Hoạt động hội

Nghệ thuật ca trù qua thời gian - ngàn năm sênh phách

Thụy Phương • 06/03/2024 15:31

Ca trù có từ bao giờ, nơi nào trên mảnh đất Kinh kỳ đã lưu dấu sự hiện diện và phát triển của ca trù? Trải qua thời gian loại hình diễn xướng dân gian này có những biến đổi ra sao, và đâu là những giá trị của ca trù... Đó là những nội dung đã được làm sáng tỏ trong cuộc tọa đàm “Nghệ thuật ca trù qua thời gian - ngàn năm sênh phách” do Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội tổ chức sáng ngày 6/3/2024.

Tại buổi tọa đàm, diễn giả - NSND Việt Hương với phần trình bày công phu và tâm huyết đã giới thiệu từ bao quát đến cụ thể về lịch sử, đặc điểm cùng những giá trị của ca trù.

NSND Việt Hương cho hay, ca trù có rất nhiều tên gọi như hát ả đào hay hát cô đầu, hát nhà tơ...; ca trù gắn liền với văn chương, lễ hội, phong tục tập quán của dân tộc Việt Nam.

Đưa ra nhận định của nhà dân tộc nhạc học, cố GS. Trần Văn Khê rằng “ca trù là lối hát đặc biệt của nước Việt", NSND Việt Hương lý giải: “bởi đó là một nghệ thuật biểu diễn cổ truyền mang trong mình cả lịch sử nghìn năm, vừa mang chức năng nghi lễ, vừa là một thú chơi tao nhã; vừa phổ biến ở chốn dân gian, lại vừa vào đến cung vua phủ chúa cao sang”.

111.jpg
NSND Việt Hương với phần trình bày công phu và tâm huyết đã mang đến bức tranh toàn cảnh về nghệ thuật ca trù.

Khảo cứu lịch sử, các nhà nghiên cứu cho rằng ca trù xuất hiện từ thời Lý với lối hát đào nương hay còn gọi là hát ả đào cho tới thời Lê thì mới xuất hiện tên gọi ca trù. Trong sử sách còn ghi về những cuộc thi hát ở Kinh thành Thăng Long, trong các cuộc thi ấy người ta dùng những chiếc thẻ có ghi mệnh giá để thưởng cho đào nương. Thẻ ấy gọi là trù, và chữ ca trù xuất phát từ đấy.

Ca trù có nhiều thể cách, theo như thống kê từ sách cổ thì có 99 thể cách hát ca trù, trong đó trình thức hát cửa đình có 14 thể cách. Từ thế kỷ XVII đến đầu của thế kỷ XX là thời kỳ rất thịnh hành của hát cửa đình. Hình thức hát thờ trong cửa đình nuôi dưỡng nghệ thuật ca trù làm cho lịch sử của nghệ thuật ca trù cũng đồng hành với lịch sử văn hóa ở các làng xã của Việt Nam.

Kể từ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, ca trù có một bước phát triển rực rỡ, trở thành điểm giao hội giữa âm nhạc và thơ ca. Nhiều văn nhân tài tử mê ca hát đã đến với ca trù như: Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Dương Lâm, Dương Khuê, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương…

z5222462432891_0e1b652dc5e75cee18da232c02382b9a.jpg
Tọa đàm thu hút sự quan tâm của đông đảo các văn nghệ sĩ.

Nhìn lại lịch sử ca trù, NSND Việt Hương khẳng định dấu tích của nghệ thuật ca trù tại Thăng Long hiện diện ở nhiều các di tích như: đình Đông Ngạc (phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm); đền Đông Hương (số nhà 82 phố Hàng Trống) là nơi thờ đào nương Nguyễn Thị Huệ thời Lê Trịnh; bức chạm gỗ hình người cầm đàn đáy có niên đại thế kỷ XVII hiện còn ở trong đình Hoàng Xá thị trấn Vân Đình; đền thờ Ca Công thờ Bá Vương (xã Phượng Cách, huyện Quốc Oai)...; mảnh đất lịch sử Lỗ Khê, nơi gần 600 năm trước đã là một trong những cái nôi của nghệ thuật ca trù.

Các thập niên đầu của thế kỷ XX là thời kỳ cực thịnh của hát ca quán. Các ca quán đua nhau mọc lên ở Hàng Giấy, Nhà hát Thái Hà, Khâm Thiên trước 1915, rồi nhà hát ở Vạn Thái, Ngã Tư Sở...

“Tại Thủ đô Hà Nội, ca trù từ 7 đời vẫn truyền lại đến nay đến nay đó là ca trù giáo phường Thái Hà. Và không thể không nhắc tới NSND Phó Kim Đức - một trong những ca nương danh tiếng của thế kỷ XX còn sống đến nay. Bà Kim Đức đã phục dựng múa bài bông để biểu diễn phục vụ tại non thiêng Yên Tử đúng vào dịp kỷ niệm 700 năm ngày Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông viên tịch. Nguyên gốc đây là tiết mục do thân phụ của bà, cụ quản giáp giáo phường Khâm Thiên Phó Đình Ổn đã dựng vào năm 1945 tại Hà Nội”, NSND Việt Hương minh chứng.

Chia sẻ về những nỗ lực trong việc bảo tồn ca trù, NSND Việt Hương cũng không quên nhắc tới nghệ nhân Quách Thị Hồ - người đã được Hội đồng âm nhạc quốc tế của UNESCO và Viện nghiên cứu Quốc tế Âm nhạc trao bằng danh dự vì có công lao đặc biệt trong việc bảo tồn một bộ môn âm nhạc truyền thống có giá trị; nhắc tới nghệ sĩ ưu tú Bạch Vân – người đã vượt qua mọi thách thức để góp phần giữ lấy nghề tổ bằng việc thành lập là câu lạc bộ ca trù đầu tiên ở Thủ đô sau một thời gian dài vắng bóng.

“Không chỉ riêng Thủ đô Hà Nội, mà ở khắp các tỉnh thành, những nơi xưa kia ca trù từng bén rễ thì nay phong trào đều phát triển trở lại. Đáng chú ý, trong số đó có Hải Phòng, với một nhóm ca trù hoạt động thường xuyên ở đình cổ Hàng Kênh và tạo được tiếng vang rất tốt. Nhiều CLB ca trù đã lần lượt ra đời, như một cố gắng tiếp nối cái dòng mạch phát triển đã vô tình bị cắt đứt giữa chừng”, NSND Việt Hương chia sẻ.

Theo NSND Việt Hương, đây chính là minh chứng cho thấy ca trù đã không hề mất đi trên con nước thời gian…

Tại buổi tọa đàm, NSƯT Nguyễn Văn Khuê - Chủ nhiệm Giáo phường ca trù Thái Hà, một giáo phường đã có 7 đời làm nghề và truyền nghề liên tục ở Hà Nội cũng đã giới thiệu về một làn điệu hát nói trong ca trù.

z5222466564816_d24a476444302b22807b50f8ae2800be.jpg
NSƯT Nguyễn Văn Khuê - Chủ nhiệm Giáo phường ca trù Thái Hà chia sẻ tại tọa đàm.

Theo NSƯT Nguyễn Văn Khuê, hát nói là một trong 70 làn điệu của ca trù. Hát nói là thể thơ vô cùng đặc biệt mà cha ông ta đã sáng tạo ra, không giống các thể thơ thất ngôn bát cú hay thơ lục bát, thơ Đường… Thể thơ hát nói rất đặc biệt về niêm luật, gồm nhiều thể cách: đủ khổ, thiếu khổ, dôi khổ, mưỡu hậu, gối hạc…

“Chúng tôi hi vọng, từ hiểu ít đến hiểu nhiều các thể cách hát nói, mọi người sẽ thêm yêu và cùng chúng tôi gìn giữ lấy các thể cách thơ hát nói mà cha ông đã để lại, đến nay có nguy cơ bị mai một, thất truyền”, NSƯT Nguyễn Văn Khuê bày tỏ.

z5222463267809_b210fdb8a9f2ef0c828697c434dfcd6a.jpg
z5222464462175_d91d1d4d5f443d3723ff5afeb74d0806.jpg
Bộ phim "Ngàn năm sênh phách" đã truyền đi thông điệp sâu sắc về giá trị di sản.

Cùng với phần trình bày của diễn giả và khách mời, tại buổi tọa đàm, các đại biểu còn được xem bộ phim tài liệu khoa học về văn hóa xã hội mang tên “Ngàn năm sênh phách” do NSND Việt Hương làm đạo diễn. Theo chia sẻ của nữ đạo diễn, đây là bộ phim chị tự bỏ tiền túi để sản xuất, chắt chiu từ những kiến thức, tư liệu đã gom nhặt trong nhiều năm tháng làm nghề, và từ sự đồng hành của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, ca nương…

Tại tọa đàm, nhiều ý kiến đánh giá cao chất lượng, giá trị của bộ phim, cũng như nỗ lực của cá nhân đạo diễn Việt Hương trong việc mang tới một bức tranh toàn cảnh về ca trù.

Nhà biên kịch Lưu Nghiệp Quỳnh khẳng định, ông trân trọng nữ đạo diễn khi dám dũng cảm lao vào đề tài khó dù kinh phí không nhiều. Bộ phim phản án sự truân chuyên của di sản, niềm đau đáu với quá khứ, văn hóa truyền thống, qua đó góp phần đáng kể trong việc quảng bá giá trị của ca trù.

“Với “Ngàn năm sênh phách”, ca trù được nhìn nhận trong ở trong các chiều kích không gian, thời gian khác nhau. Đặt ca trù trong không gian đa văn hóa, trong đường biên của các thể loại văn học, và đặc biệt là qua gương mặt con người, đạo diễn Việt Hương cho thấy cách kể chuyện thú vị về "số phận của ca trù" . Bộ phim được thực hiện bởi một người có kiến thức nền tảng về âm nhạc điện ảnh, một đạo diễn nhiều kinh nghiệm đã truyền đi thông điệp sâu sắc về giá trị di sản, về một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đã góp phần kiến tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc”, PGS.TS Trần Thị An – Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội nhận định./.

Cũng trong khuôn khổ của tọa đàm, Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội đã trao quà tri ân cho các hội viên cao tuổi và trao quyết định kết nạp cho các hội viên mới.

trao-qua.jpg
PGS.TS Trần Thị An – Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội trao quà tri ân cho các hội viên cao tuổi.
Bài liên quan
  • Rộn vang thang âm ca trù Thăng Long - Hà Nội
    Diễn xướng dân gian ca trù Hà Nội có tại các làng Lỗ Khê (Đông Anh), Thượng Mỗ (Đan Phượng), Ngãi Cầu (Hoài Đức)... nổi danh khắp cả nước. Trên mảnh đất Thăng Long ngàn năm văn hiến, thang âm ca trù vẫn ngân lên dập dìu, thánh thót khiến lòng người say đắm. Lúc đào mai khoe sắc báo xuân về, cũng là lúc ca trù Hà Nội “bung” những thang âm đẹp nhất.
(0) Bình luận
  • Khởi động Giải thưởng văn học nghệ thuật Thủ đô 2026
    Giải thưởng nhằm tôn vinh, quảng bá các tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, thiết thực hướng tới kỷ niệm 1020 năm Thăng Long - Hà Nội. Các tác phẩm được xét giải thuộc mọi thể loại của 9 hội chuyên ngành, tập trung phản ánh truyền thống văn hiến và khát vọng cống hiến của con người Thủ đô. Điểm nhấn của sự kiện là liên hoan biểu diễn, trưng bày tác phẩm đạt giải dự kiến diễn ra vào cuối tháng 12/2026 tại Trung tâm nghệ thuật Âu Cơ.
  • Lan tỏa giá trị múa cổ truyền Hà Nội
    Tối 31/10, tại Không gian Biểu diễn Nghệ thuật, Ẩm thực đường phố phường Tây Hồ (thuộc Không gian Văn hóa sáng tạo Tây Hồ - phố đi bộ Trịnh Công Sơn, Hà Nội), Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội tổ chức chương trình biểu diễn “Bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa cổ truyền Thăng Long - Hà Nội năm 2026”. Đây là năm thứ 3 Hội triển khai Đề án “Sưu tầm, bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa cổ truyền Thăng Long - Hà Nội” do UBND thành phố Hà Nội phê duyệt năm 2024.
  • Tiếp tục đổi mới, khơi dậy tinh thần sáng tạo của văn nghệ sĩ Thủ đô
    Sáu mươi năm xây dựng và phát triển, Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội đã trở thành mái nhà chung của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa Thủ đô và nền văn học, nghệ thuật nước nhà. Tại tọa đàm “Văn học, nghệ thuật Thủ đô - 60 năm xây dựng và phát triển” do Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội tổ chức tại Hà Nội sáng 29/10, các ý kiến, tham luận đã làm rõ những dấu ấn sáng tạo, hành trình phát triển cùng những yêu cầu đặt ra trong thời gian tới của văn học nghệ thuật Thủ đô.
  • 60 năm Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội: Dấu ấn sau một chặng đường
    Cách đây 60 năm, Chi hội Văn nghệ Hà Nội - tiền thân của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội được thành lập với khoảng 200 hội viên. Từ một tổ chức Chi hội hoạt động trong những lĩnh vực văn học nghệ thuật, Hội đã phát triển thành tổ chức chính trị - xã hội nghề nghiệp quy tụ hơn 4.500 văn nghệ sĩ, thuộc 9 hội chuyên ngành. Chặng đường ấy cũng phản ánh quá trình hình thành, trưởng thành của đội ngũ sáng tạo và đời sống văn học nghệ thuật Thủ đô.
  • 18 tác phẩm được trao giải thưởng Triển lãm Mỹ thuật Thủ đô năm 2026
    Sáng 9/10/2026, tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Hội Mỹ thuật Hà Nội tổ chức khai mạc Triển lãm Mỹ thuật Thủ đô 2026. Đây là một hoạt động ý nghĩa nhân dịp kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 - 10/10/2026).
  • Gặp gỡ và giới thiệu thơ - văn Phạm Thị Hồng Thu
    Sáng 5/10, tại số 19 Hàng Buồm, Hoàn Kiếm, Hà Nội, Ban Công tác Nhà văn nữ Hội Nhà văn Hà Nội phối hợp với Chi hội 1 tổ chức sinh hoạt chuyên đề tháng 10 với chủ đề “Giới thiệu thơ - văn Phạm Thị Hồng Thu”.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
Nghệ thuật ca trù qua thời gian - ngàn năm sênh phách
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO