“Đệ nhất cổ tự” Cố đô Huế: Bảo vật Quốc gia “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” (Kỳ 3)

Ở chùa Thiên Mụ không chỉ có bảo vật Quốc gia Việt Nam “Đại hồng chung” mà còn lưu giữ tác phẩm điêu khắc đá đặc sắc “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” ở trên lưng rùa trong chùa Thiên Mụ (phường Kim Long, TP Huế). Bia “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” được chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) dựng năm 1715 trong dịp đại trùng kiến chùa Thiên Mụ, là một trong những di vật hiếm thời chúa Nguyễn với những giá trị độc đáo còn được giữ gìn gần như nguyên vẹn, trên bia khắc bài ký và minh của chúa Nguyễn Phúc Chu gồm 1.250 chữ hán (không bao gồm các chữ trên trán bia và các con dấu).

Bia “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” là một tác phẩm điêu khắc đá đặc sắc của Việt Nam vào đầu thế kỷ XVIII với kích thước đồ sộ nhất trong các bia đá thời chúa Nguyễn. Hình thức trang trí và kỹ thuật chạm khắc trên bia phản ánh sự kế thừa từ mỹ thuật thời Lê - Trịnh, đồng thời có những nét riêng của phong cách bia thời Nguyễn với những đặc điểm mang giá trị thẩm mỹ tiêu biểu cho một giai đoạn lịch sử.

Các dấu ấn được chạm trên bia rất đa dạng với 4 loại hình (2 dấu hình chữ nhật, 1 dấu hình oval, 1 dấu hình vuông, 1 dấu hình tròn) được khắc chồng lên phần chữ của minh văn theo cách đóng dấu vẫn thường thấy trên các văn bản hành chính, nội dung cô đọng, sâu sắc, thể hiện sự uyên thâm về kiến thức của chúa Nguyễn Phúc Chu, sự phong phú về hình thức nghệ thuật và trình độ chạm khắc trên đá của các nghệ nhân đương thời. Trong đó, dấu ấn Đại Việt quốc Nguyễn Chúa vĩnh trấn chi bảo (ấn truyền quốc của các chúa Nguyễn, sau này là các hoàng đế triều Nguyễn, được công nhận Bảo vật quốc gia Việt Nam năm 2016) được thể hiện ở hai vị trí: trên trán bia và ở cuối minh văn trên thân bia.

Mặc dù là dấu được khắc chồng lên nhưng nghệ thuật chạm khắc điêu luyện ở chỗ vẫn thể hiện được hai lớp nội dung khác nhau (nội dung của dấu ấn và phần nội dung bia) đủ để người đọc hình dung được thứ tự của văn bản. Đây là hình thức vô cùng độc đáo thể hiện minh văn trên bia đá y như trên văn bản giấy.

Bia “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” được đặt ở chùa Thiên Mụ - nơi gắn liền với bước đầu mở cõi của Tiên chúa Nguyễn Hoàng (1558 - 1613) tại xứ Đàng Trong có nội dung và cách thức tạo tác, trang trí bia với nhiều ý nghĩa mang tính biểu tượng có giá trị đặc biệt về chính trị, tư tưởng, lịch sử và văn hóa các chúa Nguyễn, trực tiếp là dưới thời của chúa Nguyễn Phúc Chu. Bia “Ngự kiến Thiên Mụ Tự” đã được công nhận bảo vật Quốc gia Việt Nam năm 2020./.