Thiết kế Không gian Sáng tạo Hà Nội 2026” với chủ đề “Hà Nội – Đánh thức không gian đô thị” do Tạp chí Kiến trúc – Hội Kiến trúc sư Việt Nam phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức trong khuôn khổ Chương trình Phát triển Hạ tầng sáng tạo thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.
  • “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”: Bồi đắp lòng yêu nước, khơi dậy sức mạnh đoàn kết
    Nhân dịp kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam (18/11/1930 - 18/11/2026), tối ngày 14/11, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội đã tổ chức chương trình chính luận nghệ thuật đặc biệt mang tên “Hà Nội - Triệu trái tim, một niềm tin”.
  • Xã Trung Giã rộn ràng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Hướng tới kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (18/11/1930 – 18/11/2026) và chào mừng Ngày văn hoá Việt Nam 24/11, trong 2 ngày 14 và 15/11, xã Trung Giã (Hà Nội) đã long trọng tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc - Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại hầu hết các thôn trên địa bàn xã. Hoạt động diễn ra trong không khí vui tươi, phấn khởi với các chương trình phong phú, ý nghĩa, góp phần phát huy sức mạnh khối Đại đoàn kết toàn dân, tôn vinh và lan tỏa những giá trị văn hóa, di sả
  • Phường Tùng Thiện: Tưng bừng chào mừng Ngày hội Đại đoàn kết gắn với Ngày Văn hóa Việt Nam
    Chào mừng kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (18/11/1930 – 18/11/2026), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), trên địa bàn phường Tùng Thiện (TP Hà Nội) đã, đang diễn ra Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc gắn với các hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam.
Đừng bỏ lỡ
Gìn giữ và phát huy di sản văn hóa: Đối thoại đa chiều hay một chiều?
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO