Lễ hội đền Và nối nhịp cầu giao lưu văn hóa nhân dân hai vùng bên bờ sông Hồng

Sơn Tây là mảnh đất trung tâm của xứ Đoài xưa có bề dày truyền thống văn hóa, lịch sử và đậm đặc những lễ hội. Hằng năm, trên địa bàn thị xã có 65 lễ hội truyền thống diễn ra, nhưng lớn nhất phải kể đến lễ hội đền Và - điểm đến tâm linh của nhiều người dân xứ Đoài và du khách thập phương. Chính vì vậy, người dân nơi đây từ xưa đã có câu ca: “Dù ai đi lễ trăm miền, không bằng cầu lễ tháng giêng Đền Và…”.

Đền Và còn gọi là Đông Cung, một trong “tứ trấn” thờ thần núi Tản Viên, thuộc địa bàn Vân Gia, phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây. Đền tọa lạc trên một khu đồi lim cổ thụ hàng nghìn năm tuổi, hình con rùa đang bơi về hướng mặt trời mọc. Xung quanh đền Và về phía Tây là những đồi bát úp trải dài, phía Bắc là dòng sông Tích quanh co uốn lượn như dải lụa đào. Xa xa in đậm trên nền trời xanh, sừng sững ngọn núi Ba Vì cao ngất, bốn mùa mây trắng vờn quanh. Đền Và không chỉ là một công trình kiến trúc lịch sử - văn hóa được cha ông ta làm nên bằng tất cả lòng đam mê nghệ thuật, lòng ngưỡng mộ Đức Thánh Tản, mà còn là một bảo tàng văn hóa tâm linh của một vùng văn hóa cổ. Dưới các triều đại phong kiến xưa, đền Và đã được các vua chúa phong tặng 18 đạo sắc phong. Năm 1964, đền Và được Bộ VH-TT&DL xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Năm 2016, Lễ hội đền Và đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, rừng lim nghìn năm tuổi được công nhận cây di sản Việt Nam.

Lễ hội đền Và có từ thế kỷ XVIII, được bồi đắp và hoàn thiện bởi nhiều thế hệ, đến nay vẫn duy trì tổ chức xuân thu nhị kỳ. Cứ 3 năm đền Và lại tổ chức lễ hội lớn vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Trong nhiều huyền tích, câu chuyện Đức Thánh Tản chống thủy, thiên tai lũ lụt, cứu hộ cho muôn dân, giúp dân đào giếng lấy nước, dạy dân làm ra lửa, kéo vó, giăng bẫy, đem quân đánh dẹp giặc hoặc múa hát mở hội… đã được các thế hệ truyền tụng và tôn thờ. Các làng nối tiếp nhau mở hội tạo thành một chuỗi lễ hội trong vùng, tâm điểm là lễ hội đền Và, thể hiện tổng hòa các nghi thức mang ý nghĩa tâm linh.

Lễ hội đền Và cùng các lễ hội trong vùng vì thế bảo lưu nhiều lễ thức và phong tục cổ sơ, chứa đựng nhiều tầng văn hóa của một vùng văn hóa cổ. Không chỉ diễn ra trong nhiều ngày, gồm nhiều nghi thức, lễ hội đền Và còn có sự tham gia trực tiếp của nhiều làng và liên quan đến nhiều di tích trong vùng. Lễ hội vì thế nổi tiếng cả nước về quy mô, bề dày truyền thống và những giá trị tinh thần nhiều thế hệ. Được xem là lễ hội lớn và đông vui nhất xứ Đoài, lễ hội Đền Và là nơi hội tụ sức mạnh cộng đồng và gửi gắm khát vọng hòa bình, no ấm của muôn dân đất Việt trong suốt dọc dài lịch sử.

“Xuân Ất Tỵ 2025, lễ hội đền Và diễn ra từ ngày 11– 14/2/2025 (ngày 14 đến ngày 17 tháng Giêng) với phần lễ truyền thống cùng phần hội đặc sắc”, đồng chí Nguyễn Anh Thương, chia sẻ. Trong đó, nhà Đền làm lễ phong triều vào ngày 14 tháng Giêng. Sáng ngày 15 tháng Giêng khai mạc Lễ hội, sau phần khai mạc là Tế chính. Lễ hội còn có phần tế và tế tạ. Phần hội sẽ diễn ra nhiều trò chơi dân gian truyền thống như: cờ tướng, múa rối nước, bịt mắt đập bóng, nấu cơm thi nam – nữ, nhảy bao bố, kéo co nam – nữ ở các tổ dân phố, liên hoan văn nghệ,…

Ban Tổ chức nhấn mạnh, Lễ hội đền Và là cầu nối giữa hiện tại - quá khứ - tương lai, giữa nhân dân 2 vùng: Sơn Tây (Hà Nội) – Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc), là dịp nhân dân hai bên bờ sông Hồng được giao lưu văn hóa, củng cố và tăng cường khối đoàn kết cộng đồng, siết chặt tình đoàn kết gắn bó. Qua đó thể hiện niềm tin và lòng tôn kính của nhân dân đối với công đức của Tản Viên Sơn Thánh; bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa lịch sử truyền thống của dân tộc.

Đồng thời giới thiệu những giá trị đặc sắc của di tích đền Và và lễ hội đến với du khách thập phương. Hành hương về đền Và hôm nay, hòa mình vào dòng người đi trẩy hội cho mỗi chúng ta cảm xúc khó tả, nhớ về cội nguồn tiên tổ, cội nguồn văn hóa dân tộc đậm đà bản sắc xứ Đoài, để từ đó hướng thiện hơn trong nếp sống cộng đồng hôm nay./.