Con trâu đứng thứ hai trong hàng 12 con giáp thuộc Lịch pháp hệ can chi cổ truyền phương Đông. Con trâu từng gắn bó với con người từ cổ xưa đến nay - đặc biệt là người nông dân trong sản xuất nông nghiệp, làm ra lương thực nuôi sống con người. Con trâu cùng một số con giáp khác như con mèo (năm Mão), con ngựa (năm Ngọ), con gà (năm Dậu), con chó (năm Tuất), con lợn (năm Hợi)… vốn sống gần gũi mật thiết với con người nên từ xưa đến nay đã được nhiều loại hình văn hóa - nghệ thuật từ dân gian đến chuyên nghiệp dày công mô tả, biểu đạt. Nhân dịp đón xuân Tân Sửu (2021) xin trích lục đôi dòng về loài trâu trong kho tàng văn học dân gian vô cùng phong phú của người Việt.

Chăn trâu thổi sáo - tranh dân gian Đông Hồ

1. Thành ngữ - Tục ngữ

- Đàn gẩy tai trâu

- Muỗi đốt sừng trâu

- Trâu lấm/ vẩy càn

- Trâu chậm uống nước đục

- Trâu ho/ bò ngã

- Trâu buộc ghét trâu ăn

- Con trâu là đầu cơ nghiệp

- Trâu chết để da, người chết để tiếng

- Trai mười bảy bẻ gãy sừng trâu

- Cày cạn, khỏe trâu

Cày sâu tốt lúa

- Lạc đường nắm đuôi chó

Lạc ngõ nắm đuôi trâu

- Làm rể chớ nấu thịt trâu

Làm dâu chớ đồ xôi lại

- Tậu trâu lựa nái

Cưới gái lựa dòng

- Muốn giàu nuôi trâu cái

Muốn lụn bại nuôi bồ câu

- Làm ruộng không trâu

(như) Làm dâu không chồng

- Ruộng sâu, trâu nái 

Không bằng con gái đầu lòng

- Trâu đứng không ai mà cả

Trâu ngã lắm kẻ cầm dao

- Trâu thì kho, bò thì tái

- Ăn thịt trâu không tỏi

Như ăn gỏi không rau mơ

Xem tướng trâu

- Cao đầu, thấp hậu

Thì tậu liền tay

- Đốm đầu thì nuôi

Đốm đuôi thì thịt

- Lang đuôi thì bán

Lang tán thì nuôi

- Mắt bánh rán (lồi)

Trán bánh chưng (phẳng)

Lưng tôm càng (cong)

(là trâu tốt)

- Tậu trâu xem vó

Lấy vợ xem nòi

- Sừng cánh ná

Dạ bình vôi

Mắt ốc nhồi

Nhanh như chớp

- Tai lá mít

Sừng khít tai

Cày hôm cày mai

Cày hoài không mệt

- Sừng to, móng hến

Còn kén gì hơn?

2. Ca dao

- Trâu ơi ta bảo trâu này

Trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta

Cấy cày vốn nghiệp nông gia

Ta đây, trâu đấy ai mà quản công

Bao giờ cây lúa còn bông

Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn

- Trên đồng cạn, dưới đồng sâu

Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa

- Kể chi trời rét đồng sâu

Chồng chồng vợ vợ rủ nhau đi bừa

Bây giờ trưa đã hồ trưa

Chồng vác lấy bừa, vợ dắt con trâu

- Lao xao gà gáy rạng ngày

Vai vác cái cày, tay dắt con trâu

- Trâu hay không ngại cày trưa

Mạ già ruộng ngấu chẳng thua bạn điền

- Một mai trống thủng còn vành

Da trâu bịt lại cũng thành như xưa

- Ai ơi uống rượu thì say

Bỏ rượu, bỏ cày, bỏ giống ai gieo?

- Trâu ta ăn cỏ đồng ta

Tuy rằng cỏ cụt nhưng là cỏ thơm

- Công anh chăm nghé bấy lâu

Bây giờ nghé đã thành trâu ai cày

- Đôi ta cùng bạn chăn trâu

Cùng mặc áo vá nhuộm nâu một hàng

Bao giờ cho gạo bén sàng

Cho trăng bén gió, cho nàng bén anh

- Gặp đây ăn một miếng trầu

Còn hơn đám cưới mổ trâu ăn mừng

- Một trâu anh sắm đôi cày

Một chàng đôi thiếp có ngày oan gia

Chàng ơi mau cho em ra

Lẽ đâu một ổ đôi gà ấp chung

- Phù thủy, thầy bói, lái trâu

Nghe ba gã ấy đầu lâu chẳng còn

- Sập sùi tháng bảy mưa ngâu

Con trời lấy chú chăn trâu cũng tình

- Chú Cuội ngồi gốc cây đa

Để trâu ăn lúa, gọi cha ồi ồi

Mẹ còn cắt cỏ trên đồi 

Cha còn cưỡi ngựa đi mời quan viên

Xem tướng trâu

- Bạc mi, quá tóc, vênh sừng

Trâu mà như vậy thì đừng có nuôi

- Khoáy sừng, khoáy sỏ, khoáy tai

Tam tai chằng ách làm tai chúa nhà

- Chùng đùi (đùi mập), thắt quản (ống chân nhỏ như thắt lại), ngắn đuôi

Sừng to, móng hến thì nuôi đáng tiền 

- Xà sừng, mắt lại nhỏ con

Vụng đàn, chậm chạp ai còn nuôi chi.

- Muốn mua trâu tốt, trâu hiền

Khô chân, gân mặt đắt tiền cũng mua

- Tam tinh khoáy sỏ thì chừa

Đốm đuôi nát chủ thì đưa vào nồi

3. Đồng dao

Nghé bông nghé hoa

Như cà mới nở

Mẹ gọi tiếng trước

Cất cổ chạy mau

Mẹ gọi tiếng sau

Chân lồng mà chạy

Có không theo mẹ

Có khéo theo đàn

Chớ có ăn quàng

Có ngày mất mẹ

Việc nặng phần mẹ

Việc nhẹ phần con

Kéo nỉ kéo non

Kéo đến quanh tròn

Mẹ con ta nghỉ

Ông khách hỏi mua

Nhà ta chả bán

Ông khách hỏi gạn

Nhà ta chả cho

Cắt cỏ ăn no

Theo cày đỡ mẹ

Nghé ọ, nghé ơ…

4. Vè

Nghe vẻ nghe ve

Nghe vè con trâu

Ở với nhà giàu

Thật thà hết sức

Lên ba thì giật

Lên bốn kéo cày

Cắm đầu nửa ngày

Giờ Ngọ mới thả

Lên bờ đứng thở

Hết mệt mới ăn

Khi chết nhăn răng

Lột da bịt trống

Làm thân con trâu

Tù lao cực khổ

Bắt đi cày riết

Việc làm khôn xiết

Người ta trên đời

Còn đi chơi bời

Trâu ta ở vậy

Mà uống nước ao

Đói no cũng vậy

Chẳng thoát ruộng nào

Tháng sáu trời lại khô khao

Tháng bảy mưa rào 

Cày cấy đông tây

Làm gì nên nỗi thế này

Dưới chân đĩa cắn

Ruồi bay quanh sừng…

5. Thần thoại

Sự tích hồ Kim Ngưu (hồ Tây)

Các cụ già quanh hồ Tây hay kể về chuyện trâu vàng. Chuyện có liên quan đến ông Khổng Lồ Khổng Minh Không (1066 - 1141) là đại danh y, Quốc sư triều nhà Lý. Tục truyền, Khổng Minh Không được mời sang Tàu chữa bệnh cho hoàng hậu. Sau khi chữa bệnh xong, ông được vua Tàu cho vào kho lấy đồng đen về nước. Trước cửa kho có tượng một con trâu to lớn đúc toàn bằng vàng ròng, đứng canh giữ. Khi về nước, ông đã đúc một quả chuông rất lớn, khi đánh thử tiếng vang sang tận phương Bắc. Con trâu vàng bên đó tưởng tiếng mẹ gọi (đồng đen là mẹ vàng) liền chạy sang ta. Vết trâu chạy ở Hà Nội thành sông Kim Ngưu - sông trâu vàng, và chỗ trâu dẫm nát khu rừng lim thì thành hồ Kim Ngưu - hồ trâu vàng, tức hồ Tây bây giờ. Thấy trâu vàng gây họa lớn, Quốc sư bèn lăn chuông xuống hồ, trâu vàng cũng nhảy theo rồi biến mất từ đấy. Dân gian còn truyền rằng, vào những đêm thanh vắng trâu vàng liền hiện lên sáng rực cả một vùng hồ. Do vậy truyện lại còn có những tình tiết hấp dẫn gắn liền với câu ca cổ của vùng này:

Năm trai năm gái là mười

Năm dâu năm rể là đôi mươi tròn

Hai bên phụ mẫu song toàn

Rồi ta kéo được trâu vàng hồ Tây

Dân gian vẫn tin rằng ai có đủ điều kiện như thế sẽ kéo được trâu vàng. Một nhà kia đẻ được chín đứa con, thêm một đứa con trai nuôi nữa là mười, bèn rủ nhau ra hồ Tây để kéo trâu vàng. Lúc trâu sắp nổi lên khỏi mặt nước, bà mẹ sướng quá buột miệng nói: “chín con đẻ không khỏe bằng một đứa con nuôi”. Thế là trâu vàng lại biến mất tăm…

Tục truyền Cao Biền, tên đô hộ nhà Đường giỏi thuật số và địa lý, thường cưỡi diều giấy bay khắp nơi để yểm các thắng cảnh của ta. Có lần ngồi trên không, y đã thấy trâu vàng đi vào hồ Dâm Đàm tức hồ Tây, rồi thoắt không thấy đâu nữa. Y tìm kiếm trâu vàng để yểm mà vẫn mất hút, lấy làm hận vô cùng.

Hiện nay trong cụm di tích lịch sử - văn hóa phủ Tây Hồ còn có đền Kim Ngưu thờ thần trâu vàng , trước cửa đền có tấm biển ghi: “Đền Kim Ngưu - thần trâu vàng hồ Tây đã giúp nước, giúp dân quan nhiều triều đại, được sắc phong Đế quân thượng đẳng thần”.