Một góc nhìn về phê bình điện ảnh

Vui mừng bởi, ngoài những mục tiêu, mà các nhà tổ chức hướng tới là “điểm hẹn điện ảnh cuối tuần”, là “không gian gặp gỡ các khách mời đặc biệt”, là “nơi những người trẻ thể hiện tình yêu với điện ảnh - nghệ thuật của dân tộc”, người xem còn ngầm hiểu đây là một cú hích cần thiết để những người làm nghề và quản lý nghề cùng nhau đưa điện ảnh nước nhà mau chóng thoát khỏi cái bóng của mình để bứt phá, vươn xa.

Chương trình Cine7 - Ký ức phim Việt phát sóng đúng dịp thị trường phim Tết Ất Tỵ 2025 chứng kiến sự cạnh tranh về doanh số phòng vé của ba bộ phim: “Bộ tứ báo thù” (đạo diễn Trấn Thành), “Nụ hôn bạc tỷ” (đạo diễn Thu Trang) và “Yêu nhầm bạn thân” (đạo diễn Nguyễn Quang Dũng). Có lẽ đây là một cú chạm tất yếu, trong bối cảnh hiện nay, tuy không sứt đầu mẻ trán nhưng cũng để lại vết bầm, giữa hiện tại và quá khứ, giữa nghề nghiệp và thị hiếu, giữa lý luận và thực tiễn. Doanh thu phòng vé, ở chừng mực nào đó, đặc biệt trong thời buổi kinh tế thị trường, là một tiêu chí, một yếu tố quan trọng, nhưng không phải cao nhất và duy nhất để đánh giá chất lượng một tác phẩm điện ảnh.

Qua hai chương trình Cine7 - Ký ức phim Việt phát sóng, việc tái hiện hình ảnh, câu chuyện và nhân vật trong các phim “Đến hẹn lại lên” và “Chị Tư Hậu” đã khơi dậy nhiều cảm xúc của người xem. Điều gì khiến trái tim không phân biệt già trẻ, gái trai đều thổn thức? Chẳng phải cái đẹp toát ra từ câu chuyện, nhân vật và cốt truyện - nơi hội tụ và lan tỏa cái chân và cái thiện, luôn luôn thức tỉnh niềm khát vọng và tình yêu tiềm ẩn dồi dào trong mỗi cá nhân, góp phần xóa nhòa ranh giới hiện tại với quá khứ? Vì vậy, ký ức về cái đẹp không hoàn toàn còn là quá khứ. Khi ký ức về cái đẹp được huy động vào lao động nghệ thuật, nó trở thành động lực cho đổi mới, sáng tạo, cũng tức là cho phát triển, điều mà các nhà sáng tác văn học và nghệ thuật thường xuyên thực hành. Đó cũng chính là chìa khóa cho công tác phê bình lý luận, trong đó có phê bình điện ảnh, tìm cách phân tích khách quan một tác phẩm cụ thể.

Điện ảnh là lĩnh vực tổng hợp, liên quan mật thiết đến hầu hết các môn nghệ thuật, trong đó mỹ thuật, âm nhạc, văn học... đều là những thành tố không thể thiếu. Đồng thời, điện ảnh sử dụng trực tiếp và gián tiếp các thành tựu của nhiều ngành khoa học và kỹ thuật, đặc biệt là kỹ thuật ánh sáng, âm thanh, phối khí, hòa âm, chỉnh màu… Tất cả những thành tố này không đơn thuần như một phép cộng mà là sự liên kết chặt chẽ với nhau trong mối quan hệ sáng tạo nghệ thuật, hình thành nên một tác phẩm điện ảnh hoàn chỉnh.

Để đánh giá một tác phẩm điện ảnh có chất lượng hay không, trước hết và trên hết phải xét từ kịch bản văn học - khâu đầu tiên mở ra những kỳ vọng cho một bộ phim. Tuy nhiên, việc tìm kiếm một kịch bản chất lượng vẫn là vấn đề nan giải. Nếu nhìn lại các phim kinh điển trong lịch sử điện ảnh Việt Nam, như những phim được giới thiệu trong Cine7 - Ký ức phim Việt, ta thấy rằng những tác phẩm xuất sắc thường xuất phát từ những kịch bản văn học có chất lượng. Những kịch bản ấy có đầy đủ các yếu tố cơ bản: câu chuyện, nhân vật và cốt truyện, được trau chuốt dưới hình thức ngôn ngữ hình ảnh sống động và chân thực.

Một kịch bản phim hay còn gọi là truyện phim, có thể là sáng tác mới hoặc chuyển thể từ tác phẩm văn học. Dù thuộc thể loại hư cấu hay phi hư cấu, hiện thực hay siêu thực, thì kịch bản phim cũng phải mang hơi thở cuộc sống đương đại và hướng đến chân - thiện - mỹ. Điểm khác biệt giữa tác phẩm văn học và kịch bản phim là ở phương thức biểu đạt: trong khi văn học sử dụng ngôn ngữ miêu tả thì điện ảnh bắt buộc phải thể hiện qua ngôn ngữ hình ảnh.

Ngoài yếu tố kịch bản, vai trò của đạo diễn cũng đặc biệt quan trọng. Một bộ phim thành công hay không phụ thuộc rất lớn vào cách kể chuyện của đạo diễn. Đạo diễn là người biến những câu chữ trên kịch bản thành hình ảnh sống động trên màn ảnh, thông qua cách dàn dựng, chỉ đạo diễn xuất, lựa chọn bối cảnh, ánh sáng và âm nhạc. Một đạo diễn giỏi không chỉ kể chuyện một cách mạch lạc mà còn tạo ra những dấu ấn riêng, làm nên phong cách của bộ phim.

Những năm gần đây, phê bình điện ảnh dường như chưa thực sự bám sát vào các yếu tố cơ bản của kịch bản văn học để phân tích một cách sâu sắc và thỏa đáng giá trị tác phẩm. Không chỉ kịch bản, một bộ phim còn chịu tác động từ khâu sản xuất, từ tiền kỳ đến hậu kỳ, trong đó có việc xây dựng kịch bản phân cảnh, chỉ đạo diễn xuất, xử lý âm thanh, ánh sáng, dàn dựng bối cảnh... Vì vậy, người làm công tác phê bình cần có cái nhìn tổng thể, vừa bao quát vừa chi tiết, để chỉ ra những ưu điểm, hạn chế của tác phẩm một cách khách quan.

Sự phát triển của các nền tảng số hiện nay cũng tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho phê bình điện ảnh. Khi mà các phương tiện truyền thông xã hội cho phép bất kỳ ai cũng có thể đưa ra nhận xét về một bộ phim, vai trò của phê bình điện ảnh chuyên nghiệp càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Làm thế nào để giữ vững tính khách quan, khoa học, đồng thời thu hút sự quan tâm của công chúng là điều mà các nhà phê bình cần cân nhắc.

Để khắc phục tình trạng này, cần quan tâm đúng mực đến công tác đào tạo đội ngũ phê bình điện ảnh. Một nền điện ảnh phát triển không thể thiếu sự đồng hành của phê bình mang tính khoa học, có hệ thống, giúp định hướng cho người xem và nâng cao chất lượng tác phẩm. Do đó, cần có chiến lược dài hạn để xây dựng đội ngũ phê bình chuyên sâu, đáp ứng yêu cầu phát triển của điện ảnh Việt Nam trong thời đại mới.

Phê bình điện ảnh không chỉ đơn thuần là đánh giá phim mà còn là cầu nối giữa nhà làm phim và công chúng. Khi được thực hiện một cách nghiêm túc, khoa học, phê bình điện ảnh sẽ góp phần thúc đẩy nền công nghiệp điện ảnh nước nhà phát triển, không chỉ theo hướng hiện đại mà còn mang đậm bản sắc dân tộc./.