Những cửa ô Hà Nội dưới triều Nguyễn

HNM| 12/09/2021 15:50

Ngày nay, rất nhiều người, kể cả những người đã và đang ở Hà Nội cho rằng Hà Nội có 5 cửa ô. Sự hiểu nhầm này bắt nguồn từ câu “Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về...” trong bài hát “Tiến về Hà Nội” của cố nhạc sĩ Văn Cao và “Đường lộng gió thênh thang năm cửa ô” của cố nhạc sĩ Phan Nhân (“Hà Nội niềm tin và hy vọng”). Thực ra, trong ngày tiếp quản Thủ đô, các cánh quân tiến vào Hà Nội chỉ qua ô Cầu Giấy và ô Cầu Dền. Hơn nữa, Hà Nội vốn không chỉ có 5 cửa ô.

Những cửa ô Hà Nội dưới triều Nguyễn
Ô Quan Chưởng - cửa ô duy nhất còn nguyên vẹn của Thủ đô. Ảnh: Tư liệu

Trước khi nói về khái niệm cửa ô, chúng ta cần biết thêm một khái niệm nữa cũng liên quan đến lịch sử Hà Nội, đó là cửa thành. Thành Hà Nội xây dựng vào đầu triều Nguyễn, từ năm 1804 đến 1805, bao gồm toàn bộ kinh thành Thăng Long triều Lê, nhưng bị thu nhỏ hơn. Thành được xây bằng gạch vồ, có hình vuông và mở ra 5 cửa gồm cửa chính Bắc, chính Đông, chính Tây, Đông Nam và Tây Nam.

Người Pháp sau khi đánh chiếm Hà Nội đã phá bỏ thành Hà Nội để mở mang đường phố. Các cửa thành cũng bị phá hết, chỉ còn để lại duy nhất cửa thành chính Bắc với vết đạn đại bác của quân Pháp khi đánh thành Hà Nội lần thứ nhất (1873) còn in sâu trên tường (hiện còn nguyên vẹn trên phố Phan Đình Phùng). Vị trí các cửa thành tương đương với các phố Cửa Bắc, Cửa Đông, Cửa Nam ngày nay. Mặc dù Hà Nội không có phố Cửa Tây nhưng vẫn xác định được vị trí cửa chính Tây là khu vực Quảng trường Ba Đình ngày nay.

Theo sử sách ghi chép, năm 1749, chúa Trịnh Doanh đã cho đắp một tòa thành đất bao bọc khu hoàng thành Thăng Long, xung quanh bên ngoài có hào nước sâu cắm chông bảo vệ. Trên thân thành đất mở ra 8 cửa để cho người dân qua lại. Kiến trúc mỗi cửa được thiết kế gồm một cửa chính và hai ô cửa phụ hai bên, trên cửa có vọng lâu canh gác nên còn gọi là ô môn. Tất cả 8 cửa đều có kích thước, hình dạng giống nhau - như Ô Quan Chưởng còn sót lại ngày nay.

Số lượng cửa ô thay đổi tùy theo từng triều đại phong kiến, có nghĩa là có thể được mở thêm hay lấp bớt. Đầu thế kỷ XIX, Hà Nội có 21 cửa ô. Đến năm 1831, dưới triều vua Minh Mạng chỉ còn 16 cửa ô. Năm 1866, trước thời gian người Pháp phá thành thì có 15 cửa ô, và ngày nay chỉ còn lại cửa ô duy nhất là Ô Quan Chưởng. Như vậy, con số 5 chỉ liên quan đến 5 cửa thành Hà Nội triều Nguyễn chứ không phải toàn bộ số cửa ô của kinh thành Thăng Long xưa. Trong lịch sử, Thăng Long - Hà Nội không chỉ có 5 cửa ô. 

Theo “Bắc thành dư địa chí” soạn hồi đầu thế kỷ XIX, Hà Nội có 21 cửa ô, nhưng sách không liệt kê đầy đủ tên. Khi nhà Nguyễn hạ cấp kinh thành Thăng Long xuống chỉ còn là Bắc thành thuộc tỉnh Hà Nội, số cửa ô chỉ còn 16. Trong bản đồ Tòa thành Hà Nội (thành đất) do hai ông Lê Đức Lộc và Nguyễn Công Tiến dựng năm 1831 có ghi vị trí và tên của 16 cửa ô. Ngoài ra, trên tòa thành đất bao bọc vòng ngoài còn xác định được 2 cửa ô là Trung Hiền (ở ngã tư Bạch Mai - Đại La - Trương Định - Minh Khai) và cửa ô Tây Dương ở trước cây cầu Giấy bắc qua sông Tô. Nhưng đến bản đồ Tỉnh thành Hà Nội vẽ năm 1866, đời vua Tự Đức thì chỉ còn 15 cửa ô và không còn cửa ô Nhân Hòa. 

Những cửa ô Hà Nội dưới triều Nguyễn
Bản đồ Tỉnh thành Hà Nội (vẽ năm 1866) thể hiện Hà Nội có 15 cửa ô.

Thời xưa, đây là các cửa ra vào kinh thành. Ban đêm, tại các cửa ô đều có tuần phiên canh gác. Một điểm đặc biệt khác là, phần lớn các cửa ô đều thông ra sông Hồng và sông Tô Lịch. Phía tây có 2 cửa, phía nam có 3 cửa ra sông Tô Lịch; lối ra sông Hồng có 11 cửa. Lý do là bởi thời đó, đường giao thông nối Thăng Long với các vùng khác chủ yếu là đường sông. Dọc sông Hồng có nhiều bến, phố xá đông đúc, nhiều hiệu buôn lớn của người Việt và người nước ngoài đã tập trung tại đây.     

Ngày nay, các cửa ô của Thăng Long - Hà Nội gần như không còn dấu tích, chỉ còn lại duy nhất cửa ô Đông Hà, tức Ô Quan Chưởng còn nguyên vẹn. Những cửa ô cũ như Ô Yên Phụ, Ô Đống Mác, Ô Cầu Dền, Ô Đồng Lầm, Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Giấy... nay đã trở thành những nút giao thông hoặc khu vực quan trọng của Thủ đô. Tuy thế, trong tâm thức của người Hà Nội, những cửa ô này vẫn còn hiện hữu...

(0) Bình luận
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Trưng bày “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”: Cơ hội khám phá thú chơi tao nhã đất Kinh kỳ
    Từ ngày 10 đến ngày 30/11/2026, tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, quận Hoàn Kiếm, không gian trưng bày chuyên đề “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị” sẽ chính thức mở cửa đón công chúng và du khách thập phương. Sự kiện hứa hẹn mang đến một điểm hẹn văn hóa độc đáo, giúp những người yêu Hà Nội tìm lại khoảng lặng yên bình và cảm nhận trọn vẹn chiều sâu nghệ thuật sống của đất Kinh kỳ xưa.
  • Lớp học thời chiến và ký ức từ những vùng sơ tán
    Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026), sáng 8/10, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức từ những vùng sơ tán”. Những ký ức của những giáo viên, học sinh từng học tập, giảng dạy tại các vùng sơ tán trong những năm chiến tranh được chia sẻ trong tọa đàm đã tái hiện một giai đoạn đặc biệt của giáo dục Thủ đô.
  • Thể lệ cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng"
    Tiếp nối thành công của cuộc thi viết "Hà Nội và tôi" lần thứ I và II, Tạp chí Người Hà Nội phát động cuộc thi viết “Hà Nội & Tôi” lần thứ III với chủ đề “Ký ức và ước vọng".
  • Nhớ đình xưa nơi phố cũ
    Một buổi chiều cuối năm 2025, tôi trở về bên Hồ Gươm, nơi lưu giữ miền cổ tích của tuổi thơ mình. Rảo bước trên vỉa hè phố Cầu Gỗ để vào chợ Hàng Bè, nơi tôi đã đi qua không biết bao lần trong suốt 25 năm đầu đời của mình (1954-1979), tôi bỗng ngỡ ngàng như lạc vào một miền xa lạ.
  • Bến xe Hà Nội: Nơi những hành trình bắt đầu từ ký ức
    Trong nhịp sống hối hả của Thủ đô, bến xe không chỉ là nơi đi và đến. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ — nơi những người con xa quê lần đầu đặt chân tới Hà Nội, nơi những chuyến xe chở theo ước mơ, hy vọng và cả những nỗi niềm rất đời thường.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • "Giữ trọn lòng son": Những chuyện tình chạm tới trái tim nhiều thế hệ
    Chào mừng kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chỉ đạo Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức trưng bày chuyên đề "Giữ trọn lòng son". Trưng bày tái hiện những câu chuyện tình yêu đôi lứa son sắt trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.
  • Nhìn lại mỹ thuật thời kỳ Đổi mới
    Không phải chỉ đến khi công cuộc Đổi mới được chính thức phát động năm 1986, mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu chuyển mình. Từ đầu những năm 1980, những thay đổi trong tư duy sáng tác, cách tổ chức đời sống nghệ thuật và quan niệm về quyền của người nghệ sĩ đã âm thầm diễn ra. Art talk “Mỹ thuật thời Đổi mới: Một cuộc chuyển mình từ bên trong” do A&V Art Space tổ chức mới đây với sự tham gia của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Xã Bình Minh hòa dòng chảy mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 2026
    Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, Đảng ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Bình Minh (TP Hà Nội) đã, đang tổ chức chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật đặc sắc trên địa bàn. Trong đó, Hội thi “Tài - Sắc Bình Minh” do UBND xã Bình Minh tổ chức, diễn ra tối 22/11 tại Trường Tiểu học và THCS Xanh Tuệ Đức (khu đô thị Thanh Hà) được xem là hoạt động điểm nhấn.
  • Trường Tiểu học và THCS Tây Hồ: Tiếp nối truyền thống, vun đắp giá trị giáo dục
    Kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026), Trường Tiểu học và THCS Tây Hồ (Hà Nội) tổ chức chương trình gặp mặt, tri ân các thế hệ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên đã và đang công tác tại nhà trường. Đây là dịp để thầy và trò cùng nhìn lại hành trình xây dựng, phát triển, trân trọng những đóng góp của các thế hệ nhà giáo, đồng thời khẳng định quyết tâm xây dựng mái trường liên cấp Tây Hồ ngày càng phát triển, giàu bản sắc.
Đừng bỏ lỡ
  • [Podcast] Truyện ngắn: Chiến tranh (Kỳ 1)
    Cựu binh A.R.M. rất nhớ cái ngày ở trong khu rừng vùng cao nguyên. Trời càng trưa càng nắng như đổ lửa. Căn hầm dã chiến nóng hầm hập, mồ hôi rịn ra ướt đầm, đã có những thằng không chịu được, cởi trần trùng trục mặc kệ đạn bom tứ phía. Không hiểu cảnh này còn diễn tiếp đến bao giờ? Hy vọng còn sống sót hết sức mong manh...
  • [Video] Khắc họa ý chí quật cường của các chiến sĩ cách mạng và khát vọng tự do của dân tộc
    Nhân kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò giới thiệu tới công chúng Thủ đô, du khách trong nước và quốc tế, trưng bày chuyên đề “Giữ trọn lòng son”, tái hiện 6 câu chuyện tình yêu đôi lứa gắn liền với lý tưởng cách mạng nơi ngục tối.
  • Văn hóa gia đình người Hà Nội là tiêu biểu cho những nét đẹp văn hoá Việt Nam
    GS.TS Lê Thị Quý (Quỹ Văn hiến Việt Nam) nhận định, văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội là biểu trưng cho những điều tốt đẹp của văn hóa gia đình nhiều vùng miền. Những nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội đã cho thấy bản thân văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội không phải là sự phản ánh lại những đặc điểm về cuộc sống, lao động sinh hoạt của một vùng Thăng Long mà chính là tinh hoa của văn minh chung của người Việt.
  • “Hà Nội qua từng nét vẽ: Những góc nhìn giao thoa sáng tạo”
    Ngày 20/11/2026, sự kiện “Hà Nội qua từng nét vẽ: Những góc nhìn giao thoa sáng tạo” diễn ra tại số 49 Trần Hưng Đạo (Cửa Nam, Hà Nội) với sự tham gia của họa sĩ người Pháp gốc Việt Melody Ung. Chương trình nằm trong khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo 2026 giới thiệu đến công chúng và các nghệ sĩ về bản sắc Việt Nam thông qua thực hành nghệ thuật.
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến
  • Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “HANIFF 2026 là cơ hội lớn cho giới làm phim, làm nghề điện ảnh Việt Nam”
    Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026 (HANIFF lần thứ VIII) quy tụ nhiều bộ phim chất lượng được tuyển chọn từ các nền điện ảnh trên thế giới. Để những tác phẩm xuất sắc này có mặt tại Liên hoan, công tác tuyển chọn được tiến hành công phu, kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước. Tạp chí Người Hà Nội có cuộc trò chuyện với đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội đồng Sơ tuyển HANIFF 2026 để hiểu rõ hơn về công việc hậu cần này.
  • Chương trình “Muôn sắc Việt Nam” tại Hà Nội khẳng định sức hút với công chúng
    Chỉ ít phút sau khi Ban tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam: Văn hóa soi đường - Non sông hòa nhịp” chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, mở cổng đăng ký vé trực tuyến vào 10 giờ sáng 19/11, toàn bộ vé trực tuyến miễn phí xem chương trình đã được đăng ký hết. Qua đó cho thấy “Muôn sắc Việt Nam” có sức hút rất lớn đối với công chúng.
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
Những cửa ô Hà Nội dưới triều Nguyễn
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO