Nhớ những trò chơi, trò diễn trong lễ hội xuân xưa

Thanh Bình| 19/01/2023 08:02

Lễ hội truyền thống được ví von như một “bảo tàng tâm linh” hàm chứa những khát vọng thiêng liêng của người dân. Không chỉ lắng đọng bởi những tín ngưỡng dân gian được gửi gắm nơi phụng thờ các vị thần linh, lễ hội truyền thống còn hấp dẫn bởi các trò chơi, trò diễn dân gian đã có từ rất xa xưa. Tuy nhiên, qua thời gian nhiều trò chơi, trò diễn trong hội xuân Thăng Long - Hà Nội đã bị mai một và chỉ còn trong ký ức... Trò vật củ hòn, trò thi dựng cây xôi hay trò chèo thuyền cạn... là một ví dụ.

img-1141.jpg
Hội thi nấu cơm trong lễ hội làng Chuông.

Trò thi dựng cây xôi trong lễ hội làng Yên Lộ

Lễ hội làng Yên Lộ (nay thuộc phường Yên Nghĩa, quận Hà Đông, TP. Hà Nội) diễn ra từ ngày 8 đến 21 tháng Giêng. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Yên Giang - một người con của làng Yên Lộ kể, theo truyền ngôn, từ mờ sáng ngày chính hội (mùng 8), hai đám rước các Thánh lên quán Thượng, xuống quán Hạ đã được khởi hành và trở về hội quân ở trên bãi gạo nơi vua Lê Đại Hành từng ngự giá. Vào đầu giờ Tỵ, trò nghiềm quân được trình diễn, tiếp đó là trò thi dựng cây xôi.

img-1136.jpg

Để có gạo nếp cho việc thổi xôi, hằng năm, mỗi giáp trong làng bình chọn một gia đình lo việc nhà Thánh, từ việc chọn giống, gieo cấy, chăm sóc đến thu hoạch, xay giã...

Xôi được bày trên mâm rồng sơn son thếp vàng. Mâm tròn có đường kính 80 cm, có 4 chân cao chừng 60cm, mặt mâm được quây bằng ba vòng đai sơn đỏ, mỗi đai cao 20cm.

Theo mức khoán, thì xôi phải đơm đầy 3 đai ấy mới đạt, tuy nhiên các giáp thường không chịu dừng ở đấy. Họ tiếp tục đúc cao cây xôi bằng cách quây những vòng đai làm bằng tre cật già đan lóng hình hoa gấm. Các đội thi nhau đua tài, cây xôi càng thêm cao, thêm nặng.

Sáu cây xôi được đặt ngang hàng, thứ tự theo tên giáp, từ Đông sang Tây. Sau khi tháo bỏ các đai tre, 6 cây xôi như những cây thiêng vươn cao giữa không gian lễ hội rợp trời cờ quạt, trống chiêng.

Theo truyền ngôn trong dân gian thì lần cuối cùng hội làng có thi dựng cây xôi đã cách nay hơn một thế kỷ. Lần thi ấy, cây xôi giải Nhất, chỉ riêng phần xôi đã cao đến 2m, hết hơn 2 tạ gạo.

Cây xôi cao lớn, óng ả nuột nà như một điểm lành cho một năm được mùa; mang đến niềm vui, niềm hi vọng cho người dân trong những ngày đầu xuân mới. Sau cuộc thi, mọi người thụ lộc tại chỗ rồi lại tiếp tục xem tuần tế hội đồng và tuần lễ tạ của đoàn rước...

Trò vật củ hỏn trong lễ hội làng Văn Khê

Vật củ hỏn hay còn gọi là vật củ chuối, vật cầu hỏn là một trong những trò diễn dân gian đặc sắc trong lễ hội làng Văn Khê (nay thuộc xã Nghĩa Hương, huyện Quốc Oai, TP. Hà Nội) diễn ra hằng năm từ chiều mồng 4 đến chiều mồng 7 Tết Nguyên đán. Tục truyền, trò diễn này có từ khi các Ngài (sau là Thành hoàng làng) về đây dạy dân làm ăn, đặt ra trò chơi này để thờ trời đất và cầu cho nghề cót nan của làng đắt hàng.

Địa điểm diễn ra trò vật củ hỏn là bãi đất rộng phía sau đình làng. Trên bãi vật người ta đào mỗi đầu một cái lồ (hố) sâu chừng 50cm. Các đô vật (tất cả nam giới trong làng từ 17 tuổi trở lên đều phải tham gia) được chia làm 2 phe phân theo số giáp trong làng. Hỏn cầu để vật là củ chuối được gọt tròn.

Trong cuốn “Lịch sử làng Văn Khê” và “Di tích lịch sử đình Văn Khê” của tác giả Nguyễn Vương Đô có ghi chép về trò diễn này. Theo đó, vào khoảng 1 giờ chiều, khi tiếng trống hiệu lệnh vang lên, mọi người tập hợp đông đủ thì một thanh niên khỏe vác củ chuối ra chạy đầu, mọi người reo hò chạy theo sau. Đoàn người chạy quanh làng, có thể vào bất cứ nhà nào để bắt đô vật. Gia chủ nào che giấu người trốn vật sẽ bị ném củ chuối vào các vật dụng trong nhà.

Độ 3 giờ chiều cuộc vật bắt đầu, tất cả các đô vật cùng vào bãi tham gia cướp củ chuối, tìm cách bỏ vào lồ của đối phương. Số lượng đô vật không hạn chế, nhưng người chơi không được bỏ cuộc, nếu mệt thì ra nghỉ, khỏe lại tiếp cuộc chơi. Cuộc vui kéo dài có khi đến 5 hoặc 6 giờ chiều cho đến khi củ chuối được bỏ vào lồ thì keo vật mới dừng. Bên nào bỏ được cầu vào lồ của đối phương là bên đó thắng cuộc, được cử đại diện đốt bánh pháo báo tin vui.

Cuộc vật tuy diễn ra gay gắt nhưng chưa bao giờ có thương vong. Chính vì vậy dân làng tin rằng đó là do có thần linh phù hộ.

Múa chèo cạn trong hội làng Hồ Khẩu

Làng Hồ Khẩu (nay thuộc phường Bưởi, quận Tây Hồ) có đình Hồ Khẩu, đền Dực Thánh và đền Vệ Quốc thờ hai anh em ruột Cống Lễ và Cá Lễ - hai nhân vật truyền thuyết có công dẹp giặc giữ nước. Xưa kia trong lễ hội của làng (diễn ra vào ngày 13 và 14 tháng Hai Âm lịch) thường có trò chơi múa chèo cạn.

Trong cuốn “Lễ hội Thăng Long”, khi viết về lễ hội làng Hồ Khẩu, tác giả Vũ Kiêm Ninh cũng đã nhắc tới trò diễn này. Theo đó, đội múa chèo cạn thường có 36 thanh hiên tham gia gọi là giai bơi. Họ đều là trai tân, khỏe mạnh, ăn chay từ tháng trước. Các giai bơi mặc áo the, quần chúc bâu, đội khăn xếp, đi giầy chi long, thắt lưng đỏ bỏ giọt, đeo trước ngực một cái chàng mạng kết bằng hoa.

Nhóm bơi chia làm 2 tốp, mỗi tốp có một người đứng đầu gọi là cai bơi (cai bơi đeo chàng mạng kết bằng kim tuyến óng ánh). Từng tốp xếp thành hàng đôi, cầm mái chèo làm bằng gỗ được chạm trổ sơn thếp tiến vào sân đền Vệ Quốc. Cai bơi đứng giữa hai hàng gõ nhịp để các hàng giai bơi vừa làm động tác chèo thuyền vừa hát. Bài hát theo thể thơ lục bát có nội dung ca tụng công đức của thần. Bao giờ các giai bơi ở tư thế một chân quỳ, một chân chống, động tác khỏe nhưng mềm mại uyển chuyển. Khi bơi và hát hết khúc ca, các giai bơi xếp hàng dài đi diễu quanh sân đền. Dứt một hồi chiêng trống cũng là lúc kết thúc đi diễu. Các giai bơi tạ lễ rồi nhường cho tốp sau.

Sau khi 2 tốp múa xong, đoàn rước Thánh em từ đền Vệ Quốc đến đền Thánh anh (đền Dực Thánh). Trong lúc rước các giai bơi vừa đi vừa làm động tác chèo thuyền. Tại đền Dực Thánh, sau khi làm lễ phụng mệnh đoàn tiếp tục rước hai ông Thánh ra đình Hồ Khẩu rồi tổ chức tế lễ tại đình.

Ba trò diễn trong lễ hội làng Yên Lộ, Văn Khê và Hồ Khẩu trên chỉ là một phần nhỏ trong hàng trăm trò diễn trong lễ hội vùng Thăng Long - Hà Nội. Việc phục dựng những trò diễn chỉ còn trong ký ức này sẽ góp phần gìn giữ nét văn hóa độc đáo của mỗi vùng đất, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa tinh thần của người dân mỗi dịp Tết đến xuân về.

Bài liên quan
  • Lễ hội lướt ván diều quốc tế thu hút du khách về Ninh Thuận
    Hàng trăm cánh diều sặc sỡ do các vận động viên đến từ 15 quốc gia vút bay trên những con sóng đã làm nên bức tranh rực rỡ sắc màu khiến hàng nghìn du khách và người dân địa phương đứng dọc 2 km bờ biển thôn Mỹ Hòa, xã Vĩnh Hải (Ninh Hải, Ninh Thuận) reo hò, thích thú.
(0) Bình luận
  • Miễn phí tham quan tại một số bảo tàng, di tích và vườn quốc gia vào Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11
    Từ ngày 10/11/2026, Thông tư số 167/2026/TT-BTC quy định miễn phí tham quan vào Ngày Văn hóa Việt Nam chính thức có hiệu lực. Theo đó, các tổ chức, cá nhân khi tham quan tại một số bảo tàng, di tích lịch sử và vườn quốc gia thuộc phạm vi điều chỉnh của Thông tư sẽ được miễn phí tham quan trong ngày này.
  • Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt”: Tôn vinh giá trị di sản với nghệ thuật đương đại
    Chiều 9/11, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám khai mạc triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” tôn vinh những đóng góp của các bậc danh Nho đối với nghề truyền thống, đồng thời giới thiệu sự giao thoa giữa di sản văn hóa và nghệ thuật đương đại.
  • Hà Nội tiên phong, cùng cả nước lan tỏa giá trị Ngày Văn hóa Việt Nam
    “Không chỉ tổ chức các hoạt động sôi nổi, hấp dẫn cấp thành phố, với vai trò là Thủ đô của đất nước, Hà Nội được giao chủ trì, phối hợp với Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các ban, bộ, ngành liên quan, tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam tại sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11/2026” - đồng chí Vũ Thu Hà, Thành ủy viên, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội, nhấn mạnh.
  • Hà Nội chuẩn bị thực hiện Lễ kỷ niệm cấp quốc gia 950 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám
    Vào lúc 20 giờ ngày 14/11/2026 tại Sân Thái học thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Lễ kỷ niệm cấp quốc gia 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam sẽ chính thức diễn ra với sự tham dự của khoảng 350 đại biểu.
  • Concert Quốc gia “Tự hào là người Việt Nam 2026" Lan tỏa sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc
    Tối 1/11, Concert Quốc gia “Tự hào là người Việt Nam 2026” đã diễn ra tại tại sân vận động Thái Nguyên thu hút khoảng 30.000 khán giả. Sự kết hợp giữa nghệ thuật biểu diễn và công nghệ sân khấu hiện đại đã tạo nên không gian âm nhạc giàu cảm xúc, góp phần lan tỏa thông điệp về sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
  • Kỷ lục gia Nguyễn Đình Tranh nhận cú đúp Kỷ lục Thế giới và Kỷ lục Việt Nam
    Mới đây, tại khách sạn Công Đoàn, Hà Nội, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) đã chính thức trao bằng xác lập Kỷ lục Việt Nam cho Kỷ lục gia Thế giới Nguyễn Đình Tranh với nội dung: “Người sáng tác, biên soạn lời thơ và thực hiện video ca nhạc về nhiều loài hoa nhất”. Trong khuôn khổ sự kiện, chương trình đồng thời cũng kết hợp trao lại Bằng xác lập Kỷ lục Thế giới, tiếp tục ghi nhận những thành quả sáng tạo của ông trong lĩnh vực thơ ca về các loài hoa.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • [Ảnh] Triển lãm “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa”: Kết nối Việt Nam với bạn bè quốc tế
    Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026), chiều 11/11, tại sân Bái Đường (Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám), triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa” giới thiệu hơn 60 tác phẩm tư liệu quý, tái hiện hành trình của Văn Miếu - Quốc Tử Giám từ những dấu ấn lịch sử đến các hoạt động văn hóa, giáo dục và đối ngoại đương đại. Qua những khuôn hình giàu giá trị tư liệu, triển lãm góp phần lan tỏa vẻ đẹp di sản, khẳng định vai trò của văn hóa trong kết nối Việt Nam với bạn bè quốc tế.
  • Đi tìm những sắc màu phương Đông qua lăng kính nghệ thuật
    Ngày 15/11/2026, tại Palm Artspace sẽ diễn ra triển lãm giao lưu nghệ thuật quốc tế “Prism of the East - Lăng kính Phương Đông”. Triển lãm hướng tới kết nối các nền văn hóa thông qua những góc nhìn đa dạng về bản sắc và nghệ thuật phương Đông.
  • Tìm về nét thanh tao trong văn hóa thưởng trà của người Hà Nội xưa
    Hai hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa trà Việt sẽ diễn ra ngày 14/11/2026 tại Ngôi nhà Di sản số 87 Mã Mây, Hà Nội đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật thưởng trà của người Hà Nội xưa, từ cách chọn trà, sao chè đến sử dụng trà cụ và thực hành pha trà.
  • Hà Nội tập trung kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm không khí
    Ngày 10/11, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức tọa đàm “Thực trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Giải pháp của Thành phố và trách nhiệm của các bên”, với sự tham dự của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền xã, phường, chuyên gia, doanh nghiệp và các cơ quan báo chí, truyền thông.
  • Hà Nội chuẩn bị thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở
    Nhằm chuẩn bị áp dụng Luật Hòa giải ở cơ sở từ đầu tháng 3/2027, thành phố Hà Nội đã chính thức thông qua định hướng thực thi trên toàn địa bàn nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm của bộ máy các cấp cùng người dân đối với việc hòa giải, đồng thời cải thiện năng lực quản lý và nâng cao chất lượng hoạt động của lực lượng hòa giải viên. Nhờ đó, các bất đồng, xích mích nội bộ sẽ được xử lý êm đẹp ngay tại cộng đồng, góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm và bảo vệ bình yên cho xã hội.
Đừng bỏ lỡ
  • Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất: Cơ sở để xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới
    Ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất diễn ra ngày 24/11/1946 có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định vị trí, vai trò, sứ mệnh của văn hóa trong sự nghiệp cách mạng và tương lai của dân tộc, đặt ra những vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới.
  • [Podcast] Tản văn: Những cô hàng xén bây giờ ở đâu?
    Sớm mai, khi mà trời mới tảng sáng, có khi còn cả giăng với sao, có khi thì mờ sương chả rõ mặt người, người làng này, làng kia đã cùng đi chợ sớm. Ai cũng mong những bán sớm mua sớm cho chọn được hàng ưng ý. Có những khi mưa gió, áo tơi, nón che không nhận ra nhau...
  • [Ảnh] “Ánh Sao Khuê Minh triết” tiếp nối mạch nguồn đạo học 950 năm Quốc Tử Giám
    Sáng 11/11, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức Chương trình “Ánh Sao Khuê Minh triết”, nhằm tôn vinh truyền thống hiếu học, khơi dậy niềm say mê học tập và lan tỏa giá trị văn hóa, tri thức trong thế hệ trẻ.
  • [Infographic] Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 - kết nối di sản, văn hóa và nghệ thuật
    Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 được tổ chức với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế Sáng tạo” từ ngày 13 đến 28 tháng 11 năm 2026. Sự kiện quy tụ gần 1.000 nghệ nhân, nhà sáng tạo và nghệ sĩ quốc tế từ 21 quốc gia, mang đến hơn 150 hoạt động đa dạng. Bước sang mùa tổ chức thứ năm, Lễ hội tiếp tục khẳng định vai trò là điểm hẹn kết nối di sản, văn hóa, nghệ thuật và thiết kế, hướng tới thúc đẩy kinh tế sáng tạo và phát triển đô thị bền vững.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Những nghịch lý của tuổi trẻ trong kỷ nguyên số
    Giữa một thế giới chỉ cần vài giây để gửi đi một tin nhắn, vài thao tác để kết bạn và một chiếc điện thoại để tiếp cận vô số thông tin, vì sao người trẻ lại có thể cảm thấy cô đơn hơn bao giờ hết? Với cuốn sách "iGen - Thế hệ Smartphone", Tiến sĩ tâm lý học Jean M. Twenge không chỉ đặt ra câu hỏi về những thay đổi của thế hệ lớn lên trong kỷ nguyên số, mà còn mở ra một cuộc đối thoại cần thiết giữa người trẻ với gia đình, nhà trường và xã hội.
  • Huế tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam
    TP Huế tổ chức chuỗi các hoạt động văn hóa, nghệ thuật gắn với không gian di sản chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026.
  • Kết nối âm nhạc truyền thống với những bài hát Nga quen thuộc
    Tiếng đàn bầu ngân lên với “Kachiusa”, đàn tranh hòa nhịp trong “Xuân chiến khu”, “Trống cơm”; những ca khúc về quê hương, đất nước và Hà Nội tiếp nối nhau trên sân khấu mở giữa không gian phố đi bộ hồ Gươm. Chương trình do Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội thực hiện, góp thêm một điểm hẹn nghệ thuật giữa lòng thành phố, nơi công chúng thưởng thức âm nhạc và lan toả những giá trị văn hóa.
  • [Ảnh] Chương trình nghệ thuật “950 năm Quốc Tử Giám - Minh triết - Khai văn - Mở trí - Hội tụ hiền tài”
    Tối 8/11, tại khu vực hồ Văn, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu-Quốc Tử Giám (Hà Nội) diễn ra Chương trình nghệ thuật “950 năm Quốc Tử Giám - Minh triết - Khai văn - Mở trí - Hội tụ hiền tài”, tôn vinh truyền thống hiếu học, tinh thần trọng dụng hiền tài, kết nối di sản đạo học với khát vọng tương lai.
  • Từ thức quà tiến vua đến thúc đẩy du lịch trải nghiệm văn hóa ẩm thực Hà Nội
    Tại ngôi nhà cổ ở xóm 4 (thôn Mông Phụ, phường Sơn Tây, TP Hà Nội), gia đình ông Hà Hữu Thể và bà Phan Thị Tiến vẫn gìn giữ trọn vẹn nghề làm tương nếp tiến vua nức tiếng. Không chỉ bảo tồn hương vị ẩm thực xứ Đoài, từ những vại tương có nắp đậy vẽ hoạ tiết trống đồng Đông Sơn tại gia đình ông Thể, bà Tiến đang thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm…
Nhớ những trò chơi, trò diễn trong lễ hội xuân xưa
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO