Tết xưa của người Việt trong “Một chiến dịch ở Bắc kỳ”

Hải Truyền| 13/12/2022 10:43

Charles-Édouard Hocquard - bác sĩ quân y người Pháp - ông đến Việt Nam từ năm 1884 đến năm 1886. Ông đã đi, đã ghi chép, chụp ảnh về cảnh vật, con người, lối sống ở nhiều vùng miền trên mảnh đất hình chữ S của chúng ta như: Hải Phòng, Hà Nội, Nam Định, Lạng Sơn, Phú Thọ, Đà Nẵng, Huế… Cuốn sách không chỉ là áng văn du ký mà còn là nguồn tư liệu về nước ta cuối thế kỷ XIX.

z3955275319869_d17e27d900dc7bb7008878c67f8ecf8e.jpg
Hồ Hoàn Kiếm thế kỷ 19. Ảnh: trong sách.

“Một chiến dịch ở Bắc kỳ” của Charles-Édouard Hocquard là thể loại sách du ký, ký sự, song tư liệu trong đó rất phong phú. Thời điểm thực hiện cuốn sách, tính cách ưa phiêu lưu, mạo hiểm, điều kiện được đi lại khắp các vùng, cùng khả năng chụp ảnh đã giúp Charles-Édouard Hocquard tạo nên một cuốn sách với nguồn tài liệu giá trị.

Bằng con mắt tò mò của một người phương Tây tới phương Đông, Hocquard đã ghi chép lại trong sách từ địa dư, phong tục tập quán, tín ngưỡng, các làng nghề thủ công truyền thống đến con người, tổ chức xã hội, một số công trình kiến trúc quân sự và dân sự nổi tiếng một thời của xứ Bắc kỳ và Trung kỳ…

Với cuốn sách này, chúng ta có thể hình dung ra hơn 100 năm trước, người Kinh đô Huế ăn Tết ra sao?

Thị dân và quan lại mặc lễ phục lui tới thăm viếng nhau, tặng nhau những lá thiếp lớn màu đỏ và quà cáp.

Huế vào hội từ sáng nay. Sắp đến ngày đầu năm An Nam. Người bản xứ, giàu cũng như nghèo, ngừng làm việc gần một tháng để ăn uống và giải trí.

Không buôn bán, không làm đồng, không lao dịch tẻ nhạt, người lớn, kẻ bé đều diện quần áo ngày hội. Người nghèo bán món đồ còn lại cuối cùng hoặc vay nợ để ăn chơi như câu tục ngữ An Nam: “Đầu năm phải bắt đầu cho tốt kẻo khổ cả năm” (Không rõ nguyên văn câu tục ngữ này của Việt Nam thế nào. Nhưng thông thường gần Tết thì người ta đòi nợ chứ không ai cho vay nợ - dịch giả).

Các bộ đã khóa cửa, chính phủ ngừng mọi sự vụ từ ngày 25 tháng chạp, chính quyền không ký một văn bản nào, hộp dấu được đóng lại đến ngày thứ 11 của năm mới.

Bọn vô lại, như người ta gọi là những tên danlan (không rõ là gì; có cách giải thích là “đại lãn”, chỉ kẻ quá lười) chỉ nghỉ ngơi ba lần trong 24 giờ, dành thời gian phục vụ cho các nhà giàu, nhưng đòi trả công cao...

Mọi cổng ngõ đều đóng im ỉm. Nếu không có tiếng pháo Tàu nổ và tiếng các nhạc cụ thì tưởng như đây là một thành phố chết.

Thị dân và quan lại mặc lễ phục lui tới thăm viếng nhau, tặng nhau những lá thiếp lớn màu đỏ và quà cáp.

Đây cũng là ngày hội của trẻ con, chúng chúc mừng người lớn và được tặng lại tiền trong phong bao đỏ. Khắp nơi là màu đỏ, màu của niềm vui.

Trước mỗi căn nhà đều có một cành tre to để cả lá cắm dưới đất; cũng có cả những cây cột trên ngọn buộc lá dừa hoặc lông gà, đến tối treo đèn lồng đủ mọi màu sắc.

Theo tín ngưỡng dân gian, hàng năm linh hồn tổ tiên và người thân đều về với gia đình và con cháu trong dịp Tết - người An Nam gọi lễ hội đầu năm như vậy. Trồng những cây cột ấy là để các linh hồn nhận ra nhà mình mà về.

Trước ngưỡng cửa mỗi nhà, người ta dùng phấn vẽ xuống đất một cây cung đã lắp tên để ôn lại trận chiến đấu giữa Phật với quỷ. Một số người lấy xương rồng và cành cây có gai lấp hẳn cửa nhà mình để ngăn quỷ dữ vào nhà quấy phá mấy ngày Tết.

Ở tường bên trái phía ngoài cửa, người ta lập một bàn thờ nhỏ, đốt nến thắp hương cúng thần giữ cửa, những nhà giàu còn cúng cả hoa, bánh trái và thức ăn mỗi ngày hai lần (về tục trồng cây nêu và vẽ cung tên trước cửa, tác giả viết sai với sự tích của các tục này mà hầu hết người Việt Nam đều biết - dịch giả).

Nội thất được sắp xếp lại hoàn toàn, các đồ đạc đổi chỗ. Người ta treo các tràng hoa và giấy ở cuối sân để tôn vinh thần giếng.

Thầy bói được mời để cân nước và phán đoán: Hai lọ y như nhau đựng một lượng nước bằng nhau, một lọ đổ nước ngày 30, một lọ đổ nước ngày mồng một Tết, khi cân nếu lọ thứ nhất nặng hơn lọ thứ hai thì là điềm năm mới có nhiều chuyện không hay phải hết sức cẩn thận.

Trong những ngày vui này, kẻ ăn người ở là sướng nhất. Người ta kiêng không nặng lời với họ vì nếu thế sẽ phải mắng mỏ quanh năm.

Trong những ngày Tết, người An Nam ních thật nhiều thức ăn, mỗi ngày ba bữa và luôn dành một phần cúng tổ tiên, trong bếp thì luôn luôn thắp hương cúng ba vị thần cư ngụ trong ba viên đá kê bếp (Cúng Vua Bếp hay Táo Quân là từ 23 tháng chạp, không ai thắp hương trong bếp suốt mấy ngày Tết - dịch giả).

z3955274543427_b3cd92300d413f409e06113a506b8a18.jpg
Phố Cờ Đen (phố Mã Mây ngày nay). Ảnh: trong sách.

“Một chiến dịch ở Bắc kỳ” là cuốn sách quý về mặt tư liệu, độc đáo về hình ảnh với hơn 200 minh hoạ hiếm và đẹp về Việt Nam thời xưa. Không chỉ cho lớp trẻ ngày nay biết thời đó cha ông ta ăn ở như nào, phong tục tập quán ra sao… cuốn sách còn đặc biệt quý khi dựng lại cho chúng ta một bản đồ Huế và Hà Nội. Ở đó có những di sản mà nay đã trở thành quá vãng như điện Kính Thiên, quần thể chùa Báo Ân, cung Bảo Định…

Bởi những lẽ đó, “Một chiến dịch ở Bắc kỳ” là một tác phẩm lớn, mang giá trị sử liệu về con người, xã hội và phong tục Bắc kỳ, Trung kỳ đầu thế kỷ 19.

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến
  • Những nghịch lý của tuổi trẻ trong kỷ nguyên số
    Giữa một thế giới chỉ cần vài giây để gửi đi một tin nhắn, vài thao tác để kết bạn và một chiếc điện thoại để tiếp cận vô số thông tin, vì sao người trẻ lại có thể cảm thấy cô đơn hơn bao giờ hết? Với cuốn sách "iGen - Thế hệ Smartphone", Tiến sĩ tâm lý học Jean M. Twenge không chỉ đặt ra câu hỏi về những thay đổi của thế hệ lớn lên trong kỷ nguyên số, mà còn mở ra một cuộc đối thoại cần thiết giữa người trẻ với gia đình, nhà trường và xã hội.
  • Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đưa 7 cuốn sách lên Amazon
    Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật vừa chính thức đưa 7 cuốn sách đầu tiên lên nền tảng Amazon, bắt đầu mở bán tới bạn đọc toàn cầu. Sự kiện đánh dấu bước tiến mới của Nhà xuất bản trong đổi mới phương thức phát hành, đẩy mạnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
  • Hồi ký “Nghèo”: Viết lại cuộc đời từ những ký ức đau thương
    Có những cuốn sách khiến người đọc day dứt không phải bởi câu chuyện được kể quá đẹp đẽ, mà bởi hiện thực trong đó trần trụi đến mức người ta khó lòng ngoảnh mặt làm ngơ. “Nghèo” của Katriona O’Sullivan do NXB Thế giới và Alpha Books liên kết xuất bản là một cuốn tự thuật như thế. Qua những ký ức về tuổi thơ nghèo khó, gia đình bất ổn và hành trình vượt lên nghịch cảnh, tác giả không chỉ kể lại những gì mình đã trải qua mà còn cho thấy một con người có thể phải đấu tranh đến nhường nào để giành lấy quyền đ
  • Hồng Thanh Quang - một hồn thơ lãng mạn say đắm
    Trong thơ tình Việt Nam đương đại, Hồng Thanh Quang là một giọng thơ dễ nhận ra bởi sự say đắm, nồng nàn, giàu nhạc tính và một nỗi muộn màng rất riêng. Thơ ông không phải tình yêu trong trẻo, non tơ, cũng không phải lời than thở ủy mị của một cái tôi thất tình, mà là tiếng nói của một trái tim từng trải qua lỡ dở, xa cách, nhớ thương, tha thứ và mất mát. Đó là hồn thơ lãng mạn hiện đại, say đắm mà từng trải, ngọt ngào mà đắng xót, da diết mà không bi lụy; luôn biết biến tình yêu thành nhạc điệu, ký ức thành những hình ảnh trữ tình lay động. Nếu “Chút sen còn lại” lấy hình tượng sen làm trung tâm cảm xúc, thì “Cúc muộn” nghiêng về vẻ đẹp cuối mùa, sau bão giông, lỡ làng và những dấu vết của thời gian.
  • Ra mắt tiểu thuyết “Xứ sở vô danh” của nhà văn người Pháp gốc Việt Đoan Bui
    Chiều ngày 11/10/2026, tại Hà Nội, Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức buổi giao lưu, ra mắt tiểu thuyết “Xứ sở vô danh” của nhà văn người Pháp gốc Việt Doan Bui, do dịch giả Thuận chuyển ngữ. Tác phẩm từng được đề cử Giải Femina (Prix Femina) - một giải thưởng văn chương danh giá của Pháp.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Làng nghề, phố nghề Thủ đô tỏa sáng trong Ngày Văn hóa Việt Nam
    Là hoạt động hưởng ứng Ngày hội Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội năm 2026, không gian trưng bày, giới thiệu di sản, làng nghề, phố nghề truyền thống của Thủ đô tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm luôn thu hút đông đảo người dân, du khách trong và ngoài nước đến tham quan trải nghiệm.
  • Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026: Nét đẹp truyền thống hòa cùng hơi thở đương đại
    Tối 21/11, tại Bảo tàng Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt với chủ đề “Hà Nội bốn mùa” trong đêm khai mạc Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 đã diễn ra và để lại cảm xúc đặc biệt trong lòng người dân Thủ đô và du khách.
  • "Giữ trọn lòng son": Những chuyện tình chạm tới trái tim nhiều thế hệ
    Chào mừng kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chỉ đạo Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức trưng bày chuyên đề "Giữ trọn lòng son". Trưng bày tái hiện những câu chuyện tình yêu đôi lứa son sắt trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.
  • Hơn 2.000 người diễu hành áo dài bên hồ Hoàn Kiếm
    Sáng 22/11, tại khu vực phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội phối hợp với một số đơn vị tổ chức chương trình Diễu hành Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 với chủ đề “Dòng chảy di sản” với sự tham gia của hơn 2.000 người. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026.
  • Yên Lãng lan tỏa bản sắc văn hóa, gắn kết cộng đồng
    Tối 21/11, tại bãi ven sông Hồng, thôn Thạch Đà 3, Đảng ủy – HĐND – UBND – Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Yên Lãng (Hà Nội) tổ chức khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 với chủ đề “Yên Lãng – Lan tỏa bản sắc, gắn kết cộng đồng”. Chương trình góp phần tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống, tăng cường tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư, đồng thời quảng bá hình ảnh, tiềm năng phát triển của địa phương tới Nhân dân và du khách.
Đừng bỏ lỡ
  • Nghi thức nghiềm quân xã Dương Hòa ghi dấu ấn trong Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội
    Tại không gian Phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm, trong lễ khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội năm 2026 do Thành ủy – HĐND – UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức, nghi thức nghiềm quân của xã Dương Hòa đã để lại nhiều ấn tượng với Nhân dân và du khách.
  • [Ảnh] Rạng rỡ di sản văn hóa Thăng Long - Hà Nội trên không gian phố đi bộ hồ Gươm
    Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội 2026 diễn ra tại không gian phố đi bộ hồ Gươm từ ngày 21 – 24/11 với nhiều hoạt động đặc sắc, hấp dẫn. Trong đó, Ban tổ chức đã giới thiệu, đưa những giá trị văn hóa của Thăng Long – Hà Nội đến với Nhân dân và bạn bè quốc tế thông qua chương trình diễu hành di sản; qua đó làm nổi bật vai trò của Thủ đô – một trung tâm văn hóa lớn của cả nước.
  • Phụ nữ Thủ đô - Tự hào Áo dài - Lan tỏa văn hóa Việt
    Ngày 22/11, tại Bảo tàng Hà Nội, Hội Liên hiệp Phụ nữ (LHPN) thành phố Hà Nội tổ chức Chương trình đồng diễn áo dài “Phụ nữ Thủ đô hội nhập và phát triển” với chủ đề “Phụ nữ Thủ đô - Tự hào Áo dài - Lan tỏa văn hóa Việt”. Chương trình góp phần tôn vinh giá trị của áo dài trong đời sống đương đại, khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc và lan tỏa hình ảnh người phụ nữ Thủ đô thanh lịch, tự tin, năng động.
  • Thủ đô Hà Nội tưng bừng mở hội Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026
    Sáng 21/11 tại sân khấu trước Tượng đài Đức Vua Lý Thái Tổ bên hồ Gươm, Thành ủy – HĐND - UBND - Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội long trọng tổ chức Lễ khai mạc chuỗi hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội năm 2026.
  • [Video] Lan tỏa hình ảnh người Tràng An và chiều sâu văn hóa Thăng Long - Hà Nội
    Tối 21/11, tại Bảo tàng Hà Nội, Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 đã chính thức khai mạc với chủ đề “Hà Nội bốn mùa”. Chương trình mở màn cho chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trình diễn thời trang và trải nghiệm kéo dài trong ba ngày, từ 21 đến 23/11, với sự tham gia của các nghệ nhân, nhà thiết kế, người mẫu, nghệ sĩ, các cơ sở đào tạo, làng nghề và đông đảo người yêu áo dài.
  • Cảm nhận về Hà Nội qua các câu chuyện được kể bằng âm nhạc
    Chiều 22/11, tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, chương trình “Âm nhạc cuối tuần” sẽ đưa những tác phẩm thuộc nhiều dòng nhạc, nhiều thời kỳ đến gần công chúng qua phần biểu diễn của NSƯT Quyền Văn Minh và các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club.
  • Đưa văn hóa thực sự thành sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới
    Đồng chí Vũ Đại Thắng - Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội nhấn mạnh: Với truyền thống ngàn năm văn hiến và anh hùng, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng đổi mới, sáng tạo, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân Thủ đô quyết tâm xây dựng Hà Nội ngày càng văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc; xứng đáng là trái tim của cả nước, là trung tâm văn hóa tiêu biểu của dân tộc. Hà Nội quyết tâm đưa văn hóa thực sự trở thành sức mạnh, nền tảng cho sự phát triển bền vững của Thủ đô và nguồn cảm hứng cho những khát vọng vươn lên trong kỷ nguyên mới.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Chiến tranh (Kỳ 1)
    Cựu binh A.R.M. rất nhớ cái ngày ở trong khu rừng vùng cao nguyên. Trời càng trưa càng nắng như đổ lửa. Căn hầm dã chiến nóng hầm hập, mồ hôi rịn ra ướt đầm, đã có những thằng không chịu được, cởi trần trùng trục mặc kệ đạn bom tứ phía. Không hiểu cảnh này còn diễn tiếp đến bao giờ? Hy vọng còn sống sót hết sức mong manh...
  • [Video] Khắc họa ý chí quật cường của các chiến sĩ cách mạng và khát vọng tự do của dân tộc
    Nhân kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò giới thiệu tới công chúng Thủ đô, du khách trong nước và quốc tế, trưng bày chuyên đề “Giữ trọn lòng son”, tái hiện 6 câu chuyện tình yêu đôi lứa gắn liền với lý tưởng cách mạng nơi ngục tối.
  • Văn hóa gia đình người Hà Nội là tiêu biểu cho những nét đẹp văn hoá Việt Nam
    GS.TS Lê Thị Quý (Quỹ Văn hiến Việt Nam) nhận định, văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội là biểu trưng cho những điều tốt đẹp của văn hóa gia đình nhiều vùng miền. Những nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội đã cho thấy bản thân văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội không phải là sự phản ánh lại những đặc điểm về cuộc sống, lao động sinh hoạt của một vùng Thăng Long mà chính là tinh hoa của văn minh chung của người Việt.
Tết xưa của người Việt trong “Một chiến dịch ở Bắc kỳ”
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO