Văn hóa – Di sản

Diễn xướng dân gian - tập quán xã hội bất biến trong đời sống văn hóa Thủ đô: Bài cuối: “Vàng ròng” của văn hóa dân gian Hà Nội

Nguyễn Quỳnh 28/07/2023 07:19

Nghi lễ mang dáng dấp cung đình, hò Cửa đình và múa hát Bài Bông tại thôn Phú Nhiêu (xã Quang Trung, huyện Phú Xuyên, TP. Hà Nội) trải qua thăng trầm lịch sử vẫn căng tràn sức sống. "Đây là vàng ròng của văn hóa dân gian" - nhà nghiên cứu văn hóa, GS.TSKH Tô Ngọc Thanh đã đánh giá như vậy về hò Cửa đình và múa hát Bài Bông.

ho-cua-dinh-4-.jpg
Đội hò Cửa đình trong Hội làng Phú Nhiêu. (Ảnh: NVCC).

Hai di sản cùng tỏa sáng trong đình làng

Phú Xuyên là địa phương hiện còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể quý báu, tiêu biểu như ca trù Chanh Thôn (xã Nam Tiến), hát trống quân thôn Phúc Lâm (xã Phúc Tiến), nghề nặn Tò he thôn Xuân La (xã Phượng Dực), tiếng Lóng ở Đa Chất (xã Đại Xuyên)… Đặc biệt, vùng đất ngoại ô Hà Nội còn lưu giữ di sản văn hóa phi vật thể hò Cửa đình và múa hát Bài Bông ở thôn Phú Nhiêu, xã Quang Trung.

img_7915.jpg
Vợ chồng nghệ nhân Lương Tất Tố - Vũ Thị Xuyên. Họ là những "báu vật sống" của hò Cửa đình và hát múa Bài Bông.

Vượt quãng đường hơn ba mươi cây số theo Quốc lộ 1A cũ, chúng tôi đặt chân tới thôn Phú Nhiêu với phong cảnh làng quê thanh bình, yên ả cùng cây đa, giếng nước, sân đình. Hỏi thăm nhà nghệ nhân nhân dân Lương Tất Tố, người dân trong thôn trong xã ai nấy đều biết. “Lão nghệ nhân” cùng vợ - nghệ nhân ưu tú Vũ Thị Xuyên được xem là “báu vật sống” của xã Quang Trung. Cụ Tố đã 90 tuổi là nghệ nhân hò cửa đình, trong khi “phu nhân” cụ Tố đã ngoài tuổi 80 là chị cả của múa hát Bài Bông. Hai ông bà đã ở ngưỡng tuổi 90 nhưng vẫn còn khỏe mạnh, minh mẫn và đặc biệt biết nhiều về di sản văn hóa phi vật thể của quê hương.

Chia sẻ với Phóng viên Tạp chí Người Hà Nội, nghệ nhân nhân dân Lương Tất Tố cho biết, hò Cửa đình và múa hát Bài Bông là hai loại hình diễn xướng dân gian khác nhau nhưng cùng trình diễn tại đình làng. Trong lời hò cửa đình có câu “Trời sinh họ Trịnh có đức chúa ông/ Mưu kế tinh thông lục thao tam lược”, vì thế hò Cửa đình có từ thời vua Lê - Trịnh.

qg.jpg
Tập hò Cửa đình trước ngày hội làng.

Hò Cửa đình, múa hát Bài Bông gắn liền với lễ hội làng Phú Nhiêu, diễn ra từ Rằm tháng Tám đến ba ngày hôm sau, với tục bơi chải trên sông Kim Ngưu và thờ cúng thành hoàng làng – vị thần sông nước Trung Thành đại vương Thổ lệnh trưởng. Tương truyền ngài là tướng quân chỉ huy thủy chiến dưới thời Vua Hùng.

Hội mở đầu vào rạng sáng ngày Rằm bằng việc dựng “Cây Đám” trong đình. Sáng ngày Rằm làng bơi trải (thuyền) theo sông Kim Ngưu đem kiệu lên đền rước ngài về đình. Trên chiếc trải chở kiệu có các “Giai hờ” và 8 đến 10 cô gái chưa chồng, xinh đẹp nhất làng múa hát Bài Bông. Chiều ngày Rằm tháng Tám, khi kiệu được rước về đình, làng làm lễ “Tế yên vị”. Trong các ngày 16, 17, 18 Âm lịch, ngày nào cũng có ít nhất hai chầu tế trong đó có hò Cửa đình và múa hát Bài Bông.

Khi vào tế đám “Giai hò” chia làm ba nhóm: Nhóm cái đứng ở hàng chiếu giữa hò các câu “lòng hờ”; nhóm con hò đứng hai hàng tả hữu làm nhiệm vụ “đế”. Hò Cửa đình được chia làm 3 phần: bài Giáo, bài Hò bài Không với hơn 500 câu theo nguyên bản chữ Hán được dịch ra chữ quốc ngữ, do ông Lương Đức Nghi sưu tầm và biên soạn năm 1954. Bài Giáo có nội dung chủ yếu là chúc tụng vua chúa, thành hoàng làng và mọi tầng lớp nhân dân trong làng. Bài Hò lại ca ngợi quê hương đất nước, ca ngợi từ vua chúa cho đến thứ dân. Nội dung bài Không chúc tụng, cầu mong tất thảy mọi đối tượng, tầng lớp, mọi nghề nghiệp trong xã hội được an cư lạc nghiệp, ấm no hạnh phúc.

z4573214972315_8704edbcac6fde04272d24936d23b8b5.jpg
Ảnh tư liệu về múa Bài Bông thôn Phú Nhiêu đầu thế kỷ XX  được lưu giữ tại Câu lạc bộ hò Cửa đình và hát múa Bỏ Bông.

Nghệ nhân nhân dân Lương Tất Tố chia sẻ, hò Cửa đình chỉ dành cho nam giới và không có nhạc, chỉ có phách làm nhịp. Trai hò mặc áo the khăn xếp, quần trúc bâu trắng chỉnh tề. Khi vào trước cửa đình, phách gõ một tiếng thì bước lên một bước kính chúc tuổi vua, hô 3 tiếng thì lùi một bước. Giai hò Cửa đình chỉ bước lên và lùi xuống, không có múa hát. Hình thức diễn xướng dân gian này thậm chí ca ngợi cả những vật nuôi như gà, lợn, trâu, bò… Những câu hò được cất lên còn động viên người dân hăng say lao động sản xuất, mong thành hoàng làng phù hộ cho dân không ốm đau bệnh tật.

Đối với múa hát Bài Bông, loại hình diễn xướng dân gian này ra đời vào cuối thế kỷ XIX và do một ca nữ chuyên múa hát trong triều đình Huế dạy cho dân làng. Nghệ thuật diễn xướng múa hát Bài Bông mang đậm phong cách cung đình. Trước kia, những thiếu nữ tuổi từ 16 đến 18, chưa chồng mới được các cụ cao niên chọn vào đội múa Bài Bông.

z4573214977010_8b78c6337efc52f79cabc1232922977b.jpg
Nhóm múa hát Bài Bông có 8 hoặc 10 người,  mặc y phục rực rỡ gần giống trang phục của những đội hát trong cung đình, tay cầm quạt vừa hát vừa múa. (Ảnh: NVCC).

“Có 5 điệu múa bài bông, có khi kéo dài cả tiếng đồng hồ, giờ đi biểu diễn chúng tôi đã rút gọn lại. Người múa không bao giờ được quay lưng vào bàn thờ thánh trong đình”, nghệ nhân ưu tú Vũ Thị Xuyên, chia sẻ. Mỗi nhóm múa hát Bài Bông có 8 hoặc 10 người,  mặc y phục rực rỡ gần giống trang phục của những đội hát trong cung đình, tay cầm quạt vừa hát vừa múa. Thể thơ của loại hình diễn xướng này rất phong phú, gồm những câu thơ thể lục bát hoặc thất ngôn, tứ tuyệt.

Nội dung bài hát múa Bài Bông cũng tương tự như hò Cửa đình, đó là ca ngợi thành hoàng làng, cuộc sống lao động, chúc tụng thần thánh, vua chúa, mọi tầng lớp nhân dân. Những câu hát thể hiện tấm lòng tôn kính của dân làng đối với vị thần bảo hộ của làng mình và cũng thể hiện ước muốn vị thần đó ban cho dân khang vật thịnh, trời đất thái hoà.

“Di sản văn hóa phi vật thể sẽ không bao giờ bị mất”

“Hò Cửa đình và hát múa Bài Bông chỉ diễn ra tại cửa đình làng Phú Nhiêu trong những ngày lễ hội truyền thống. Cả hai đều là diễn xướng dân gian mang tính nghi lễ tâm linh cổ truyền chỉ có tại làng Phú Nhiêu, đến nay vẫn đậm đà bản sắc dân tộc từ lời ca, điệu múa, tiếng hò được dân làng lưu giữ, phát huy”, ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ nhiệm Câu lạc bộ hò Cửa đình và múa hát Bài Bông thông tin. Tuy nhiên trong chiến tranh, Hò Cửa đình và hát múa Bài Bông từng bị gián đoạn, đứng trước nguy cơ lụi tàn.

ho-cua-dinh-2-.jpg
"Di sản văn hóa phi vật thể của làng Phú Nhiêu, của Hà Nội chắc chắn sẽ không bao giờ bị mất".

May sao, năm 1984, Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Hà Sơn Bình (cũ) tổ chức Liên hoan Văn nghệ các dân tộc, thế rồi người dân làng Phú Nhiêu tập hợp lại, đem hò Cửa đình và múa hát Bài Bông tham dự và đã giành giải Nhất. Nhưng đến tận 13 năm sau (1997), dân làng Phù Nhiêu mới chính thức khôi phục được hai loại hình di sản trên.

Với sự tiếp sức của Hội văn nghệ dân gian Việt Nam, năm 2003, Câu lạc bộ hò Cửa đình và múa hát Bài Bông thôn Phú Nhiêu được thành lập. Ban đầu chỉ khoảng 30 thành viên, trải qua thời gian, đến nay Câu lạc bộ có hơn 100 thành viên, cao tuổi nhất là 90, nhỏ nhất có em mới lên 6. Hàng năm Câu lạc bộ tổ chức tập huấn truyền dạy cho các cháu qua các độ tuổi ở cả hai loại hình. “Trang phục biểu diễn CLB nhờ vào tài trợ của Hội văn nghệ dân gian Việt Nam, Hội nghệ sỹ múa Hà Nội, Phòng Văn hóa Thành phố, UBND Huyện Phú Xuyên”, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hò Cửa đình và múa hát Bài Bông chia sẻ.

z4573214978055_3c8f407036f16d28c640cbedfb8556bc.jpg
Nguyên bản hò Cửa đình do ông Lương Văn Nghị sưu tầm, biên soạn năm 1954.

Để gìn giữ và lan tỏa hai di sản văn hóa phi vật thể chỉ có tại Phú Nhiêu, Câu lạc bộ không chỉ trình diễn vào ngày hội làng dịp Rằm tháng Tám mà biểu diễn vào dịp bất kỳ như hội diễn quần chúng, tiếng hát dân ca, liên hoan dân ca; biểu diễn vào các ngày lễ lớn, sự kiện lớn của Thành phố Hà Nội hoặc có khi trình diễn tại tượng đài Lý Thái Tổ, chương trình nghệ thuật tại tỉnh Bắc Ninh...

“Bây giờ lớn tuổi rồi nên chúng tôi không thể hát múa được nữa, thay vào đó truyền dạy lại cho các cháu từ 10 đến 12 tuổi. Chúng tôi đã truyền dạy được 5 đội múa bài bông với hàng trăm em nhỏ biết múa hát Bài Bông. Sau này các cháu lớn lên, học đại học rồi lấy chồng, Câu lạc bộ lại mở lớp truyền dạy. Bây giờ Câu lạc bộ có một đội múa tuổi trung niên “thường trực biểu diễn” khi có nhu cầu. Di sản văn hóa phi vật thể của làng Phú Nhiêu, của Hà Nội chắc chắn sẽ không bao giờ bị mất”, nghệ nhân ưu tú Vũ Thị Xuyên khẳng định.

Hà Nội trở thành thành viên mạng lưới các thành phố sáng tạo từ năm 2019, đó là niềm vinh dự nhưng cũng là một thử thách đối với Thủ đô. Việc hiện thực hóa Thủ đô sáng tạo đã được thành phố chuẩn bị sẵn sàng trong đó có Đề án "Phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045". Quyết tâm chuyển hóa các nguồn lực thành sức mạnh "mềm" của văn hóa, thúc đẩy mạnh mẽ sự kế thừa và phát triển về văn hóa sáng tạo của Thủ đô, chắc chắn sẽ không thể thiếu được việc phát huy giá trị của nghệ thuật diễn xướng dân gian. Hi vọng rằng cùng với sự vào cuộc của thành phố, của ngành văn hóa; cùng với tình yêu và sự sáng tạo của các nghệ sĩ, nghệ nhân sẽ truyền thêm “lửa nghề” cho các thế hệ kế cận. Những thử nghiệm sáng tạo mới trong từng loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian cũng sẽ hứa hẹn sức hấp dẫn với công chúng, góp phần đưa nghệ thuật diễn xướng dân gian ngày một lan tỏa, có chỗ đứng trong đời sống nghệ thuật đương đại. /.

Bài liên quan
  • Bài 4: Đắm say điệu hát ví trên vùng đất xứ Đoài
    “Các cụ kể lại cho chúng tôi, những đêm trăng thanh gió mát tại bến Hàm Rồng bên bờ sông Tích, trai thanh nữ tú trên bến dưới thuyền hát ví đối đáp giao duyên. Qua hát ví đã có những cặp đôi nên duyên vợ chồng”, bà Dương Thị Hoa, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát ví Hàm Rồng (xã Tuyết Nghĩa, huyện Quốc Oai, TP. Hà Nội) chia sẻ.
(0) Bình luận
  • Điệu múa trống bồng làng Triều Khúc
    Múa bồng đã xuất hiện ở nhiều nơi tại nhiều lễ hội và mỗi nơi múa bồng lại có dáng vẻ riêng. Tuy nhiên đến nay chỉ duy nhất ở làng Triều Khúc điệu múa này còn giữ được nguyên hồn cốt và thần thái.
  • Làm "sống lại" trò chơi được vua quan triều Nguyễn yêu thích
    “Đầu hồ” trò chơi truyền thống được vua, hạ thần, quan lại thời nhà Nguyễn yêu thích vừa được “Trung tâm Trải nghiệm thực tế ảo (VR) – Đi tìm Hoàng Cung đã mất” ra mắt và du khách có thể trải nghiệm trong Đại Nội Huế.
  • Đề nghị Lễ hội Sayangva vào danh mục Di sản văn hóa
    Lễ hội Sayangva còn gọi là lễ cúng thần Lúa hay là Mừng lúa mới. Đây là lễ hội lớn nhất của người Chơro, thường diễn ra từ rằm tháng 2 đến rằm tháng tư âm lịch hàng năm vào những ngày trời đẹp, đêm có trăng sáng. Lễ hội truyền thống này mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ.
  • Vẻ đẹp của ngôi chùa thờ vị thiền sư đầu tiên được phong hiệu Quốc sư
    Chùa Non Nước tên Hán là Sóc Thiên Vương Thiền Tự, nằm trong quần thể di tích Đền Sóc (xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, TP. Hà Nội) không chỉ là nơi có cảnh đẹp kỳ vĩ giữa núi rừng mà nơi đây còn lưu giữ những giá trị lịch sử lâu đời của văn hóa Phật giáo Việt Nam.
  • “Bão Thánh Gióng hái cà” ở làng Bẽ
    Nói đến sự tích Thánh Gióng, mọi người đều nhớ chuyện cậu bé làng Gióng ở huyện Gia Lâm. Sau ba năm từ lúc sinh ra, cậu nằm trên chõng tre im lặng, chẳng biết nói cười. Đến một ngày nghe tiếng loa của sứ giả vua Hùng gọi tìm người tài, cậu vươn vai đứng dậy tình nguyện đi đánh giặc Ân.
  • Di tích Trung Giã: "Địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ
    Khu di tích cách mạng kháng chiến Trung Giã (thôn Xuân Sơn, xã Trung Giã, huyện Sóc Sơn, TP. Hà Nội) là nơi diễn ra cuộc hội đàm giữa Bộ Tổng tư lệnh quân đội nhân dân Việt Nam và phái đoàn quân đội Pháp từ ngày 4/7-27/7/1954 để bàn về tất cả các vấn đề mà cuộc đàm phán ở Genève đặt ra. Di tích đang được huyện Sóc Sơn và TP. Hà Nội lên kế hoạch tôn tạo, tu bổ trở thành không gian giáo dục truyền thống cách mạng và lịch sử Thủ đô cho thế hệ trẻ.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và sự quan tâm sâu sắc tới văn học nghệ thuật
    Ngày 19/7/2024, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã ra đi để lại niềm tiếc thương vô hạn đối với đồng bào cả nước. Trong suốt cuộc đời 80 năm của mình, đồng chí Nguyễn Phú Trọng đã có cống hiến vô cùng ý nghĩa. Ông là nhà lãnh đạo xuất sắc; nhà lý luận, nhà văn hóa, và là một nhân cách lớn luôn hết lòng vì Đảng, vì dân... Với văn học nghệ thuật, đồng chí Nguyễn Phú Trọng luôn dành sự quan tâm sâu sắc và đặt nhiều kỳ vọng vào sự phát triển của nền văn học nghệ thuật nước nhà.
  • Tọa đàm "Màu ký ức": Tri ân các nhà báo liệt sĩ
    Sáng 19/7, tại Hà Nội, Liên Chi hội Nhà báo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Bảo tàng Báo chí Việt Nam (Hội Nhà báo Việt Nam) tổ chức chương trình Giao lưu, Tọa đàm tri ân các nhà báo liệt sĩ với chủ đề "Màu Ký ức". Chương trình là lời tri ân sâu sắc của thế hệ hôm nay với những nhà báo liệt sĩ - những người đã tận hiến cho sự nghiệp báo chí cách mạng Việt Nam.
  • “Thắp lửa” tình yêu đọc sách trong thế hệ trẻ, xây dựng Thủ đô văn minh - hiện đại
    Chào mừng Kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng thị xã Sơn Tây (3/8/1954 -3/8/2024) và 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 – 10/10/2024), UBND thị xã Sơn Tây vừa tổ chức thành công Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc thị xã Sơn Tây năm 2024 với chủ đề “Phát huy hào khí Thăng Long – Hà Nội, xây dựng Thủ đô Văn hiến – Văn minh – Hiện đại”.
  • Tây Hồ tập huấn kỹ năng, nghiệp vụ PCCC cho các tiểu thương, hộ kinh doanh
    Trong 2 ngày 18-19/7, Công an quận Tây Hồ đã phối hợp với Ban quản lý (BQL chợ quận tổ chức tập huấn kỹ năng, nghiệp vụ PCCC cho 100% cán bộ, viên chức, người lao động của BQL chợ và tiểu thương, hộ kinh doanh tại các chợ, siêu thị, trung tâm thương mại trên địa bàn.
  • Huyện Ứng Hoà: Chỉnh trang đô thị, xây dựng thị trấn Vân Đình khang trang, sạch đẹp
    Với mục tiêu xây dựng thị trấn Vân Đình khang trang, sạch đẹp và đường thông hè thoáng, huyện Ứng Hoà đang tập trung chỉ đạo thực hiện chỉnh trang, cải tạo cảnh quan khu vực trung tâm huyện. Đồng thời, đẩy nhanh tiến độ các dự án xây dựng kết cấu hạ tầng, đảm bảo chất lượng, đáp ứng các tiêu chí đề ra.
Đừng bỏ lỡ
Bài cuối: “Vàng ròng” của văn hóa dân gian Hà Nội
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO